كٸم جاۋاپتى?
كەڭەس زامانىندا سالىنىپ, تارتىلعان – سۋ قويمالارى مەن ارىق-كانالداردىڭ بەرٸ توزىپ, ەرٸگەن قاردىڭ سۋى اۋىلدى بەتكە الىپ, جٶنەپ بەرەتٸن بولدى. سۋ قويمالارىندا جينالۋعا تيٸس قار سۋى قازٸر اۋىلدىڭ ٸشٸن كٶكتەي ٶتٸپ, ايدالاعا اعىپ جاتىر.
جالپى كٶكتەم بولسا, اۋىل-ايماقتى قىزىل سۋ باسۋىنا كٸم جاۋاپتى? بىلايعى قاراپايىم جۇرت وبلىس ەكٸمدەرٸن ايىپتايتىنىن بٸلەمٸز. تاعى دا كٸم?
ايتاپاقشى, اۋىل تۇرعىندارى ەكٸمگە رەنٸشٸن ايتقاندا تٶتەنشە جاعدايلار قىزمەتٸنٸڭ دە جۇمىسىنا دا كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن ايتىپ قالاتىنى بار.
يە, جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ ٶڭٸر باسشىلارىن سۋ تاسقىنى ٷشٸن ەشكٸم جاۋاپكەرشٸلٸكتەن بوساتپايتىنى انىق. سوندىقتان كٶپ جاعدايدا تاياقتىڭ ۇشى ەكٸمدٸكتەرگە تيٸپ جاتادى.
بٸزدٸڭشە, ەكٸمنەن باسقا اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ جانىنداعى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸ دە بۇل ٸسكە جاۋاپتى بولۋى تيٸس. استانانىڭ تٶرٸندە مينيسترلٸكتٸڭ ٸشٸندە وتىراتىن بۇل كوميتەتتٸ كٸم باسقاراتىنىن, ونىڭ نەمەن اينالىسىپ جاتقانىن بىلايعى جۇرت بٸلمەيدٸ.
سوندىقتان سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنٸڭ تٶرعاسى يسلام ەبٸشەۆتٸ بىلايعى جۇرت جىعا تانىمايدى. تانىسا دا كەزٸندە ٶزٸ جۇمىس ٸستەپ كەتكەن وڭتٷستٸك پەن شىعىستىڭ حالقى تانۋى مٷمكٸن.
يە, يسلام اعامىز قار سۋىنداي كٶكتەمدە كٶزگە تٷسەدٸ دە, ودان كەيٸن حالىقتىڭ نازارىنان ٸزٸم-عايىم جوعالادى.
يسلام ەبٸشەۆتىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸن ەكٸنشٸ رەت باسقارىپ وتىرعان باسشى. ول 2012 جىلى كوميتەتتٸ بٸر تٸزگٸندەسە, 2014 جىلى مارقۇم نۇرلان قاپپاروۆ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جەنە ەكولوگييا مينيسترٸ بولىپ تۇرعاندا ٶزٸ باسقاراتىن مينيسترلٸك قۇرامىنداعى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸ تٶراعالىعىنا يسلام ەبٸشەۆتٸ بەكٸتكەنٸ ەسٸمٸزدە. سودان بەرٸ بٸراز جىل ٶتتٸ. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸ اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇرامىنا ٶتكەنٸن بٸلەمٸز.
كوميتەت مينيسترلٸككە اينالسىن
بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ سۋ قويمالارى رەسپۋبليكالىق, جەرگٸلٸكتٸ كوممۋنالدىق مەنشٸكتٸڭ جەنە جەكەنٸڭ قولىندا.
بٸزدٸڭشە, كٶكتەم شىعا سۋ باسۋ قاۋپٸنەن تولىقتاي قۇتىلۋ ٷشٸن اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇرامىنداعى سۋ رەسۋرستار كوميتەتٸن جەكە مينيسترلٸك, بولماسا, اگەنتتٸك رەتٸندە قايتا قۇرۋ قاجەت.
ەيتپەسە, اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ مىڭ سان جۇمىسىنان مينيسترلٸكتٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ سۋ شارۋاشىلىعىن رەتتەۋگە مٷمكٸنشٸلٸگٸ بولا بەرمەيدٸ. قوناەۆتىڭ زامانىندا ەلٸمٸزدٸڭ سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸن باسقارعان ەبۋبەكٸر تىنىباەۆ ەلٸمٸزدە كانالدار قازىپ, كٶپتەگەن سۋ قويمالارى سالدى. سول كەزدە اۋىل-ايماقتى سۋ باسقانىن كٶرمەك تٷگٸلٸ, ەستٸمەۋشٸ ەدٸك.
مۇنى اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترٸ ٶمٸرزاق شٷكەەۆ مىرزا تٷسٸنەدٸ دەپ ويلايمىز. قازٸرگٸ تاڭدا اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ جٷكتەمەسٸ ٶتە كٶپ. بٷگٸندە بۇل مينيسترلٸك اۋىلشارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرٸن قارجىلاندىراتىن بٸرنەشە قورلاردى, ەلٸمٸزدەگٸ اۋىلشارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلايتىن وقۋ ورىنداردى باۋىرىنا باسىپ وتىر.
تٸپتٸ كەزدٸندە اۋىل حالقىن اۋىز سۋمەن قامتيتىن «اق بۇلاق» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋدى وسى مينيسترلٸكتٸڭ قاراۋىنا بولدى. نەتيجەسٸندە اۋىز سۋمەن قامتۋ ٸسٸ كٶپتەگەن سىندار ايتىلعانىن بٸلەمٸز. سوندىقتان ەلٸمٸزدٸڭ سۋ رەسۋرسىنا قاتىستى ماڭىزدى سالالاردىڭ باسىن جيناقتاپ, جەكە قۇرۋ قاجەت. بۇعان ٶمٸرزاق ەستايۇلى قارسى بولماسى انىق.
توعاندار قاراۋسىز قالدى
قازٸرگٸ تاڭدا جەكەنٸڭ قولىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ جاي-كٷيٸن سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸ قاداعالايتىنىن بٸلەمٸز. جالپى ەلٸمٸزدەگٸ گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ جۇمىسىن باقىلاۋ ٸسٸ «قىزىلاعاش وقيعاسىنان» كەيٸن كٷشەيە تٷستٸ. وعان دەيٸن ۇزان ارقان, كەڭ تۇساۋعا سالىنىپ جٷرگەنٸمٸز جاسىرىن ەمەس.
گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ ٸشٸندە سۋ قويمالارىنان بالىق اۋلاپ, شارۋالارعا سۋدى پۇلداپ, دەمالىس نىساندارىن سالىپ, پايدا تابۋعا بولادى. ال كانالدار مەن ارىق جٷيەلەرٸنە قاتىستى بۇلاي دەپ ايتا المايسىڭ. سوندىقتان كانالدار, توعانداردى جەنە جەر استى سۋلارىن رەتتەيتٸن نىسانداردى ەشكٸم جەكەشەلەندٸرٸپ الۋعا ىقىلاس تانىتقان جوق.
توقىراۋ جىلدارى گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى كٷتٸپ, باپتاپ ۇستايتىن مەملەكەتتٸڭ دە قارجىسى دا بولمادى.
سونىڭ سالدارىنان كانالدار مەن توعانداردى قۇم باستى. ەندٸ قىس بويى جاۋعان قار ەرٸپ, باياعى كانال, ارىقتار بولماعان سوڭ, ەلدٸمەكەندەرگە جىل سايىن قاۋٸپ تٶندٸرٸپ جٷرگەنٸن كٶرٸپ جٷرمٸز.
ۋاقىتشا جۇمىس – مەسەلەنٸ شەشپەيدٸ
بۇدان قالاي قۇتىلۋعا بولادى? سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنٸڭ قۇزىرەتٸن كەڭەيتٸپ, جەكە مينيسترلٸك ەتٸپ قۇرىپ, ونىڭ بيۋدجەتٸن قالىپتاستىرۋ كٶكتەمگٸ سۋ تاسقىنان قۇتىلۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى.
بٷگٸندە سۋ رەسۋراستارى كوميتەتٸنٸڭ ايماقتاردا ٶزٸنە باعىنىشتى اۋماقتىق ورگاندارى بار. سوندىقتان كوميتەتتٸ دەربەس ورگان رەتٸندە قايتا جاساقتاعاندا قۇرىلىمدىق بٶلٸمشەلەرٸن قايتا قۇرىپ, ەبٸگەرگە تٷسپەيدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ بەرٸ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنە قارايتىنىن ەڭگٸمە اراسىندا ايتتىق. ال كوممۋنالدىق مەنشٸكتەگٸ نىساندار ەكٸمدٸكتەرگە قارايدى. كٶپ جاعدايدا وبلىستىڭ بيۋدجەتٸن قاراستىرعاندا گيدروتەحنيكالىق نىساندارعا كٷردەلٸ جٶندەۋگە قارجى تيٸستٸ دەڭگەيدە بٶلٸنبەيتٸنٸ بەلگٸلٸ.
بٶلٸنسە دە, كٶكتەم كەزٸندە سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الدىن الۋعا باعىتتالعان ٸس-شارالارعا عانا قارجى قاراستىرىلادى. مۇنداي پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار كەزٸندە اۋىلدىڭ اينالاسىنان ارىق قازىپ, بولماشى جۇمىستار اتقارىلاتىنىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز.
كەلەسٸ جىلى بۇل جۇمىستاردى تاعى دا قايتا قولعا الىپ جاتامىز. وسىلايشا ۋاقىتشا اپاتتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ قانشالىقتى تيٸمدٸ ەكەنٸن جىل سايىن كٶرٸپ جٷرمٸز.
سوندىقتان سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنٸڭ قۇزٸرەتٸن كەڭەيتۋ ماڭىزدى. ەيتپەسە, كٶزٸمٸز اشىلمايدى. جىلدا سۋ باسۋ, جىلاپ-سىقتاۋ قايتالانا بەرەدٸ. كوميتەتتٸڭ قۇزٸرەتٸ كەڭەيگەن جاعدايدا جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ بەرٸن ونىڭ قۇرامىنا ٶتكٸزٸپ بەرگەن جٶن.
قارجى قايدان كەلدٸ?
كوميتەت جەكە الدىنا قۇرىلىم بولعاندا ونىڭ بيۋدجەتٸ پايدا بولادى. ال قازٸر يسلام ەبٸشەۆ باستاعان سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارىنان قارجى تارتىپ, 2020 جىلعا دەيٸن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ سۋ قويمالارىن كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸپ, تالاپقا ساي ەتۋگە ۇمتىلۋدا.
جالپى گيدروتەحنيكالىق نىساندارعا ەشقانداي كومپانييا ينۆەستيتسيا سالمايدى. تەك مەملەكەتتٸڭ كەپٸلدٸگٸمەن حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ارزان نەسيەلەرٸن تارتۋعا بولادى. بۇل رەتتە سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنٸڭ سىرتتان قارجى تارتىپ, جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن باعالاۋىمىز كەرەك.
بٷگٸندە سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸ تەك قانا گيدروتەحنيكالىق نىساندارعا عانا قاراپ وتىرعان جوق. سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدەگٸ سۋارمالى جەرلەردٸڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋعا جاۋاپتى بولىپ تۇر. وسىدان-اق, كوميتەتتٸڭ جۇمىسى جىل ٶتكەن سايىن كەڭەيٸپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى.
سۋ نەگە باسادى?
ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ ەلدٸمەكەندەردٸڭ اينالاسىنداعى سۋدان قورعايتىن اۋماقتاردى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋگە بەرٸپ جٸبەردٸ.
ەگەر جەرگٸلٸكتٸ جەرلەرگە قارايتىن كوممۋنالدىق مەنشٸكتەگٸ گيدروتەحنيكالىق, سۋدان قورعاۋ ايماقتارىن ەلٸمٸزدٸڭ سۋ رەسۋرستارىن قاداعالايتىن دەربەس مەكەمەنٸڭ بالانسىندا بولسا, اۋىل شەتٸندەگٸ قار سۋى ٶزەن بولىپ اعاتىن جەرگە ەشقانداي تۇرعىن ٷي سالىنباس ەدٸ.
جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى سۋ باسۋى قاۋپٸ بار ايماقتاردىڭ بولاشاقتا قاۋٸپتٸلٸگٸن ەسكەرمەي, بٸر كٷندٸك پايدا ٷشٸن جەر تەلٸمدەرٸن بەرٸپ جٸبەرەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس.
سوڭعى ۋاقىتتارى جاڭادان بوي كٶتەرگەن اۋدانداردا ارىقتى ەمگە تاپپايسىڭ. بۇدان كەيٸن ەرٸگەن قار سۋى ٷيلەردٸ باسىپ, جۇرتتى ەبٸگەرگە سالۋى جىلدا قايتالانۋدا.
قازٸر الىس اۋىلدى ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە الماتىعا قوسىلعان اۋىلداردا كٶشە بويىنىڭ سۋى اعىپ كەتەتٸن ارىق اتىمەن جوق. قىستاي جاۋعان قاردىڭ سۋى كٶشەدە كٶلشٸك بولىپ, ەبدەن تالقاندالعان جولدىڭ سيقىن ودان بەتەر قاشىرىپ مٶلدٸرەپ, جاتىپ الادى.
كٶپتەگەن ادامدار اۋلاسىنداعى قاردى جيناپ, كٶشە بويىنداعى ارىققا تاستايتىن جامان ەدەت تە قالىپتاستى. بۇدان كەيٸن ارىقتىڭ ٸشٸندەگٸ قار مۇز بولىپ قاتىپ, سوڭىندا قىزىل سۋ كٶشەنٸ باسادى.
ايتپاقشى
مەملەكەتتٸك قىزمەت جەنە جەمقورلىققا قارسى كٷرەس اگەنتتٸگٸنٸڭ رەسمي ٶكٸلٸ نۇرلان جاحيننىڭ ايتۋىنشا, عاني سەدٸبەكوۆ «ايماق» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ باسشىسىمەن اۋىز جالاسىپ, «ششۋچينسك-بۋراباي» كۋرورتتىق ورنىندا ٶزەندٸ تازالاۋعا ارنالعان اسا ٸرٸ كٶلەمدەگٸ قاراجاتتى جىمقىرعانىن العا تارتتى. عاني سەدٸبەكوۆ قول قويعان جالعان اكتٸلەردٸڭ نەتيجەسٸندە ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ 2017 جىلى ورىندالعان جۇمىستاردىڭ ٷلكەن كٶلەمٸ ٷشٸن 3,6 ميلليارد تەڭگە تٶلەگەن. وسى قارجىنىڭ 1 ميلليارد تەڭگەدەن اسا اقشا قولما-قول تٶلەمگە اينالدىرعانىن جەنە تەكسەرٸس كەزٸندە بۇل اقشالار تەركٸلەنگەنٸن اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى.
وسى رەتتە ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶزەننٸڭ ارناسىن تازارتىپ, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸ اتقاراتىن جۇمىستى موينىنا العانىن بٸزدە تٷسٸنە المادىق.
ال سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى يسلام ەبٸشەۆ بولسا, ەلٸمٸزدەگٸ گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزۋ ٷشٸن حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارىنان قارجى تارتىپ جٷر. دەمەك, وسى بٸر جايتتان-اق, الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە سۋ رەسۋرستارىن قاداعالايتىن دەربەس ورگان قۇرىپ, ٸسكە كٸرٸسۋدٸڭ ۋاقىتى جەتكەنٸن باعامداۋعا بولادى.
