تاياۋ شىعىستا كٷردٸستان قۇرىلۋى مٷمكٸن
يشيم جيھادشىلارىمەن كٷرەسۋ – سىلتاۋ عانا
سيريياداعى سوعىس العاشىندا تەك ٷكٸمەتكە قارسى اكتسييا بولىپ باستالعان ميتينگ ەدٸ, كەيٸن كەلە ازامتتىق سوعىسقا ۇلاستى. ەڭ العاشقى تولقۋلار 2011جىلدىڭ 26 قاڭتارىندا باستالدى. كەيٸننەن 15 ناۋرىزدا جاپپاي نارازىلىق شەرۋلەرلەرگە جالعاستى. بۇل شەرۋلەر ەل پرەزيدەنتٸ باشار اسادقا قارسى باعىتتالعان بٷكٸل حالىقتىق كٶتەرٸلٸسكە اينالدى. باشار اسادتى يران, رەسەي, ليۆان قولداپ, تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان بولاتىن. تٷركييا - سيرييا پرەزيدەنتٸ باشار اسادتى بيلٸكتەن تايدىرۋ ٷشٸن كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ اشىق قولدادى. باشار اسادپەن كٷرەسۋشٸلەر قاتارىنا قوسىلعىسى كەلەتٸندەرگە ٶز شەكاراسىن ايقارا اشىپ تا قويدى. ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن مىڭداعان يسلامداعى راديكالدىق جولدى ۇستاناتىن ادامدار «جيھادقا» اتتانىپ جاتتى. اقش پەن ناتو-دا بۇل «جيھادشىلارعا» قارۋ بەرٸپ, كٷرەستەرٸن ۇيىمداستىرىپ وتىردى. بٸراق, بۇل سابازدارىمىز باس كەزٸندە يسلام شاريعاتىنا سەيكەس جيھاد كٶرسەتكەنٸمەن, كەيٸننەن كٶزقاراستارى مەن ماقساتىن ٶزگەرتٸپ, اينىپ كەتتٸ. يسلام جيھادىندا جوق, تۇتقىندى جۇرت كٶزٸنشە باۋىزداۋ, ادام ٶرتەۋ, جاس دەمەي, كەرٸ دەمەي بەرٸن قىرىپ سالۋمەن ەلەمنٸڭ ٷرەيٸن الدى. ٶزدەرٸن ايماقتا شاريعات ورناتامىز دەپ, «يراك شام يسلام مەملەكەتٸ» (يشيم) دەپ جارييالاپ ٷلگەردٸ. يشيم قازٸر سيرييانىڭ 3-تەن 2 بٶلٸگٸن جاۋلاپ ٷلگەردٸ. سوڭعى جىلدارى يشيم جيھادشىلارى سيرييا جەرٸندە, تٷركييامەن شەكارالاس ماڭداعى كوباني قالاسىن دا قورشاپ, مىڭداعان كٷردتەردٸ دە اياۋسىز ٶلتٸردٸ.
بۇدان سوڭ اقش پەن ناتو جەنە يزرايل ٶزدەرٸ قۇرعان توپ باقىلاۋدان شىعىپ كەتكەن سوڭ, ەندٸگٸ يشيم جيھادشىلارىن ەمەس, يشي -گە قارسى سوعىسىپ جٷرگەن كٷردتەردٸ قولداي باستادى. سولتٷستٸك يراك كٷرد اۆتونوميياسىنىڭ باسشىسى مەسۋت بارزانيدٸڭ توپتارىن قارۋلاندىرىپ, يشيم - گە قارسى قويدى. ولار يراكتىڭ سولتٷستٸگٸنەن كەلٸپ, سيريياداعى مايدانعا كٸردٸ. سوڭعى ۋاقىتتاردا بارزاني باسشىلىعىنداعى سولتٷستٸك يراك پەشمەرەلەرٸ سيرييادا ٸرٸ نەتيجەگە دە جەتە باستاعان. وسى ايدا تەل ابياد قالاسىن يشي-نەن قايتارىپ العان كٷردتەردٸڭ بۇل جەڭٸسٸ قولداۋشىلارىنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك. سونداي - اق, جاقىندا تٷركييادا بولعان پارلامەنتتٸك سايلاۋدا كٷردتەردٸڭ حالىقتىق دەموكراتييالىق پارتيياسى (حدپ) دا جەڭٸسكە جەتتٸ. ەندٸ بۇل پارتييا تٷركييا پارلامەنتٸندە كٷرد مەسەلەسٸن الدىعا شىعارماق.
بۇل وقيعالارعا تٷرٸك ساياساتتانۋشىلارى «كٷردتەر كٷشەيٸپ كەلەدٸ. اقش پەن باتىس كٷردتەرتەرگە نازار اۋدارىپ وتىر. ەندٸگٸ بۇلاردىڭ ويى تاياۋ شىعىستا كٷردتەردٸڭ بەدەلٸن ارتتىرىپ, ىقپالىن كٷشەيتپەك. بۇ جولى دٸني ەمەس, ەتنيكالىق جاعىنا مەن بەرٸپ, يران مەن تٷركيياعا دا قارسى كٶزقاراستاعى ايماقتا جاڭا كٷرد مەملەكەتٸن قۇرۋ. كٷرد مەملەكەتٸ سيرييانىڭ سولتٷستٸگٸ مەن يراكتىڭ باتىسىندا قۇرىلۋى مٷمكٸن. بۇعان قوسا تٷركييانىڭ وڭتٷستٸك شىعىسىنان دا جەر داۋلاماق. اقش پەن باتىس تىنىشسىز ايماقتى كٷردتەرگە بەرٸپ, ىڭعايىنا كٶنەتٸن, جاڭا دەموكراتييالىق مەملەكەت قۇرۋدى كٶزدەيدٸ. يشيم ساپىنداعىلار نەگٸزٸنەن اقش پەن ەۋروپادان كەلگەن يسلامداعى راديكالدىق كٶزقاراستى ادامدار. ەلدەرٸن بۇلاردان تازارتىپ, سيرييا جەرٸندە ساياسي ويىنعا پايدالانىپ, كەيٸننەن بۇلاردان بٸرجولا قۇتىلماق. كٷردتەر يشيم-دٸ جەڭەر بولسا, ٸرٸ كٶلەمدەگٸ قارۋلار مەن مۇناي كەنٸشتەرٸنە يە بولماق. يشيم - دٸ ٶزدەرٸ قۇرىپ, كەيٸننەن يشيم-مەن كٷرەسۋگە بەل بۋۋ, بۇل –ناعىز ويىن», - دەپ وقيعالارعا وراي, تاياۋ شىعىستىڭ بولاشاعىنا باق-تا بولجام جاساپ وتىر.
تٷرٸك بارلاۋى: سىرتقى كٷشتەردٸڭ كٷردٸستان قۇرۋ جوسپارى بار
«بۇعان, ەسٸرەسە, ساياسي قاتىناسى يران جەنە تٷركييامەن «يت پەن مىسىقتاي» بولعان يزرايل قۇلشىنىپ وتىر. ەگەر كٷردٸستان مەملەكەتٸ قۇرىلسا, ايماقتا جاڭا قاقتىعىستار دٷربەلەڭٸ باستالادى. 1923 جىلدىڭ 24 شٸلدەسٸندە تٷركييا رەسپۋبليكاسى مەن باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ قول قويعان لوزاننا كەلٸسٸم-شارتىندا كەتكەن ەسەنٸ قايتارۋ ٷشٸن قىزمەت ەتۋدە. اقش پەن باتىس تاياۋ شىعىستا ٷلكەن گەوساياسي ويىندار ويناپ وتىر. تٷركييا بۇل ويىندا باقىلاۋشى بولىپ قالماق ەمەس, كەرەك بولسا ويىنعا ارالاسادى. تٷركيياداعى سوڭعى ساياسي احۋالدارعا دا سىرتقى كٷشتەردٸڭ ەسەرٸ بار»,– دەيدٸ تٷركييانىڭ كەدەن جەنە ساۋدا مينيسترٸ نۋرەتتين جانيكلي.
تٷركييا ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ جۋىرداعى جاڭالىقتارىنا قاراعاندا, تٷرٸك بارلاۋ قىزمەتٸ شۇعىل جينالىس ٶتكٸزگەن. ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸ, سىرتقى بارلاۋ, ەسكەري ماماندار مەن كەڭەسشٸلەر قاتىسقان جيىندا سيرييا جەرٸندە تٷركييامەن شەكارالاس اۋماقتا كٷردٸستان قۇرۋ جوسپارى بارى ايتىلىپ, مەسەلە تالقىلاندى. «سىرتقى كٷشتەر بۇل ٷشٸن سيريياداعى يشيم- مەن كٷرەسۋدٸ سىلتاۋ ەتٸپ, ٶز مٷددەلەرٸنە پايدالانىپ كەلەدٸ. سيريياداعى كٷردتەردٸڭ دەموكراتييالىق بٸرلٸك پارتيياسى (PYD) حالىقارالىق كواليتسييالىق كٷشتەردٸڭ ەۋە شابۋىلىنىڭ كٶمەگٸمەن تٷركييا شەكاراسىنا جاقىن تەل ابياد ايماعىن يشيم سودىرلارىنان تازارتۋعا كٷش سالىپ, ەتنيكالىق اراب پەن تٷركٸمەندەردٸ بۇل ايماقتان كٶشٸپ كەتۋگە مەجبٷرلەپ, ايماقتى ٶز باقىلاۋلارىنا العانىن كٶرٸپ وتىرمىز. حالىقارالىق كواليتسييالىق كٷشتەردٸڭ اين ال اراب جەنە افرين ايماعىن ەۋەدەن بومبالاۋى جيٸلەپ, بۇل ايماقتاردى سولتٷستٸك يراكپەن بايلانىستىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. نەتيجەسٸندە, بوس قالعان ايماقتارعا سولتٷستٸك يراكتان كٷردتەردٸ كٶشٸرٸپ ەكەلەمەك. سونداي-اق, كٷرد باسشىلارى يزرايل جەنە ەۋروپا ٶكٸلدەرٸمەن جيٸ كەزدەسٸپ جٷر. كٷردتەردٸڭ ايماقتا ٷستەمدٸگٸ وسىلاي كٷشەيە بەرسە, ايماقتى كٷردٸستان مەملەكەتٸ دەپ جارييالاۋى مٷمكٸن»,- دەپ جازادى ماقالادا.
كٷردتەر دەربەس مەملەكەت بولعىسى كەلەدٸ
جالپى, تٷرٸكتەر كٷردتەردٸ ۇناتا قويمايدى. تٷركييانىڭ وڭتٷستٸك شىعىسىندا تۇراتىن كٷردتەردٸڭ كەيبٸرٸ قارۋلى كٷرد جاساقتارى (PKK) ساپىندا. تٷرٸك ارميياسىنا جيٸ شابۋىل جاساپ, ٶز زاڭدارىمەن جٷرٸپ, بۇل اۋماقتان جەر داۋلاپ كەلەدٸ. بۇل توپتاردى كٶبٸنە سىرتقى كٷشتەر قارۋلاندىرىپ, تٷركييا ٷكٸمەتٸنە ايداپ سالۋعا پايدالانىپ جاتادى. ەردوعان بيلٸككە كەلگەلٸ دامىعان تٷركييانىڭ اياعىنان شالۋشىلار كٶپ. تٷركييا كٷرد قارۋلى توپتارىمەن كٷرەس ٷشٸن سوڭعى 30 جىلدا 300 ملرد. دوللار جۇمساپتى.
ەتنيكالىق ارعى تەگٸ جاعىنان كٷردتەر — تاياۋ شىعىستىڭ ەجەلگٸ حالىقتارىنىڭ بٸرٸ. كٷردتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ تٷركييا, يران, يراك, سيرييا اۋماعىندا ٶمٸر سٷرەدٸ. وسى مەملەكەتتەرمەن شەكتەسەتٸن اۋعانستاندا, ارمەنييادا, گرۋزييادا, ەزٸربايجاندا دا تۇرادى. دٷنيە جٷزٸندە جالپى سانى – 40 ميلليون شاماسىندا. سيرييادا 3 ميلليون, تٷركييادا 14 ميلليون, يراكتا 5 ميلليون شاماسىندا كٷرد تۇرادى. دٸنٸ –نەگٸزٸندە يسلام, اراسىندا سٷنني مۇسىلماندار دا, شيعا مۇسىلماندار دا بار. كەيبٸرەۋلەر حريستيان دٸنٸن نەمەسە بابالارىنىڭ ەزيد دٸنٸڭ ۇستايدى. ٶز ٸشٸنەن كۋرماندجي, سوراني, ەزيد كٷردتەرٸ دەپ بٸرنەشە توپقا بٶلٸنەدٸ. تۋعان تٸلٸ - كٷرد تٸلٸ, ٷندٸ-ەۋروپالىق تٸلدەرٸنٸڭ توبىنىڭ باتىس يراني تارماعىنا جاتادى, پارسى تٸلٸنە جاقىن. جەكە دەربەس مەملەكەتٸ جوق. ەزٸرگە يراكتىڭ سولتٷستٸگٸندە كٷرد اۆتونوميياسى بار. كٷردتەر ۇزاق جىلداردان بەرٸ تەۋەلسٸزدٸك الۋ ٷشٸن كٷرەسٸپ كەلەدٸ. دەربەس كٷرد مەملەكەتٸن قۇرۋدى اڭسايدى.
ماقالانى ەزٸرلەگەن نازار تۇرىقبايۇلى
