بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەم ەلدەرٸ تابيعاتقا دەگەن كٶزقاراستى تٷبەگەيلٸ قايتا قاراپ, ەكولوگييالىق مەسەلەلەرگە باتىل قادامدارمەن جاۋاپ بەرٸپ وتىر. وسى تۇرعىدا قازاقستان دا سىرت قالماي, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «تازا قازاقستان» ەكولوگييالىق اكتسيياسى – ەل بولاشاعىنا باعىتتالعان ماڭىزدى ەرٸ جٷيەلٸ قادامداردىڭ بٸرٸ رەتٸندە جٷزەگە اسۋدا. بۇل ۇلتتىق جوبا – تەك سەنبٸلٸكپەن جەنە قوقىس جيناۋمەن شەكتەلمەي, تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قوعام ساناسىنا سٸڭٸرۋگە باعىتتالعان, ەل ازاماتتارىن بٸرٸكتٸرٸپ, ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋعا نەگٸز بولعان ماڭىزدى قوزعالىسقا اينالىپ وتىر. سالا ماماندارى مەن ساراپشىلار ەكولوگييالىق باستامانىڭ ەلەۋمەتتٸك ەرٸ تەربيەلٸك ماڭىزىنا تەرەڭ ٷڭٸلٸپ, «تازا قازاقستان» باستاماسىنىڭ كەلەشەگٸنە قاتىستى ٶز ۇسىنىس-پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ.
قورشاعان ورتاعا قامقورلىق - قوعامنىڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ
ەرنار جىلىسباەۆ, تاراز قالاسى ەكٸمدٸگٸنٸڭ ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸ “جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى” كمم مامانى:
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «تازا قازاقستان» ەكولوگييالىق اكتسيياسى ەلٸمٸزدٸڭ تابيعي بايلىعىن ساقتاۋ مەن قورشاعان ورتانى جاقسارتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى جوبالاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇل باستاما تەك تابيعاتتى قورعاۋ ٸس-شارالارىمەن شەكتەلمەي, قوعامنىڭ ەكولوگييالىق مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ مەن ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ٷلگٸ بولارلىق تەربيە بەرۋدٸ دە كٶزدەيدٸ.
تاراز قالاسىندا «تازا قازاقستان» اكتسيياسى اياسىندا بٸرقاتار ناقتى, جٷيەلٸ جەنە نەتيجەلٸ ٸس-شارالار جٷزەگە اسىرىلدى. اكتسييانىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – بۇرىنعى ەكولوگييالىق باستامالاردان ٶزگەشە, تاقىرىپتىق باعىتتار بويىنشا جٷيەلەنٸپ ٶتكٸزٸلۋٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەر باستامانىڭ ماقساتتى اۋديتوريياسىنا ناقتى ىقپال ەتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸ. اتاپ ايتقاندا, «تازا ٶلكە» بويىنشا قالا كٶشەلەرٸ مەن كٶپقاباتتى تۇرعىن ٷيلەر اۋلالارىندا سانيتارلىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ. «كيەلٸ مەكەن» اياسىندا تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەر مەن ولاردىڭ اينالاسىن اباتتاندىرۋ شارالارى ٸسكە اسسا, «جاسىل ايماق» ارقىلى جاسىل بەلدەۋلەردٸ قالىپتاستىرىپ, كٶشەت وتىرعىزىلدى. «ٶنەگەلٸ ۇرپاق» جوباسى اياسىندا ۇوس ارداگەرلەرٸ مەن قارتتار ٷيٸندە تازالىق جەنە كٶگالداندىرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, «مٶلدٸر بۇلاق» شاراسى بارىسىندا قالا اۋماعىنداعى ٶزەن-كٶلدەر مەن بۇلاقتاردىڭ جاعالاۋى قوقىستان تازارتىلدى, اباتتاندىرىلدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ەكولوگييالىق قانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدا دا وراسان نەتيجە بەرۋدە.
مەسەلەن, «تازا قازاقستان» اكتسيياسى ارقاسىندا تاراز قالاسىندا 300 مىڭ تونناعا جۋىق قوقىس جينالدى, 25 مىڭعا جۋىق اعاش كٶشەتتەرٸ وتىرعىزىلىپ, 1000-عا جۋىق گٷل ەگٸلدٸ. ەكولوگييالىق اكتسييالارعا 15 000-نان استام ەرٸكتٸ جاستار, ارداگەرلەر مەن تۇرعىندار تارتىلدى.ايتا كەتسەك, بٷگٸندە ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋدا تۇرعىندار مەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ ٶزارا ەرەكەتتەستٸگٸ ايتارلىقتاي جاقسارعان. ەسٸرەسە, جاستاردىڭ باستاماشىلدىعى مەن بەلسەندٸلٸگٸ ەل بولاشاعىنا دەگەن ٷمٸتتٸ كٷشەيتەدٸ. دەسەك تە, قالدىقتاردى بٶلەك جيناۋعا ارنالعان كونتەينەرلەر مەن قايتا ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ — بۇل سالانى جەتٸلدٸرۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتەدٸ. وسى ورايدا قالدىقتاردى قايتا ٶڭدەۋگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى كەڭەيتۋ, بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندە ەكولوگييا تاقىرىبىندا وقىتۋدى كٷشەيتۋ, مەكتەپ باعدارلامالارىنا ەنگٸزۋ ماڭىزدى قادام بولماق.
قازاقستاندا ەكولوگييالىق سانانى ارتتىرۋ ٷشٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر جەنە تسيفرلىق تەحنولوگييالار ارقىلى جاڭا فورماتتاعى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. مەملەكەتتٸك قولداۋمەن قاتار, زاڭنامالىق تۇرعىدان دا قوسىمشا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ – ۋاقىت تالابى. «تازا قازاقستان» – بۇل بولاشاققا باعىتتالعان ٷلكەن قوزعالىس. ەلٸمٸزدە باستالعان يگٸ ٸستەر ٶز جالعاسىن تاباتىنىنا سەنٸمٸمٸز مول. تابيعاتتى ايالاۋ – ەر ازاماتتىڭ بورىشى. پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ ٶتكەندەي, تازالىق ەر ٷيدەن, كٶشەدەن جەنە قالادان باستالادى, ال قورشاعان ورتاعا قامقورلىق - قوعامنىڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ.
«تازا قازاقستان» – سانانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق قادام
جاننا ٷسەمباەۆا, الاتاۋ قالاسى №12 ورتا مەكتەپتٸڭ گەوگرافييا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ:
قورشاعان ورتانى قورعاۋ – ەر ازاماتتىڭ بورىشىنا اينالۋى تيٸس ٶزەكتٸ مەسەلە. وسى باعىتتا ەلٸمٸزدە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان «تازا قازاقستان» ەكولوگييالىق اكتسيياسىنىڭ ماڭىزى زور. بۇل باستاما – تابيعاتتى ايالاۋعا, اينالامىزدى تازا ۇستاۋعا جەنە ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى جوبا.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز جولداۋلارىندا ەكولوگييالىق جاعدايدى جاقسارتۋ, حالىقتىڭ تابيعاتقا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەلەرٸن باسىم باعىتتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە اتاپ كەلەدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «تازا قازاقستان» ۇلتتىق اكتسيياسى – وسى باعىتتاعى ناقتى ەرٸ جٷيەلٸ شارالاردىڭ بٸرٸ دەپ سانايمىن. گەوگرافييا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ رەتٸندە مەن بۇل اكتسييانى تەك سەنبٸلٸك دەڭگەيٸندەگٸ شارا دەپ ەمەس, جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا تابيعاتقا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸمٸن دارىتاتىن تەربيەلٸك مەنٸ زور ٸس دەپ قابىلدايمىن. گەوگرافييا – تابيعات پەن ادام اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەيتٸن عىلىم. بۇل پەن ارقىلى وقۋشىلار جەردٸڭ قۇرىلىسىن, كليماتتى, ماتەريكتەر مەن مۇحيتتاردى, حالىقتىڭ ورنالاسۋىن, شارۋاشىلىق سالالارىن, ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ جەنە كارتامەن جۇمىس ٸستەۋدٸ ٷيرەنەدٸ. سونىمەن قاتار, تۋعان ٶلكە مەن ەلٸمٸزدٸڭ تابيعي-ەكونوميكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ تۋرالى ماعلۇمات الىپ, تابيعاتتى قورعاۋ مەدەنيەتٸن بويلارىنا سٸڭٸرەدٸ.
«تازا قازاقستان» اكتسيياسى اياسىندا مەكتەبٸمٸزدە تٷرلٸ ٸس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. وقۋشىلارمەن بٸرگە سەنبٸلٸكتەر ٶتكٸزٸلٸپ, مەكتەپ اۋلاسى مەن جاقىن ماڭداعى تابيعي ايماقتار تازارتىلدى. سونىمەن قاتار, قالدىقتى سۇرىپتاۋ كٶرمەلەرٸ, ەكو-ساباقتار, پٸكٸرتالاستار مەن جوبالار ارقىلى وقۋشىلاردىڭ تابيعاتقا جاناشىرلىق كٶزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا تىرىستىق. ەكو-بۇرىشتار مەن ەرٸكتٸلەر قوزعالىسىن دامىتۋ – وسى باعىتتاعى جۇمىستارىمىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا. بۇل اكتسييا مازمۇنى مەن ەدٸستەمەسٸ جاعىنان بۇرىنعى ەكولوگييالىق ناۋقانداردان ەلدەقايدا جٷيەلٸ جەنە جان-جاقتى. ەڭ باستىسى – وقۋشىلار تەك قاتىسۋشى ەمەس, بەلسەندٸ باستاماشى بولا باستادى. بۇل ولاردىڭ بويىندا ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸڭ قالىپتاسا باستاعانىنىڭ ناقتى كٶرسەتكٸشٸ.
بٷگٸنگٸ جاس – ەرتەڭگٸ ەل بولاشاعى. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» قۇرۋ جولىنداعى ەڭ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بٸرٸ – تابيعاتپەن ٷيلەسٸمدٸ ٶمٸر سٷرۋ. تابيعاتقا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بالا كەزدەن قالىپتاستىرۋ – بولاشاققا جاسالعان ماڭىزدى ينۆەستيتسييا. «تازا قازاقستان» – تەك تازالىق ساقتاۋ عانا ەمەس, بۇل – سانانى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالىق قادام.
تابيعات – بٸزدٸڭ ورتاق ٷيٸمٸز. ونى تازا ساقتاۋ – ۇلت بولاشاعىنا جاسالعان شىنايى قامقورلىق. سول سەبەپتٸ ەرقايسىمىز تۋعان جەرگە دەگەن جاناشىرلىعىمىزدى ناقتى ٸسپەن دەلەلدەيٸك. پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ەكولوگييانى قورعاۋ جولىنداعى باستامالارىن قولداي وتىرىپ, بٸز دە ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسۋعا دايىنبىز.
ماعان بەرٸبٸر ەمەس...
الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى جەنە قالالىق مەسليحاتتىڭ دەپۋتاتى رەتٸندە مەن ٷشٸن تۋعان قالامىزدىڭ ەكولوگييالىق احۋالى – جاي عانا تاقىرىپ ەمەس, ەربٸر كٷندەلٸكتٸ ەرەكەتٸمنٸڭ مەنٸ مەن ماقساتى. تازا اۋا, كٶگالدانعان كٶشەلەر, ەكولوگييالىق مەدەنيەتٸ قالىپتاسقان قوعام – بۇل بولاشاق ۇرپاققا قالدىراتىن اسىل مۇرامىز. سوندىقتان دا ماعان بەرٸبٸر ەمەس.
«تازا قازاقستان» ەكولوگييالىق اكتسيياسى — ەلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باستاما. بۇل شارا تەك سەنبٸلٸككە قاتىسۋ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامدى تازالىققا, قورشاعان ورتانى قۇرمەتتەۋگە شاقىراتىن ٷلكەن ەكولوگييالىق قوزعالىس دەپ بٸلەمٸن. ٶزٸم دە وسى اكتسيياعا بەلسەنە قاتىسىپ, قالامىزدىڭ تازالىعى ٷشٸن ناقتى ٸستەرمەن ٷلەس قوسىپ كەلەمٸن. مىسالى, 2025 جىلدىڭ 19 سەۋٸرٸندە ٶتكەن «جاسىل اۋلا» اياسىنداعى ەكولوگييالىق سەنبٸلٸككە قاتىسۋ مەن ٷشٸن ٷلكەن مەرتەبە بولدى. الماتى قالالىق مەسليحاتىندا بٸز بۇل باعىتتا بٸرقاتار ناقتى شەشٸمدەر قابىلدادىق. جاسىل ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, قوعامدىق كٶلٸكتٸ ەكوستاندارتتارعا كٶشٸرۋ, ەكوبٸلٸمدٸ ارتتىرۋ, جاس ۇرپاققا ارنالعان ەكولوگييالىق باعدارلامالاردى ەنگٸزۋ — مۇنىڭ بارلىعى قوعامنىڭ ەكوساناسىن ارتتىرىپ, ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ: «قوعامنىڭ ەكولوگييالىق مەدەنيەتٸ جوعارى بولماسا, ەشقانداي ەكولوگييالىق باعدارلاما نەتيجەلٸ بولمايدى» دەگەن سٶزٸ مەنٸڭ ۇستانىمىممەن ٷندەس. شىنىندا دا, قورشاعان ورتاعا دەگەن جاناشىرلىق تەك زاڭمەن ەمەس, سانا مەن جٷرەكپەن باستالۋى كەرەك. «تازا قازاقستان» اكتسيياسى اياسىندا «الماتى – ورتاق ٷيٸمٸز» اتتى كەڭ اۋقىمدى ەكولوگييالىق ناۋقان ٶتكٸزۋ دەستٷرگە اينالدى. بيىلعى شارادا قالا تۇرعىندارى تازالىق, كٶگالداندىرۋ جەنە كٶركەيتۋ جۇمىستارىنا بەلسەندٸ اتسالىستى. ناۋقان بارىسىندا 4 مىڭنان استام اۋلا, 2 مىڭنان اسا كٶشە, 445 ساياباق پەن سكۆەر تازارتىلىپ, 600-دەن استام زاڭسىز ساۋدا نىسانى الىنىپ تاستالدى. قالا اۋماعىنا 3 مىڭنان استام قوقىس جەشٸگٸ ورناتىلىپ, 20 مىڭعا جۋىق اعاش پەن بۇتا ەگٸلدٸ.بۇل باستاما قالا تۇرعىندارىنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن جاناشىرلىعىن كٶرسەتٸپ قانا قويماي, ەكولوگييالىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قالىپتاستىرۋدىڭ جارقىن ٷلگٸسٸنە اينالدى دەۋگە بولادى.
قالا ٷشٸن, ۇرپاق ٷشٸن, تابيعات ٷشٸن, ٶزٸمٸز ٷشٸن – ماعان بەرٸبٸر ەمەس. سول سەبەپتٸ مەن تەك سٶزبەن ەمەس, ناقتى ەرەكەتپەن ٷلەس قوسۋعا ەرقاشان دايىنمىن. وسىنداي باستامالار جالعاسىن تاۋىپ, ەلٸمٸزدە ەكولوگييالىق مەدەنيەت جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلەدٸ دەپ سەنەمٸن.
ماتەريالدى دايىنداعان جاننا جومارت
