بەلگٸلٸ عالىم, تاريحشى, 30 جىلعا جۋىق ۋاقىتىن كەڭەس وداڭعىنىڭ اڭدۋىمەن ٶتكٸزگەن ەلٸمعازى دەۋلەتحان الاشقا اتى مەلٸم تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ بۇرىن ەشجەردە جارىق كٶرمەگەن جاڭا ٶلەڭٸن رەداكتسيياعا جٸبەرٸپتٸ. ٶلەڭدٸ عانا ەمەس, بۇل ٶلەڭنٸڭ ٶزٸنٸڭ قولىنا قالاي تٷسكەنٸن ەگجەي-تەگجەيلٸ جازىپتى. بٸر ٶلەڭنٸڭ تاريحى كەيدە تۇتاس قوعامنىڭ تاريحىمەن استاسىپ كەتەتٸنٸ بار. وقىرمانداردان سٷيٸنشٸ سۇراي وتىرىپ, ماقالانى تولىقتاي ۇسىنىپ وتىرمىز.
تٷرمەلەس دوسىنا جازعان ارناۋ ٶلەڭ
الاشتىڭ ارداگەر اقىنى تاڭجارىق جولدىۇلىنىڭ ٶمٸرٸ مەن شىعارمالارىنىڭ قازاقستاندىقتارعا كەڭٸنەن تانىلا باستاعانى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ شيرەك عاسىرىمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ.
[caption id="attachment_26174" align="alignright" width="411"]
1974 جىلى جازۋشى بۇقارا تىشقانباەۆ قۇراستىرعان ەكٸ باسپا تاباقتىڭ «ارمان-تاۋ» جيناعىنان تاڭجارىقتىڭ اقىندىق ٶرەسٸ ايقىندالدى دەپ ايتا الماساق تا, جىرسٷيەر قاۋىم نازارىنا ٸلٸگە باستاعانى انىق بولاتىن. ال اقىننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, تاڭجارىقتانۋدىڭ نەگٸزٸن قالاعان جازۋشى ورازانباي ەگەۋباەۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن «ەلوردا» باسپاسىنان 2001-2002 جىلدارى جارىق كٶرگەن ەكٸ تومدىق شىعارمالارىنىڭ «تولىق جيناعى» دەپ اتالىپتى. سول تۇستا ورازانباي ەگەۋباەۆ اعاعا: «تولىق جيناعى» دەپ جازباي-اق قويا تۇرۋ كەرەك پە ەدٸ, ٶيتكەنٸ, ەل ٸشٸنەن ەلٸ دە تالاي ٶلەڭ-جىرلارى تابىلۋى مٷمكٸن ەدٸ عوي. مەسەلەن, مەن 1975 جىلى تالدىقورعاندا تۇراتىن مەڭعالي دەگەن قارييادان جازىپ العان ارناۋ ٶلەڭٸ بار. بٸراق, سول ٶلەڭ جازىلعان دەپتەرٸمدٸ تاپپاي دٸڭكەم قۇرىپ جٷر», – دەگەنمٸن.
سول ارناۋ ٶلەڭٸنٸڭ جازىلۋى دا, مەنٸڭ ول ٶلەڭدٸ قانداي جاعدايدا, قالاي جازىپ العانىم دا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق تاعدىرلى تاريحقا يە بولاتىن.
نازارلارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان ٶلەڭ وسىدان 73 جىل بۇرىن ٷرٸمجٸ تٷرمەسٸندە بٸرگە جاتقان مەڭعالي مەيٸرمانوۆ دەگەن جولداسىنىڭ اباقتىدان بوساپ, ەلٸنە قايتار تۇسىندا 1944 جىلى جازىلعان ەكەن. اتى «مەڭعالي مەيٸرمانوۆقا ارناۋ ٶلەڭ» دەپ اتالادى. تاس بوساعا, تار ٷيدە ٷش جىل بٸرگە جاتقاندا ەبدەن سىرالعى بولىپ, قيماس دوس بولعانى ٶلەڭ جولدارىنان ايقىن بايقالادى.
مەن جازىپ العان 20 شۋماق ٶلەڭنٸڭ تولىق ەمەس نۇسقاسى تٶمەندەگٸدەي. ال ونى نەگە تولىق ەمەس دەگەنٸمە كەيٸنٸرەك انىقتاما بەرەمٸن.
مەڭعالي مەيٸرمانوۆ, مۇڭدىم سٸزگە,
قالامدى ارناپ ەتەي بۇردىم سٸزگە.
نەدە بولسا تٸلدەسٸپ قالايىن دەپ,
كەڭ جايىپ قۇلاشىمدى سوزدىم سٸزگە.
تولقىنى ۋاقىتتىڭ كەتتٸ بٶلٸپ,
بار ەدٸ ايتار سٶزٸم ىرعىن سٸزگە.
كٶپ جاپا كٶرسەتتٸ دەپ رەنجٸمە,
بۇل جاقتا قالماق, قىتاي تۇرعىن سٸزگە.
كەدەرگٸسٸ كەزدەسٸپ, كەسەل* بولدى,
42-43 جىلدىڭ سٸزگە.
كٶرەرسٸڭ تٸرٸ شىقساڭ كٶپ تاماشا,
الدىڭدا ەلٸ قىزىق ىرعىن سٸزگە.
از بولسا دا ورنىقتى مەكەن ٸزدە,
پايداسى از بىتىراندى شٸلدٸڭ سٸزگە.
ويدان ورىن بولماسا ويلاس ونى,
تاسا جەرٸ تابىلار قىردىڭ سٸزگە.
شۋدا, تٷبٸت تٷسكەن سوڭ تەن مۇزدايدى,
جىلىلىعى بولمايدى قىلدىڭ سٸزگە.
تەربيەلەپ, وقىتىپ, تازا ٶسٸرسەڭ,
تيەدٸ كٶپ پايداسى – ۇلدىڭ سٸزگە.
*42-43 جىلدىڭ كەسەلٸ دەگەنٸ, 1942 جىلدىڭ قارساڭىندا نەمٸس ارميياسى مەسكەۋ تٷبٸنە جاقىنداعاندا 7-8 جىل كەڭەس ٶكٸمەتٸمەن دوستىقتى دەرٸپتەپ كەلگەن شىنجاڭ ٶلكەسٸنٸڭ دارا بيلەۋشٸسٸ شىڭ شيساي مەلٸمدەمە جارييالاپ, كەڭەس ٶكٸمەتٸمەن بولعان بارلىق بايلانىستى توقتاتىپ, شەكارانى تارس جاپتى دا جاپپاي تۇتقىنداۋ, اتۋ-شابۋعا كٸرٸستٸ. مەڭعالي دا سول زوبالاڭ تۇسىندا تۇتقىندالىپ, تاڭجارىق جاتقان ٷرٸمجٸ تٷرمەسٸنە اپارىلعانىن مەڭزەپ تۇر.
تاعى دا تازا جاردىڭ قادٸرٸن بٸل,
سەرٸگٸن ەكٸ ەلەمنٸڭ تىندىم سٸزگە.
جەڭگە, كەلٸن, ۇل-قىزدىڭ بەرٸن سىيلا,
دەپ ەتەي تاپسىرادى «جىندىڭ» سٸزگە.
سەلەم دە, مەنەن بارساڭ شەشەمٸزگە,
بٸلەر, بالاڭ پەلەنشە دەسەڭٸزدە.
«قۇداي-اۋ, وسىلاردىڭ الدىندا ال» دەپ,
شٸركٸن-اي, ايتىپ ەدٸ-اۋ, نەشە بٸزگە.
ەنشاللا, اتا-انانىڭ قۇرمەتٸندە,
دۇسپانعا كەتە قويماس ەسەڭٸزدە.
سولاردىڭ باتاسىندا قور بولمايسىڭ,
بيتٸن سىعىپ, سٸركەسٸن جەسەڭٸز دە.
سەلەم دە مەنەن بارساڭ ٷي-ٸشٸڭە,
راحمەت ۇلتىڭدى سٷيٸسٸڭە.
ۇلتىڭ بٸلٸپ بيلٸگٸن بەرسە ساعان,
ولار ٷشٸن كٶز سالىپ, كٷي ٸسٸنە.
ەرجٸگٸت, قاسقىر-قابىلان بەرٸ بٸردەي,
اڭدىپ, اتىپ جە تاۋدان قۇلانىڭدى.
اشىعىپ اش بٶرٸدەي دٷنيە كەزسەڭ,
ارتىڭنان ەرتٸپ سەرٸك بۇلانىڭدى.
توبىلعى ساپ قامشىدان قاتەرٸ بار,
بەلگە ۇرىپ ٶلتٸرەسٸڭ جىلانىڭدى.
باسىڭا كەلگەن ٸسكە تەۋەكەل قىل,
كەلتٸرمەي كٷندە قورقىپ جىلاعىڭدى.
جولعا جاقىن وتىرساڭ جولاۋشىعا,
ازىق بولىپ جەگٸزەرسٸڭ لاعىڭدى.
مەڭعالي, ويلاپ قارا جازعان حاتتى,
بايقايتۇعىن جٸگٸتسٸڭ سىر-سىمباتتى.
ادامى بۇل زاماننىڭ بٸر كٷنٸ ٷشٸن,
حالىقتى قان اعىزىپ پۇلعا ساتتى.
ويلاپ-ويلاپ سٶزٸمدٸ سال ميىڭا,
بەرٸن تاتقان جٸگٸتسٸڭ اششى-تەتتٸ.
ۇمىتىپ وسى ورىندى كەتٸپ جٷرمە,
بوسانىپ بولعان كٷنٸ كٶڭٸل شاتتى.
جاقىندى – الىس, الىستى – جۋىق كٶرمەي,
جٶنٸ كەلسە, شىن سىيلا الىس-جاتتى.
ٶز مٸللەتٸن ٶزگەگە قۇل قىپ بەرٸپ,
سٶيتٸپ بٸزدٸڭ باۋىردى تەڭٸر اتتى.
اتاڭ حاجى جۇرت باعىپ, تاققا مٸنٸپ,
استى قىلعان اشتاردى, جاياۋدى اتتى.
سەن دە ەلٸڭە قورعان بول, جول كٶرسەتٸپ,
اسىلدىڭ سىنىعىسىڭ, شىن قىمباتتى.
تاپسىرمان – تاستاماڭىز اتا سالتىن,
اتاڭنىڭ ٶزٸ گاۋھار, اتاعى التىن.
سول تۇلپاردان تۋىلعان توبىشاقسىڭ,
سەزٸمٸڭ بار, سەزەرسٸڭ ٸستٸڭ ارتىن.
قالاي سوقساڭ قولىڭدا جيىرما بٸر,
نيەتٸڭنەن – بۇزباساڭ ويىن پارقىن.
اقىل, سابىر, شىن جٷرەك, شىن جولداسىڭ,
ٶركٶكٸرەك, ٶزٸمشٸل ٸستەن تارتىن.
قوش ەند كٶرٸسپەسەك, كٶرٸسكەنشە,
جولىعىپ قولدىڭ ۇشىن بەرٸسكەنشە,
ٷدٸرەيٸپ كەتەتٸن سەن ەمەسسٸڭ,
جٸگٸتتٸڭ سىرىن الىپ سەنٸسكەنشە.
سىيىسپاي ٷش تاقتايعا جاتۋشى ەدٸك,
تالاي بار ەندٸ ونداي ٶبٸسكەنشە.
حانىمداردىڭ قاسىندا قالجىنداسىپ,
نە زامان – سونداي بولىپ كٶرٸسكەنشە.
تٶل ەدٸڭ بٸر جىل تۋعان زامانىڭ بٸر,
ۇمىتىسپاي جٷرەلٸك ٶلٸسكەنشە.
قالمادى قىر سوڭىمنان دەپ ويلاما,
قوش ەندٸ, كٶزگە شىققان تەرٸسكەنشە.
ارناۋ ٶلەڭنٸڭ مەتٸنٸندە قاتەلٸكتەر مەن شالا تٷسكەن جولدار بار ەكەنٸ بايقالادى. ٶلەڭ اپاي-توپاي دەرلٸك اسىعىس جازىپ الىندى. قايىرىلىپ ناقتىلاي تٷسۋگە, جازىلماي قالعان جولداردى تولىقتىرۋعا مۇرشا بولمادى.
وسى ارادا سول بٸر شاراسىزدىقتىڭ مەن-جايىن تاراتا ايتىپ كەتپەسەم, ونسىز دا قىسقا عۇمىرىن قۋدالاۋمەن اباقتى قاپاسىندا قۇسالىقپەن ٶتكٸزگەن شەرلٸ اقىننان قالعان اسىل مۇراعا جاۋاپكەرشٸلٸك پەن ۇقىپتىلىق كٶرسەتپەگەندەي بولىپ قالاتىن سيياقتىمىز.
«ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ» شەكارالىق ايماققا بارۋى
1975 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭعى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸ ەدٸ. ول كەزدە مەن شىمكەنت قالاسىنداعى م.و. ەۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتٸ ەدٸم. جازدىق دەمالىستى كٶكشەتاۋ وبلىسىنىڭ ۋەليحانوۆ اۋدانىندا قويشى بولىپ ٸستەيتٸن دوسىم بالقاش اياتاەۆپەن بٸرگە ٶتكٸزۋگە ۋەدەلەسٸپ, الماتىدا باس قوسقانبىز. ەكەۋمٸز دە سسسر ازاماتتىعىندا جوقپىز, «ليتسو بەزگراجدانستۆو» (ازاماتتىعى جوق تۇلعا) دەيتٸن كۋەلٸك بويىنشا پاسپورتتىق رەجيممەن تۇرعىلىقتى ورىننان ٶز بەتٸنشە باسقا جاققا كەتۋگە قۇقى جوق ساياسي سەنٸمسٸزدەر قاتارىنداعى ادامبىز. بٸز ول تەرتٸپتٸ بۇزدىق, الماتىدا كٶپ ايالداماي تالدىقورعاننىڭ اندرەەۆكا (قازٸرگٸ قابانباي اۋدانى) اۋدانىنىڭ كٶكتۇما (دزەرجينسكيي) دەيتٸن اۋىلىندا تۇراتىن مەيٸرمانوۆ مەڭعالي اقساقالعا جولىعۋ ٷشٸن ارنايى جولعا شىققانبىز. بالقاش 1969 جىلى قىتايدان العاش كەلگەندە اتالعان اۋدان ورتالىعىندا شوپىرلىق كۋرستا وقىپ جٷرٸپ, مەڭعالي اقساقالدىڭ كٷيەۋ بالاسى تٶلەۋحان دەگەن جٸگٸتپەن جاقىن ارالاسىپ, مەكەڭنٸڭ ٷيٸندە بولىپ ەسكٸلٸكتٸ ەڭگٸمەگە قانىققان, ەسٸرەسە, 1942-1944 جىلدارى ٷرٸمجٸ تٷرمەسٸندە ەيگٸلٸ اقىن تاڭجارىقپەن بٸرگە جاتىپ, تاڭجارىق شىعارمالارىن جاتقا ايتاتىنىن ەستٸگەندٸكتەن مەن سول اداممەن جولىعۋعا ىنتالى بولدىم. اڭقىلداق دوسىم بالقاش تٶلەۋحان دەگەن دوسى بارىن, سول اۋىلدا ساقشى بولىپ ٸستەيتٸنٸن, شەكتەلگەن شەكارا رايوندا جٷرٸپ-تۇرۋىمىزعا كٶمەكتەسەتٸنٸن ايتىپ مەنٸ جەلٸكتٸرە تٷستٸ.
سونىمەن, تەۋەكەلگە بەل بايلاپ, شەكتەلگەن شەكاراڭىزعا ەشبٸر رۇقسات قاعازسىز-اق تارتىپ وتىردىق. مەڭعالي اقساقالدىڭ ٷيٸنە ەشبٸر كەدەرگٸسٸز كٶشە كٶلٸگٸمەن جەتٸپ الدىق. سونداعى مەڭعالي اقساقالدىڭ قۋانعانىن, قالبالاقتاپ جٷرٸپ بٸر قويعا باتا سۇراپ, قازان كٶتەرتكەنٸن كٶرٸپ قاتتى ريزا بولعانىمىز كٷنٸ بٷگٸنگٸدەي كٶز الدىمىزدا. قارييا مەنٸڭ تاڭجارىق تۋىپ-ٶسكەن كٷنەس اۋدانىنان ەكەنٸمدٸ, وندا دا ەيگٸلٸ شىلبى ەلٸماحۇننىڭ نەمەرەسٸ ەكەنٸمدٸ بٸلگەننەن كەيٸن تٸپتٸ ەلجٸرەپ, اعىل-تەگٸل ەڭگٸمەگە باستى.
بٸز سول اۋىلدا بٸرنەشە كٷن بولامىز عوي دەپ جوسپارلاعانبىز. سولاي بولسا دا ٶزٸمدٸ قىزىقتىرعان ٷرٸمجٸ تٷرمەسٸندەگٸ تاڭجارىقپەن بولعان قارىم-قاتىناسىنا بايلانىستى ەڭگٸمەگە تارتا بەردٸم.
– تٶلەۋحان دا ەت پٸسكەنشە كەلٸپ قالار, اسىقپاي ەڭگٸمەلەسەمٸز عوي.
تاڭجارىق تۋرالى نەشە ساعات, نەشە كٷن ايتساق تا تاۋسىلمايتىن قىزىق تا, ازاپتى, توزاقى ٶمٸر ەستەلٸكتەرٸ ۇشان-تەڭٸز عوي. شٸركٸن, تاڭجارىقتاي جٸگەرلٸ, قايسار, رۋحى اسقاق جٸگٸتتٸڭ سۇلتانىن كەزٸكتٸرە قويعان جوقپىن. قانداي ازاپتى تەرگەۋلەر مەن ادام تٶزگٸسٸز اۋىر جۇمىستاردان قالجىراپ جٷرسە دە, جارقىلداپ, ەزٸل-قالجىڭ ايتىپ, جٸگٸتتەردٸ جٸگەرلەندٸرٸپ, سەرگٸتٸپ تاستاۋشى ەدٸ. ەلٸ ەسٸمدە, تٷرمەدەن ٷرٸمجٸنٸڭ شىعىس بەتٸندەگٸ تاۋعا تاس شاققىزۋعا ايداپ اپارعاندا: «تاۋدا تۋىپ, تاستا ٶسكەندٸكتەن بە ەكەن, وسى جاققا كەلگەن سايىن تاۋعا قاراي قاشقىم كەلەدٸ دە تۇرادى. مەنٸمەن بٸرگە قاشقىسى كەلەتٸن شەشەسٸ قالجا جەگەن بٸر ەركەك تابىلار ما ەكەن?!» دەپ, جولداستارىنا اقسييا كٷلٸپ قاراعانى جادىمدا قالىپتى.
بٸردە جۇمباق ايتىپ, شەشۋٸن تابا الماساق ٶزٸ ايتىپ بەرەتٸن. سونىڭ بٸرٸ مىناداي جۇمباق ەدٸ: «ەكٸ اققۋ كٶل بەتٸندە بالا شايقاپ,
ۇياسىن بٸرٸ كەتسە, بٸرٸ بايقاپ.
ٶرگٸزٸپ بالاپانىن سالقىن كەشپەن,
بٸر كەزدە شىعا كەلەر كٶلگە جايقاپ». شەشۋٸن بٸز تابا الماعاندا «وي, قايران جٷيرٸكتەرٸم-اي, ەبدەن بولدىرىپ اربانىڭ مەستەگٸنە اينالىپ باراسىڭدار-اۋ, شەشۋٸ وپ-وڭاي نەرسە عوي, اي مەن كٷن ەمەس پە?!» – دەپ كٷلدٸ.
قارتتىڭ ساقالىن تارام-تارام جاس جۋدى
مەيٸرمان اقساقالدىڭ ٶزٸنە ارناپ جازعان ٶلەڭٸ بار دەگەندٸ بالقاشتان ەستٸگەن ەدٸم. ول سۇراعىما دا قارييا كٸدٸرمەي جاۋاپ بەرٸپ, جوعارىداعى ٶلەڭ جولدارىن تٶگٸلتە ايتىپ وتىردى. مەن تٶتە جازۋمەن تٶتەلەتٸپ قاعازعا تٷسٸرٸپ وتىردىم. ٷلگەرە الماي قالعان كەيبٸر جولداردى سوڭىنان قايتالاپ سۇراپ جازامىن عوي دەگەن سەنٸمدە ەدٸم. ٶلەڭ اياقتالا بەرگەندە بالقاش اسىعا كٷتكەن تٶلەۋحان دوسى ٷش اياقتى موتومەن ەكپٸندەي كەلٸپ توقتادى. بالقاش اڭقىلداپ الدىنان شىعىپ, قۇشاعىن جايا ۇمتىلىپ ەدٸ, ساقشى فورماتىندا سەرەيگەن تٶلەۋحان سۇستانا قاراپ, سۋىق امانداستى دا بٸردەن جۇمىسىنا كٸرٸستٸ دە كەتتٸ.
– يە, بۇل نە جٷرٸس, رۇقسات قاعازدارىڭ بار ما? مىناۋ شەكارا رايونعا «ليتسو بەزگراجدانستۆولار» تٷگٸلٸ, سوۆەت ازاماتتارىنىڭ ٶزٸ ارنايى رۇقساتپەن عانا كەلە الادى. قانە, نەلەرٸڭ بار, كٶرسەتٸڭدەر, – دەدٸ.
– قاراعىم-اۋ, كەلگەندەرٸ جاڭا عانا عوي, تانىماي قالدىڭ با, مىناۋ ٶزٸڭنٸڭ بالقاش دوسىڭ, ال اناۋ سونىڭ دوسى, مەنٸڭ تاڭجارىعىمنىڭ جەرلەسٸ ەرٸ جيەنٸ ەكەن. جٸگٸتتەردٸ مازالاما, قاشىپ-پىسىپ جٷرگەن ەشكٸم جوق. بۇلار مەنٸڭ قۇدايى قوناقتارىم, ارناپ سويعان ادال مالىمنىڭ سورپاسىن ٸشٸپ, باسىن مٷجٸگەن سوڭ-اق ايتار زاڭىڭدى ايتا جاتارسىڭ. بالام, ۇيات بولادى. داستارقاننىڭ شىرقىن بۇزبا, جۋىنىپ كەلٸپ بٸرگە وتىر, – دەگەن اتاسىنىڭ اتالى سٶزٸن سٶز ەكەن دەيتٸن ساقشى بولمادى. بالقاش تا قىلجاق ەڭگٸمەمەن «دوسىنىڭ» بەتٸن قايتارعىسى كەلگەنٸنەن دە ەشتەڭە شىقپادى.
– مەن ويناپ جٷرگەنٸم جوق, «درۋجبا ەست درۋجبا, سلۋجبا ەست سلۋجبا», داباي, موتوعا وتىرىڭدار... اتا, مەنٸڭ جۇمىسىما ارالاسپاڭىز. بۇلار ٷشٸن جەپ جٷرگەن نانىمنان ايىرىلا المايمىن, – دەپ دٸگٸرلەدٸ.
سونداعى مەڭعالي اقساقالدىڭ ىزا مەن ۇياتتان قىسىلعان جان ازابىن كٶرۋدٸڭ ٶزٸ بٸر قييامەت-قايىم تالقىسىنداي بولدى.
مەكەڭ شىنىمەن جان ازابىندا, ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا شىر-پىر بولىپ, بٸرەسە مىنا بٸتەۋ, دٷلەي كٷيەۋ بالاسىنا بٸر, قازان-وشاق باسىنداعى كەمپٸرٸنە بٸر قۇراق ۇشا جٷگٸرٸپ, ەبدەن تورىققان بولار: «ەي, بەيبٸشە, سورپاسى پٸسٸپ قالعان شىعار, بٸر-بٸر شىنى سورپا ەكەل, ارناپ سويعان مالدىڭ سورپاسىنان بولسا دا اۋىز تيسٸن! وي, سۇمدىق-اي, قىتاي مەن ورىستىڭ تالاي قۇقايىن كٶرٸپ ەدٸم. مىناداي جاۋىزدىقتى ٶز بالامنان, ٶز ۇرپاعىمنان كٶرەمٸن دەپ ويلاپپىن با? ەي, لاعنەت, ەدٸرەڭدەمەي اۋلاق كەت. مىنا دەمنەن اۋىز تيمەي بالالارىم ەشقايدا بارمايدى. قورلىقتا قورلىقتىڭ ەڭ جامانى ٶزٸڭنەن كٶرگەن قورلىق دەگەن وسى بولار. رەنجٸمەڭدەر, اۋدانعا بارىپ ناچاندٸگٸنەن رۇقسات الىپ قايتىپ كەلەرسٸڭدەر, بەلكٸم...».
72 جاسقا كەلگەن قادٸرمەندٸ مەڭعالي اقساقالدىڭ بۋرىل ساقالىنان تارام-تارام جاس اققانىن كٶرۋ قانداي ازاپ ەدٸ. سورپا ەمەس, زەر ٸشكەندەي بولىپ, ەڭگٸمەگە قانباعان ٶكٸنٸشتٸ ارقالاپ, اۋدان ورتالىعىنداعى ساقشى مەكەمەسٸنە كەلدٸك, تٷسٸنٸكتەمە جازدىق, ەكٸرەڭ بايلاردىڭ ايعايىن ەستٸدٸك. اقىرى الدى-ارتىمىزعا قاراتپاي, تالدىقورعانعا باراتىن اۆتوبۋسقا وتىرعىزىپ: «الماتىعا, ودان ەرٸ تۇرعىلىقتى جەردەگٸ پاسپورت ستولىنا بارىپ ٶزدەرٸڭدٸ مەلٸمدەيسٸڭدەر, ۇقتىڭدار ما, ەي, بۇزاقىلار», – دەپ سوڭعى سٶزٸن ورىسشا بىلاپىتپەن اياقتادى بالقاشتىڭ دوسى تٶلەۋحان.
بالقاش مارقۇم (2000 جىلى اۋىر ناۋقاستان الماتىدا قايتىس بولدى) ەكەۋمٸز تالدىقورعان مەن الماتىدا بٸرنەشە كٷن بٸرگە بولىپ, جاي-جايىمىزعا كەتتٸك. ينستيتۋتتاعى وقۋ ۋاقىتى دا بولىپ قالعان.
وقۋدىڭ العاشقى اپتاسىندا اۋداندىق ميليتسييانىڭ پاسپورت ستولىنان, مايور كوشلاكوۆا دەگەنننەن ماعان شاقىرۋ كەلدٸ. جەر-جەرٸمە جەتە ۇرسىپ, بىلاپىتتاپ, ينستيتۋت رەكتورىنا قاتىناس قاعاز جٸبەرٸپ, وقۋدان قۋعىزامىن دەپ ستولدى ۇرعىلادى. «دەرەۋ پوشتاعا بارىپ 10 رۋبل ايىپپۇل تٶلەگەن تٷبٸرتەكتٸ ەكەلٸپ كٶرسەتەسٸڭ, ەكەلمەسەڭ ٶز وبالىڭ ٶزٸڭە, وقۋدان قۋىلاسىڭ», – دەپ ەسٸكتەن ايداپ سالدى.
ەرينە, كوشلاكوۆانىڭ ايتقانى ورىندالدى. ايىپپۇل تٷبٸرتەگٸن اپارىپ كٶرسەتٸپ «ۋھ» دەپ تىنىشتالدىم.
ول جىلدارداعى مەنٸڭ قوعامداعى ورنىم, باس بوستاندىعىم, ازاماتتىق بەت-بەينەمنٸڭ ھاۋالى وسىنشالىق بولاتىن. «ليتسو بەزگراجدانستۆو» بويىنشا مەن ٶز ەركٸمەن تۇرعىلىقتى مەكەنٸمنەن باسقا جاققا بارۋعا, قونىس اۋدارۋعا, سايلاۋ, سايلانۋعا, ساياسي ۇيىمدارعا (كومسومول, پارتييا) قاتىناسۋعا قۇقىلى ەمەس ەدٸم.
[caption id="attachment_26173" align="aligncenter" width="640"]
كەڭەس ازاماتتىعىن 17 جىلدان كەيٸن الدىم
كەڭەس ازاماتتىعىن 17 جىلدان كەيٸن, 1986 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ەرەڭ الدىم. 1989 جىلى الماتىعا قونىس اۋدارىپ, ادام قاتارىنا قوسىلعانداي بولدىم. ەتتەڭ-اي, شەجٸرە قارت مەڭعاليمەن بٸر كەش سۇحباتتاس بولعاندا, قانشا ەستەلٸك الىپ قالار ەدٸم-اۋ. ۇردا-جىق كەڭەس ساقشىسى, بٶگدە تٷگٸل ٶز ەكەسٸن سىيلامايتىن كٶركٶكٸرەك تٶلەۋحاندار ول زاماندا دا, بٷگٸنگٸ كٷندە دە قانشاما ەدٸلەتسٸزدٸكتەرگە سەبەپشٸ بولىپ جٷرگەنٸن ٶكٸنٸشپەن ەسكە العاننان باسقا ەشتەڭە قالمادى-اۋ!
قادٸرلٸ جىرسٷيەر قاۋىم, نازارلارىڭىزعا سٷيٸنشٸلەي ۇسىنعان وسى ارناۋ ٶلەڭ اقىن تاڭجارىق پوەزيياسىنىڭ دا دٷر جاۋھارلارى قاتارىنا قوسىلا قويماسا دا, ونىڭ ٶزٸندٸك تاعدىرى مەن ازاماتتىق ۇستانىمدارىنىڭ تەربيەلٸك ھەم تاعىلىمدىق ورنى ەرەكشە ەكەنٸن باسا اتاپ كٶرسەتكٸمٸز كەلدٸ.
جالپى, قازاق پوەزيياسىندا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن كٶرٸپ, اباقتىدا ازاپتانىپ جاتقان اقىنداردىڭ حالقىمەن قاۋىشقان ٶلەڭ-جىرلارى تۋرالى بٸلەتٸنٸمٸز شامالى. ماعجان اقىننىڭ بٸرەر ٶلەڭدەرٸنەن باسقا باسپا بەتٸن كٶرگەن شىعارمانى اتاي المايمىز. ال, كٶرشٸلەس قىتاي تٷرمەسٸندە التى جىل جەتٸ اي جاتقان تاڭجارىق اقىننىڭ تٷرمەدەگٸ جان تٷرشٸگەرلٸك ازاپتى عۇمىرىنىڭ تولعاۋ, داستان, ارناۋ ٶلەڭگە اينالماعان بٸر سەتٸ جوق ەكەن. داۋىلپاز اقىننىڭ مىنا جولدارىن تەبٸرەنبەي, اسقاق رۋحىنا باس يمەي وقي المايسىڭ.
جىر مەنەن سارقىلمايدى جىرلاي بەرسەم,
سىر دەگەن تاۋسىلمايدى, تىڭداي بەر سەن.
تٷرمەدە كٶرگەنٸمدٸ جازام تىڭباي,
بٸلمەگەن وقىپ-بٸلسٸن, قيناي بەرسٸن!
تانبايمىن, تٸل تارتپايمىن, دۇشپانمىن شىن,
بٶگەلمەي جازىپ ٶلەم, سەن وقىپ ٶل.
تارتامىن اقىر جازا سونىڭ ٷشٸن!
1944 جىل. ٷرٸمجٸ تٷرمەسٸ.
مٸنەكي, وسىلايشا ٶرشەلەنگەن قايسار اقىننىڭ «تٷرمە حالٸ» (1945), «كٸلتشٸگە» (1945) تولعاۋلارى, كٶپتەگەن جىرلارى سونىڭ جارقىن مىسالى بولاتىن.
تٷرمەدە بٸرگە جاتقان بٸرنەشە ادامداردىڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا جازعان ارناۋ ٶلەڭدەرٸ دە از ەمەس. ال, مەڭعاليعا ٶز قالاۋى بويىنشا ەدەيٸ ارناپ جازعاندىعى جىر-مەتٸنٸنەن بەلگٸلٸ.
ويلاپ قاراعان ادامعا, ەرتەڭگٸ كٷنٸ نە بولارى بەلگٸسٸز بٸر مەزلٷم تۇتقىننىڭ اپاس-كٷلەستە شىعارعان شاعىن ارناۋىندا ازاماتتىق ٶرلٸك پەن اينىماس ۇستانىمدارى اتويلاپ تۇرعانى تاڭعالدىرماي قويمايدى. مەڭعالي اقساقالدان جازىپ العان وسى شاعىن ارناۋ ٶلەڭ تاڭجارىق اقىننىڭ شىنجاڭدا جەنە قازاقستاندا جارييالانعان كٶپ تومدىقتارى مەن تاڭدامالىلارىنان كەزٸكتٸرە الماعاندىقتان, وسىنداي ازداعان انىقتاما تٷسٸنٸكتەمەمەن باسپاسٶز ارقىلى تۋعان حالقىمەن قاۋىشتىرۋدى جٶن كٶردٸم.
سٶز سوڭىندا قايدان, قاشان جازىپ العانىم تۋرالى ەشبٸر ەسكەرتپەسٸز «دوس» دەگەن شاعىن ٶلەڭٸندە قولدا بار تاڭجارىق اقىن شىعارمالارى جيناعىنان تاپپادىم. بۇل شاعىن ٶلەڭدٸ دە جىرسٷيەر قاۋىم نازارىنا ۇسىنۋدى لايىق كٶردٸم. بۇل ٶلەڭنەن وپاسىز دوسسىماقتارعا دەگەن جيٸركەنٸشٸ مەن ٶزگەلەرگە ٶسيەتٸ رەتٸندە تەربيەلٸك مەنٸ زور مۇرا ەكەنٸ كٶرٸنەدٸ:
دوس دەگەن سىرىن الماي جولداستىڭ دا,
جولداس بولا كەتتٸم مەن جالعاستىم دا.
تاڭداپ, تاۋىپ جٷرمەستەن جولداسىمدى,
ٶزٸمە دە وبال جوق, وڭباسپىن دا.
قۋ قۇيرىق, قانى بۇزىق بەتشاعاردىڭ,
جانىنا ەندٸ جاقىن بارماسپىن دا.
نە بەينەت, قانداي قورلىق كٶرسەم داعى,
بۇل سەرتتەن ٶلگەنٸمشە تانباسپىن دا.
شىنىققان ەر نەرسەگە جالعىز جان بار,
اشتان ٶلٸپ, كٶشتەن, سٸرە, قالماسپىن دا.
جەز اياق «جەزدەم سٷيەر» جىلپىلداقتىڭ,
سٶزٸنە ەندٸگٸەرٸ نانباسپىن دا.
1945 جىل. ٷرٸمجٸ تٷرمەسٸ. تاڭجارىق جولدىۇلى.
بۇل ٶلەڭنٸڭ كٸمگە ارنالعانىن بٸلمەسەك تە, جالدامالى بٸر ساتقىن قازاقتان تارتقان زييانى مەن ٶكٸنٸشٸ ارقاۋ بولعانى انىق.
دەرەككٶز: "ەدەبي پورتال"
