قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ (قازپي) 3-كۋرسىندا وقىپ جٷرگەن كەزٸمٸز. جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باسىندا ستۋدەنتتەر اراسىندا: “بيىلعى بٸرٸنشٸ كۋرسقا قابىلدانعانداردىڭ ٸشٸندە بٸر كەرەمەت كٷيشٸ جٸگٸت بار ەكەن” دەگەن ەڭگٸمە تارادى. “كٷيشٸ بولعاندا, ەسكٸ شەرتپە كٷيلەردٸ تارتادى ەكەن. بەيجٸگٸت دەگەن كٷيشٸنٸڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان مۇراسىن تٸرٸلتٸپتٸ. ول جٶنٸندە م.ماعاۋين “كٶكبالاق” دەگەن پوۆەست جازعان. تٸپتٸ, كٷيتاباعى دا شىعىپتى. ونى مۇقاڭ ٶز قامقورلىعىندا ۇستايدى ەكەن” دەگەن سيياقتى ەڭگٸمەلەر بەيتانىس جٸگٸتتٸڭ ابىرويىن اسىرىپ, ٶزٸنە ىنتىقتىرىپ جٸبەردٸ. ونىڭ ٷستٸنە م.ماعاۋين – بٸزگە دەرٸس بەرەتٸن, ستۋدەنتتەر تابىنا سىيلايتىن اتاعى جەر جارعان, ٶنەگە تۇتاتىن ۇستازىمىز. ول كٸسٸنٸڭ ٸلتيپاتىنا ٸلٸككەن جٸگٸت بٸز ٷشٸن قۇدىرەت.
سودان, ونداي مىقتىمەن جاتاقحانادا نەگە كەزدەسۋ ۇيىمداستىرمايمىز دەگەن بەلسەندٸلەر شىقتى. ول كەزدە اقىن-جازۋشىلارمەن, ٶنەر ادامدارىمەن كەزدەسۋ جاسايتىن جاقسى دەستٷر بولاتىن. مٷيٸزٸ قاراعايداي اعالارىمىز دا جۇپىنى جاتاقحاناعا قومسىنباي قۋانا كەلەتٸن. بٸراق, بٸرٸنشٸ كۋرستىڭ ستۋدەنتٸمەن كەزدەسۋ بولعان ەمەس. كٶپ ۇزاماي قازان ايىنىڭ ورتاسىندا 10-شاعىن اۋدانداعى (جاندوسوۆ كٶشەسٸ,159) جاتاقحانانىڭ شاعىن زالىندا كەزدەسۋدٸڭ سەتٸ تٷستٸ.
ورتا بويلى ارىقشا كەلگەن, دٶڭگەلەك جٷزدٸ, كٶزٸ قارشىعانىڭ كٶزٸندەي, ەڭگٸمە ايتقاندا دا موينىن قارشىعاداي سەل قىلت ەتكٸزٸپ وتىراتىن سىنىق مٸنەز جٸگٸت ەكەن. العاشقىدا توسىرقاڭقىراپ, قولايسىزدانىپ, كٶسٸلە الماي وتىردى دا, دومبىرانى قولىنا العان كەزٸندە بارىپ, شەشٸلدٸ.
دومبىراسىنىڭ ٶزٸ دە بٸز ۇستاپ جٷرگەن “وساكاروۆكانىڭ” (قاراعاندىنىڭ جانىندا وسى اتتاس دومبىرا جاسايتىن فابريكا بار ەدٸ) دومبىراسى ەمەس, قالاقتاي عانا قولدان جاسالعان, اعاشى ەشەكەيلەنبەگەن قوراشتاۋ كٶرٸنەتٸن قوڭىر اسپاپ. كەيبٸرٸ – “كوممۋنيست”, قالعانى تٷگەل “كومسومول” سوۆەتتٸك يدەولوگييانىڭ بەلسەندٸلەرٸنە بۇل بٸر “ەسكٸنٸڭ” قالدىعىنداي بولىپ كٶرٸندٸ.
تارتقان كٷيلەرٸ دە بٶلەك. راديودان ەستٸپ, تەلەديداردان كٶرٸپ جٷرگەن جانىڭدى بەبەۋلەتٸپ, دەلەبەڭدٸ قوزدىراتىن ارىندى كٷيلەر ەمەس. باياۋ باستالىپ, جٷرەگٸڭدٸ تەربەپ, بٸرازدان كەيٸن وي تەڭٸزٸنە الىپ كەتەتٸن قامىرىقتى سارىندار. مۇندايدى كٷتپەگەن كەيبٸر تٸكباقايلار زالدى تاستاپ شىعىپ كەتٸپ جاتتى. سوڭىندا قازاقى مەيەگٸ بار ٷركەردەي توپ ٸرٸكتەلٸپ قالدى.
العاشقىدا تەتتٸمبەتتٸڭ بٸزگە بەلگٸلٸ كٷيلەرٸن تارتتى. بٸر ەرەكشەلٸگٸ – شىعارمانى جالاڭ تارتپايدى, ەرقايسىسىنىڭ شىعۋ تەگٸ مەن اڭىزىن ايتا وتىرىپ شەرتەدٸ. بۇل ەڭگٸمەگە ەر بەرٸپ, ٶرٸسٸن سوزا تٷستٸ. تەتتٸمبەت تۋرالى قالىڭ ورتاعا بەيمەلٸم, ول كەزدە ايتىلمايتىن, جازىلا قويماعان بٸراز دەرەكتەردٸڭ شەتٸن شىعاردى. ەڭگٸمە ايتقاندا دا “سٸزدەر بٸلەسٸزدەر عوي” دەپ ايتايىن دەگەنٸن الدىمەن جۇرتقا ماقۇلداتىپ الادى. دەل بٸر ٶزٸ بٸلەتٸننٸڭ بەرٸ باسقالارعا دا مەلٸم سيياقتى. مۇنىڭ بٸر جاقسى جاعى سۇراقتى ازايتىپ, كٷمەندٸ سەيٸلتەدٸ ەكەن. سونىڭ ٶزٸندە ساۋالدان كەندە بولعان جوق. ەسٸرەسە, ەڭگٸمە بەيجٸگٸت كٷيلەرٸنە ويىسقان كەزدە ساۋال دا, تاڭدانىس پەن تامسانۋ دا كٶبەيدٸ. ٶيتكەنٸ, مۇنداي كٷيلەردەن بٸزدٸڭ ۇرپاقتىڭ قۇلاعى ەلدەقاشان توساڭسىپ, راديودان كٷندە لىقسىپ اعىپ جاتقان قىزىل يدەولوگييانىڭ نٶسەرٸمەن لايلانىپ, قازاقى كٶنە سارىنداردى جاتسىنا باستاعان. دەگەنمەن, فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸنٸڭ دەنٸ اۋىلدان كەلگەن, كەشەگٸ قىزىل قىرعىنداردان قاداۋ-قاداۋ امان قالعان اقساقالدار مەن ەجەلەردٸڭ كٶزٸن كٶرگەن, سارقىتىن ٸشكەن, كٶنەنٸڭ قادٸرٸن كٶكٸرەكتەرٸنە توقىپ, اۋىزشا بولسا دا بالالاردىڭ قۇلاعىنا سٸڭٸرٸپ وتىراتىن, قايماعى شايقالعانمەن, قۇنارى ەلٸ كەتە قويماعان دەستٷرلٸ قازاقى ورتادان شىققاندار ەدٸ. العاشقىدا توساڭسىعانمەن, ەر كٷي جٷرەكتەرٸنە جاڭا جارىق سەۋلە قۇيعانداي بارعان سايىن قۇنىعا تٷستٸ. ونىڭ ٷستٸنە بۇل ۋاقىت قازاقتىڭ تاريحىنا, دەستٷرٸنە, تٸلٸ مەن دٸلٸنە دەگەن تىڭ سەرپٸن ەكەلگەن, حالىقتىڭ رۋحى كٶتەرٸلە باستاعان ويانۋ دەۋٸرٸ ەدٸ. كٶكٸرەگٸندە قولامتاسى, جٷرەگٸندە جىلت ەتكەن وتى بار قازاق وقۋعا قۇمار, ەلدەنەنٸ تٷرتٸنەكتەپ ٸزدەيتٸن, تالپىناتىن, قانداي دا بٸر ەرەكەتكە ۇمتىلاتىن. ٷمٸتتەرٸ زور, ٶزدەرٸنە دەگەن سەنٸمدەرٸ بەكەم, ەرتەڭنەن ەلدەقانداي جاڭالىق پەن جاقسىلىق كٷتۋشٸ ەدٸ…
تالاستىڭ كٷيلەرٸ سول كٶڭٸل كٷيگە تازا بۇلاقتىڭ سۋىنداي لىقسىدى.
جٷرە كەلە تالاسپەن جاقىن جولداس, شٷيٸركەلەسە ەڭگٸمەلەسەتٸن پٸكٸرلەس, دوس بولىپ كەتتٸك.
ستۋدەنتتەردٸڭ تٷرلٸ جيىندارىندا, وقۋ زالدارىندا, جاتاقحاناداعى وتىرىستاردا جٷزدەسەتٸنبٸز. قالاي ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, سول كەزدەسۋلەردٸڭ سوڭى ەر كەز وڭاشا ەڭگٸمەگە ۇلاساتىن. ەڭگٸمەنٸ كٶبٸنە ول ايتادى, بٸز تىڭدايمىز. ونىڭ ايتاتىنى – اڭىزعا بەرگٸسٸز تاريحي حيكاياتتار. مەسەلەن, “ارقادا مىناداي بٸر باتىر بولعان (اتى ەسٸمدە جوق) دەپ باستايدى. كەرەمەت قىلىشكەر ەكەن دەيدٸ. سودان جيىرماسىنشى جىلدارى قىزىلدار كەلگەندە ەلدٸ ەلگٸ ادام باستاپ قىتايعا كٶشٸرٸپ جٷرٸپتٸ. بٸردە شەكاراعا تاياپ قالعاندا قىزىل ەسكەر ٷرٸككەن ەلدٸ شەڭگەلٸنە تٷسٸرٸپتٸ. سٶيتسە, ولاردىڭ كومانديرٸ دە ٶزٸنشە قىلىشكەر ەكەن دەيدٸ. اتاعى شىعىپ جٷرگەن سايىسكەردٸ جەكپە-جەككە شاقىرىپتى. سوندا ەكەۋٸ اتتىڭ ٷستٸنەن اتويلاپ كەلٸپ, ەكٸ رەت قارجاسىپ بارىپ اعىپ ٶتٸپ كەتٸپتٸ. ٷشٸنشٸ اينالىمدا كەزدەسكەندە ورىستىڭ وفيتسەرٸنٸڭ كەۋدەسٸ اۋناپ تٷسٸپ, بٶكسەسٸ اتتىڭ ٷستٸندە كەتٸپتٸ. كەيٸننەن باتىر ايتىپتى-مىس: “ەكٸ رەت اعىپ ٶتكەندە ورىستىڭ دەنەسٸن تٸگٸنەن ٶلشەپ ەدٸم. ونىڭ ٷستٸنە, قارسىلاسىم قىلىشتى ٶنەر رەتٸندە مەڭگەرمەگەن, ادامدى دٶڭبەكشە شاباتىن جەندەت ەكەن. ٷشٸنشٸ رەتٸندە, قىلىشىمدى ويناتىپ ونىڭ قولىن قاعا بەرە قارۋدى ەپپەن سىرعىتىپ ارقا مەن بەلدەمەنٸڭ اراسىنداعى جٸكتەن ٶتكٸزٸپ جٸبەردٸم”, – دەپ بيپاز باياندايتىن. وسىعان ۇقساس ەبٸلقاس دەگەن مەرگەن جٶنٸندە بٸزدٸڭ اۋىلدا دا كەرەمەت ەڭگٸمەلەر بار دەپ مەن سٶز قوسام. بٸراق, تالاستاي ەسەرلەپ ايتۋ قايدا. ونىڭ ٷستٸنە ول كەزدە بۇلاردىڭ بەرٸ “سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ جاۋلارى”, “باندى” اتالاتىن, جابىق تاقىرىپ ەدٸ. اقىرى, ٸشتەي قۇمىعىپ تاراساتىنبىز.
كەيدە, ونداي ەڭگٸمەلەردٸڭ ارتىن تالاس بٷگٸنگٸ ەدەبيەتكە الىپ كەلەتٸن. “پەلەنشەنٸڭ شىعارماسىن وقىدىڭ با, شىلعي ٶتٸرٸك”, – دەيتٸن. – اق پەن قىزىلدىڭ ەكەۋٸ دە قازاقتى بٸردەي قىرعان. بٸزدٸڭ اۋىلدا مىناداي بٸر وقيعا بولعان”, – دەپ باستاپ, جاڭاعى شىعارماداعى وقيعا قيسىنىن استاڭ-كەستەڭ ەتەتٸن. ماڭايىندا تۇرعان كەيبٸر “سوۆەتشٸل” ستۋدەنتتەر جانىنان بەزەتٸن. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ونى ەسكٸ ەڭگٸمەلەرگە ەۋەس, قازاقتان باسقانىڭ بەرٸن جوققا شىعاراتىن قييامپۇرىس, اۋىزەكٸ ەڭگٸمەدەن ەرٸ اسپايتىن قييالي دەپ ويلايتىن.
ال شىن مەنٸندە, بٸزدٸڭ بالا كەزٸمٸزدە تٸسٸمٸز باتپاعان, اۋدارمادان عانا تام-تۇمداپ وقىعان ورىس ەدەبيەتٸن تالاس بالا كٷنٸندە-اق تاۋىسقان, سول ارقىلى ەلەم ەدەبيەتٸن جەتە يگەرگەن, كٶشپەلٸ مەدەنيەتتٸڭ دە مەيەگٸنە ەبدەن قانعان, ٶزٸندٸك كٶزقاراسى بەرٸك قالىپتاسقان بولاتىن. بٸراق, ونىسىن كٶزگە ۇرىپ كٶرسەتپەيتٸن. تٸپتٸ, ونىڭ ورىس مەكتەبٸن بٸتٸرگەنٸن, ورىسشا تازا سٶيلەپ, ساۋاتتى جازاتىنىن كەيٸن عانا بٸلدٸك. ول ەكٸ تٸلدٸ دە جەتٸك بٸلەتٸن, ەكٸ مەدەنيەتتٸ تەل ەمگەن, ەكەۋٸنٸڭ دە باعاسى مەن بيٸگٸنە جەتە بٸلگەن ازامات ەدٸ.
ٶنەر جٶنٸندە, كٷي تاريحى تۋرالى سول كەزدە-اق ٶتە كٶپ بٸلەتٸن. اتاسى جٷنٸسباي تۋرالى, ٶزٸن قالاي باۋلىعانىن تەرمەلەپ ايتاتىن. سودان كٷيشٸلەر جٶنٸندە, دومبىرا تۋرالى نەبٸر ەڭگٸمەلەرگە اۋىساتىن. ارقاداعى اتاقتى كٷيشٸلەردٸڭ بارلىعىن جٸپكە تٸزگەندەي ەتٸپ سانامالايتىن. ولاردىڭ اتىن عانا ەمەس, قيلى تاعدىرلارى جٶنٸندە دە العاشقى ماعلۇماتتى ٶز باسىم تالاستان ەستٸدٸم. باسقانى ايتپاعاندا, ول كەزدە تەتتٸمبەت جٶنٸندەگٸ دەرەكتەردٸڭ ٶزٸ تام-تۇم عانا بولاتىن.
سولاردىڭ كەيٸنگٸلەرٸنٸڭ الدىن كٶرگەنٸن, بٸرازىن ات جىعىپ ٸزدەپ بارعانىن دا بٸز قىزىعا تىڭدايتىنبىز. مەسەلەن, اقسۋاتتا تۇراتىن باعانالى دەگەن كٷيشٸنٸ ٸزدەپ بارعاندا, قوناق قىلىپ جاقسى قارسى العانىمەن, كٷي تارتپاي قويعانىن ٶكٸنٸشپەن ەسكە الاتىن. ول سول ستۋدەنت كەزٸنٸڭ ٶزٸندە مىقتى مۋزىكانتتارمەن ەركٸن ارالاسىپ جٷردٸ. بٸردە ماعان: “كەنجەحان, جٷر, ۋەلي (بەكەنوۆ) اعانىڭ ٷيٸنە بارايىق, مەنٸ شاقىرعان. ەڭگٸمەسٸ كەرەمەت, ٶتە جاقسى ادام”, – دەدٸ. راديودان عانا كٷيلەرٸن ەستٸپ جٷرگەن ونداي تانىمال ادامنىڭ ٷيٸنە سالىپ ۇرىپ جەتٸپ بارۋعا جٷرەكسٸندٸم, سىلتاۋ ايتىپ باس تارتتىم. كەيٸن ول كٸسٸمەن ەلدەنەشە رەت جٷزدەسٸپ, ەڭگٸمەسٸن تىڭدادىم, شىنىندا دا ەرەكشە قاراپايىم, سىرباز ادام ەدٸ. سول كەزدە تالاسپەن بٸرگە نەگە بارا سالمادىم ەكەن دەپ ٸشتەي ٶكٸندٸم. سونىسىنا قاراپ, بٸز ونى جازۋشى ەمەس, ٶنەرتانۋشى, ٶنەرپاز بولادى دەپ بولجايتىنبىز. تٸپتٸ, ول ٶزٸنٸڭ قالام ۇستايتىنىن دا بەرتٸنگە دەيٸن بٸلدٸرگەن ەمەس.
بٸردە تالاستىڭ: “ارقام قۇرىستاپ, اۋىرىپ تۇر”, – دەگەنٸ بار. – اراق ٸشسەم, وسىلاي ارقامنان تارتادى. اتام: “كٷيدٸڭ كيەسٸ بار, كٷيشٸنٸڭ ارقاسى بولادى. ٶزٸڭدٸ تازا ۇستا”, – دەۋشٸ ەدٸ. مەن وسىنى ارميياعا بارعاندا ۇرتتاپ كٶرٸپ ەدٸم, سودان اۋزىما السام بولدى, ارقامنان الادى. تەمەكٸنٸ دە سوندا ٷيرەندٸم”, – دەدٸ. بٸز ول كەزدە ونداي “كيە”, “ارقا” دەگەن سيياقتى عايىپتىڭ ەڭگٸمەلەرٸنە سەنۋدەن قالعانبىز. بٸراق, كٶڭٸل ٷشٸن: “وندا, ٸشپە. شىلىم شەكپە” دەدٸم. ول كەزدە اراق-شاراپ, سىرا ٸشۋ ستۋدەنتتەر اراسىندا دا بەلەڭ العان كەز. ونسىز وتىرىس, ەڭگٸمە قىزبايتىن. كەيٸننەن ول تەمەكٸنٸ قويىپ كەتتٸ, ول دا دەتٸنٸڭ بەرٸكتٸگٸنەن بولۋ كەرەك, ال ٸشٸمدٸككە ەۋ باستا ەۋەستٸگٸ جوق ەدٸ.
تالاس كەلە-كەلە فاكۋلتەتتەگٸ دەۋلەسكەر كٷيشٸ رەتٸندە “قۇرمەتكە” يە بولعان. اناۋ-مىناۋ كەزدەسۋلەرگە, كونتسەرتتەر مەن جيىندارعا ونى اتتاي قالاپ شاقىراتىن.
ول كەزدە فاكۋلتەتتەر مەن ينستيتۋتتار اراسىندا ەرتٷرلٸ بٸلٸم-ٶنەر سايىستارى ٶتكٸزٸلٸپ تۇراتىن. 1977 جىلدىڭ كٷزٸندە سونداي رەسپۋبليكالىق سايىس جەنپي-دٸڭ گوگول كٶشەسٸندەگٸ بەلگٸلٸ عيماراتىندا ٶتكٸزٸلدٸ. رەسپۋبليكاداعى قازاق فيلولوگيياسى فاكۋلتەتتەرٸنٸڭ بٸلگٸر, ٶنەرلٸ دەگەن ستۋدەنتتەرٸ جينالدى. كازپي-دٸڭ نامىسىن ٸشٸمٸزدەگٸ ەدەبيەت بويىنشا بٸلٸمپازىمىز – 3-كۋرستىڭ ستۋدەنتٸ تۇرسىنجان شاپاي, قازاق تٸلٸ بويىنشا بٸلٸمپازىمىز – 4-كۋرس ستۋدەنتٸ ەسيپات ەلمەتوۆا, ٶنەرپاز رەتٸندە تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ قورعايتىن بولدى. بەكەتوۆ ايتقالي دەگەن مەنٸڭ كۋرستاسىم ەكەۋمٸز – قوسالقى “ويىنشىمىز”. سايىس ٶتە تارتىستى ٶتتٸ, ايماقتاردان نەبٸر تالانتتى ستۋدەنتتەر كەلدٸ. مەسەلەن, قازٸرگٸ قازاققا بەلگٸلٸ اقىن ەبۋبەكٸر قايرانوۆ سول جولى سەمەيدٸڭ پەدينستيتۋتىنان كەلٸپ ٶنەر كٶرسەتٸپ ەدٸ. نەتيجەسٸندە كازپيكازگۋ-دەن كەيٸن ەكٸنشٸ ورىندى يەلەندٸ.
سايىس سوڭىندا ەسكەرتكٸش بولسىن دەپ فوتوستۋديياعا ارنايى بارىپ سۋرەتكە تٷستٸك. ول ۋاقىتتا قازٸرگٸدەي ەركٸمنٸڭ قولىندا فوتواپپارات جوق.
ەدەپكٸ جاعدايدى تەپتٸشتەپ جازىپ وتىرعانىم دا وسى سۋرەتكە بايلانىستى.
سول سۋرەتتٸ تالاسبەك قايتقاننان كەيٸن جارى زيرا ناۋرىزباەۆا البومنان تاۋىپ الىپ (40 جىلعا جۋىقتاعاندا), فەيسبۋككە جارييالادى. مەن وعان تٷسٸنٸك جازدىم. سۋرەت ارقىلى سوناۋ بوزبالا كەزگە بٸر بارىپ قايتتىق. تٸپتٸ, وسى ەستەلٸكتٸ جازۋعا دا سول سۋرەت تٷرتكٸ بولدى.
زىمىراعان ۋاقىت. “…جٸگٸتتٸك ٶتتٸ كٶردٸڭ بە? كەرٸلٸككە كٶندٸڭ بە?”…(اباي). كٸم كەشەگٸ جانىڭدا جٷرگەن زامانداسى جٶنٸندە ەستەلٸك جازام دەپ ويلايدى… ۋاقىت ٶزٸ الىپ كەلەدٸ ەكەن.
اياق استىنان كٶز جازىپ قالعان تالاسبەك تۋرالى بٸراز دٷنيە جازىلدى, اقىرىن كٷتتٸم, ونى مەنەن دە جاقسى بٸلەتٸندەر بار ەدٸ عوي دەپ. بٸراق, مەن بٸلەتٸن جايلاردىڭ شەتٸ شىعا قويمادى. سودان سوڭ زيرانىڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا, دوستىق, زامانداستىق پارىزدى ٶتەۋگە تەۋەكەل ەتتٸك.
1978 جىلدىڭ جازى. بٸز ديپلوم قورعاپ جاتقانبىز. ينستيتۋتتىڭ الدىندا تالاس جولىعىپ قالدى. حال-جاعداي سۇراسقاننان كەيٸن, “قالاي الماتىدا قالاتىن بولدىڭ با? – دەپ سۇرادى. الدىندا سونداي بٸر ەڭگٸمە بولعان, ۇستازدارىمىز الماتىدا قال, جۇمىسقا تۇرۋعا كٶمەكتەسەيٸك دەگەندەي سىڭاي بٸلدٸرگەن. ودان تالاس حاباردار ەدٸ. مەن باسىمدى شايقادىم: “وعان جاعداي بولماي تۇر. شەشەي ناۋقاس. مەن جالعىز بالامىن. ەلگە بارماسام, بولمايدى“ دەدٸم. ول: “سٶز سىڭايىڭا قاراعاندا, بٸزدٸڭ جاقتى جالماۋىزداي جالماپ جاتقان پوليگوننىڭ دەرتٸ بولدى عوي”, – دەدٸ. مەن باسىمدى يزەپ, “سولاي بولىپ تۇر “, – دەدٸم. ”مىقتى بول. مەنٸڭ دە اتامنان باستاپ, تۋىسقاندارىمنىڭ كٶبٸن سول وبىر جالمادى”, – دەدٸ. مەن وعان ۇستازىمىز م.ماعاۋيننٸڭ ايتقان تەمسٸلٸن ايتىپ بەردٸم. ول كٸسٸ ماعان: “كەنجەحان, سەنٸڭ الماتىدا قالعانىڭ جٶن. قالامىڭ تٶسەلٸپ, ٶزٸڭ قالىپتاسۋ ٷشٸن ورتا كەرەك. ال اۋىلعا بارساڭ باسقا جولعا تٷسەسٸڭ. مەنٸڭ ەكٸ ماتەماتيك مۇعالٸمٸم بار ەدٸ. ٶتە تالانتتى ادامدار بولاتىن. الماتىدا بولعاندا ەكەۋٸ دە عىلىم دوكتورى بولاتىن ەدٸ. اۋىلدا ەتەك باستى بولىپ قالىپ قويدى. مەكتەپتٸڭ ديرەكتورلىعىنان ارىعا بارعان جوق” دەگەن. تالاس: “يە, مۇحاڭدىكٸ دۇرىس قوي. بٸراق, سەن قالاي اۋىلعا بارمايسىڭ?! تەزٸرەك قايتۋعا تىرىس” دەدٸ.
سول كەتكەننەن مەن اۋىلدا تابانى كٷرەكتەي جەتٸ جىل جٷردٸم…
ول كەزدە قازٸرگٸدەي تەلەفون جوق. حات جازۋدان سۋىنعانبىز. سٶيتٸپ ەكٸ-ٷش جىلداي حابارسىز كەتتٸك. 1982 جىلى مەن سەتٸ تٷسٸپ سىرتتاي اسپيرانتۋراعا تٷستٸم. تالاس جاڭادان اشىلعان قازاقتىڭ ۇلت-اسپاپتار مۋزەيٸندە قۇرىلعان “سازگەن” فولكلورلىق انسامبلٸندە كٷيشٸ بولىپ جٷر ەكەن. ۇزىنقۇلاقتان ەستٸپ, “تسۋمنىڭ” قاسىنداعى كٶنە ٷيدە ورنالاسقان مۋزەيگە ٸزدەپ باردىم. مۋزەيدٸڭ الدىندا ەڭسەلٸ ەتٸپ نارقوبىزدىڭ مٷسٸنٸن قويىپتى. كٶرمەسٸ دە كەرەمەت. “سازگەننٸڭ” مٷشەلەرٸ تٷگەل ۇلتتىق كيٸم كيگەن, تالاستىڭ ٷستٸندە ويۋ-ٶرنەك سالىنعان شولاق جەڭسىرما شاپان, باسىندا تاقييا. ٶزٸ كٶپ ايتاتىن بايىرعى قازاق كٷيشٸلەرٸنٸڭ پوشىمىنان اۋماي قالىپتى. ول كەز ٷشٸن مۇنىڭ بارلىعى تاڭسىق دٷنيە. بٸزدٸڭ تاريح فاكۋلتەتٸندە وقىعان ەندٸ كٶزٸن جۇمىپ الىپ, بالقىپ-شالقىپ ايتاتىن قوجاحمەت دەگەن ٶنەرپاز جٸگٸت بار ەدٸ, ول دا بٸرگە ەكەن (قوجاحمەت بٸزدٸڭ ٷيلەنۋ تويىمىزدى باسقارىپ ەدٸ). ٷشەۋمٸز شۇرقىراستىق تا قالدىق. كەشكە جالدامالى پەتەردٸڭ بٸرٸندە باس قوسىپ, بٸراز دۋمانداتىپ تا جٸبەردٸك. كٷي تارتىلدى, ەن ايتىلدى. ودان قالسا, باياعى تالاستىڭ ەڭگٸمەشٸلدٸگٸ. ەڭگٸمە سۋالا باستاعاندا انەكدوتقا كٶشەدٸ. سول كەزدە تالاستىڭ جادىنىڭ زەرەكتٸگٸنە تاڭقالۋشى ەدٸم, اناۋ اۋىلدا اقساقالداردان باياعىدا ەستٸگەن ەڭگٸمەلەرٸندەگٸ ادامداردىڭ اتى-جٶنٸنە كەشە عانا ەستٸگەندەي مٷدٸرمەيتٸن. انەكدوتقا دا سولاي ەدٸ, باستاپ بەرسەڭ بولدى, تىنباي تۋىنداتا بەرەتٸن. وقىعان كٸتابىندا دەل سولاي ەگجەي-تەگجەيلٸ باياندايتىن.
1985 جىلى بٸز الماتىعا كٶشٸپ كەلدٸك. تالاس پەن تۇرسىنجان شاپاي بٸر جەردە بولىپ شىقتى. “جازۋشى” باسپاسىندا. مۇحاڭ (م. ماعاۋين) باس رەداكتور. ەكەۋٸ دە سول كٸسٸنٸڭ پاناسىندا. ول كەزدە الماتىدا جۇمىس تابۋ دەگەن قييامەت-قايىم. اسپيرانتۋرا بٸتٸرسەم دە, بٸراز بوس جٷردٸم. قالا كەزٸپ, تابالدىرىق توزدىرىپ بارىپ, اينالىپ سوعاتىنىم سولار. اراكٸدٸك ولار ٷشەۋ بولىپ جينالادى, سالىپ ۇرىپ ورتالىق كومسومول كوميتەتٸندە ٸستەيتٸن عالىم دوسكەن كەلٸپ قوسىلادى. ەر قايسىسى ٶزدەرٸنٸڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ حيكاياسىن باياندايدى. مەنٸڭ كٶڭٸلٸم ٷشٸن بولۋ كەرەك. ەسٸرەسە, عالىم ٶزٸنٸڭ بەلەنباي اي جۇمىس تابا الماي جٷرگەندەگٸ مٷلەيٸم جاعدايىن بەيٸمبەتتٸڭ “كٷلپاش” ەڭگٸمەسٸندەگٸ ماقتىمنىڭ بەينەسٸمەن شەندەستٸرٸپ, تٶندٸرە ايتقاندا, مەن ٶز جاعدايىما شٷكٸرشٸلٸك جاسايتىنمىن.
ٷشەۋٸ دە مارقايىپ ٶسٸپ كەتكەن. ەدەبيەت جٶنٸندەگٸ ەڭگٸمەلەرٸ دە كەسەك. ماقالالارى شىعىپ, شىعارماشىلىقتارى جٷرٸپ جاتىر. ەدەبي ورتاعا تانىلىپ قالعان. قالامگەرلەردٸڭ قالىڭ ورتاسىندا. مەن ٶزٸمنٸڭ بٸراز دٷنيەدەن كەش قالعانىمدى ٸشتەي مويىندادىم. اينالىپ تاعى بٸر سوققانىمدا ولار مەنٸڭ تارتىنشاقتاعانىما قاراماي, قولقالاپ وتىرىپ, مۇحاڭا كٸرگٸزدٸ. “ۇستازىڭ ەمەس پە, ٶزٸڭدٸ بٸلەدٸ, سەلەم بەرٸپ, جاعدايىڭدى ايت, ونىڭ ەش ەبەستٸگٸ جوق”, – دەدٸ.
جەتٸ جىل ٶتٸپ كەتسە دە, ۇستازىم ۇمىتپاپتى, جاقسى قابىلدادى. بٸراز اقىل-كەڭەستەر ايتتى. جۇمىستىڭ ىڭعايى بولماعانمەن, باسپادا جابىق رەتسەنزييا دەگەن بولادى ەكەن. قاراۋىنداعى بٸراز جٸگٸتتەردٸ شاقىرىپ تاپسىرما بەردٸ. “مىناۋ كەنجەحان مەتٸجانوۆ (مەنٸڭ فاميلييامدى سولاي ايتۋشى ەدٸ) دەگەن جٸگٸت, ەدەبيەتشٸ, مەنٸڭ شەكٸرتٸم, قولۇشتارىڭدى بەرٸپ كٶمەكتەسٸپ تۇرىڭدار”, – دەدٸ. ماعان قاراپ: ”قارنىڭ اشقاندا كەلٸپ تۇر. قازاقتىڭ قالام ۇستاعانىنىڭ بارلىعى وسى جولدان ٶتكەن”, – دەدٸ. تٶبەم كٶككە جەتكەندەي, مارقايىپ شىقتىم.
تۇرسىنجان مەن تالاس تا ٶزدەرٸ بٸر ۇلى ٸس بٸتٸرگەندەي قاۋقىلداسىپ قالدى.
وسىدان كەيٸن بٸز ٷيٸرٸمٸزدٸ قايتا تاپقانداي باۋىرلاسىپ كەتتٸك. تالاس ەلٸ ٷيلەنبەگەن. تۇرسىنجان مەن نازگٷل ەكٸ بالاسىمەن “كٸشٸ ستانيتسا” دەگەن جەرگە قونىستانعان ەكەن. قۇداي قوسقاندا, دەل سولاردىڭ ٷيٸ تۇرعان تٶبەنٸڭ استىنداعى سايدىڭ تابانىنان بٸز دە ٸرگە تەپتٸك.
تۇرسىنجاننىڭ ٷيٸ بەرٸمٸز باس قوساتىن شتاب تەرٸزدٸ. سول ماڭايدا تۇراتىن ەسەنعالي راۋشانوۆ, امانحان ەلٸموۆتان باستاپ, مارقۇم ەرٸك اسقاروۆ, بەكبولات تٸلەۋحان, امانتاي شەرٸپ, تاعى دا بٸراز جٸگٸتتەرمەن سول ٷيدە تانىستىم.
پەتەردە تۇراتىن سالت جٸگٸت تالاس تا كٶبٸنەسە سول ٷيدە جٷرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ەكەۋٸنٸڭ جۇمىسى بٸر. قولى بوساعاندا عالىم كەلەدٸ. ٷشەۋٸ قوسىلعاندا ەڭگٸمەنٸڭ كٶرٸگٸن قىزدىرىپ جٸبەرەدٸ. ەسٸرەسە, ەزٸل-قالجىڭدارى سويقان. عالىم مەن تۇرسىنجان قوسىلىپ الىپ, تالاستى قىجىرتادى. وعان بەرٸلە قوياتىن تالاس پا? كەيدە, قاراپ وتىراسىڭ با دەگەندەي, ارالىققا مەنٸ تارتپاقتايدى. باياعىداعى قۇرداستاردىڭ اراسىنداعى تاتاۋسىز, بٸراق, استارى تەرەڭ, قىرتىسى مول, سالماعى دا زٸل باتپان ەزٸل-قالجىڭ ٶرٸس الاتىن. ەسٸرەسە, عالىم قايداعىنى ويدان قيىستىرىپ, نەبٸر قۇيتىرقى ويىندار ۇيىمداستىرىپ, باتىرىڭقىراپ جٸبەرەتٸن… كەزٸندە اشقاراق جاستىق كٶڭٸلگە قوراش كٶرٸنەتٸن سول بٸر كەزەڭ, بٷگٸندە قاراساڭ, ناعىز بال-دەۋرەن ەكەن. جاستىقتىڭ باعاسىنا كٸم جەتٸپتٸ!
كەيٸننەن دٷنيە استاڭ-كەستەڭ بولىپ, الاساپىران باستالعان كەزدە “تۇرىمتاي – تۇسىنا, بالاپان – باسىنا” كەتكەندەي بولدى. بۇرىنعى ارالاستىقتىڭ جولى جٸڭٸشكەردٸ. الىستان سىيلاسىپ, سىرتتاي تٸلەكتەستٸك كٷيگە كٶشتٸك.
بۇل كەزدە تالاس شىعارماشىلىققا بٸرجولاتا بەت بۇرعان. العاشقى تىرناقالدىسى “شىمدان” دەگەن پوۆەسٸ بولدى. ۇمىتپاسام, “جالىن” جۋرنالىندا جارىق كٶردٸ. جۇرتشىلىق جىلى قابىلدادى. تالاستىڭ بٸر قىزىعى – پٸكٸردٸ اشىق سۇرايتىن. بٸردەن تەلوفون سوعىپ: “كەنجەحان, وقىدىڭ با? – دەدٸ. وقىدىم, – دەدٸم. – قالاي ەكەن?”. جٶپەلدەمەدە تەلەفونمەن نە ايتا قوياسىڭ. – تاماشا, – دەدٸم. نەسٸ, قاي جەرٸ? – دەپ باستىرمالاتتى. بٸراز توسىلىپ بارىپ, “اناۋ سويىلمەن سوعىساتىن تۇستاردى كەرەمەت سۋرەتتەپسٸڭ”, – دەدٸم. “ا.ا.ا… دەپ ىڭىرانىپ بارىپ, دوسكەن ەكەۋٸڭنٸڭ پٸكٸرٸڭ بٸر جەردەن شىقتى“, – دەدٸ دە ارى قاراي ٶزٸ سٶيلەپ كەتتٸ… شىنىندا دا, تىرناقالدىسىمەن وسىنداي تۇتاس تۋىندى ەكەلگەن ونىڭ شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸ ٶتە جوعارى بولاتىن.
كەيٸننەن “اتايى” دەگەن بالالارعا ارنالعان تاماشا تۋىندى جازدى. بۇل كيپلينگتٸڭ “ماۋگلييٸمەن” تايتالاسا وتىرىپ جازىلعان قازاق توپىراعىنداعى تٷرەن تٷسپەگەن تىڭ تاقىرىپ ەدٸ. وسى ەكٸ پوۆەست ارقىلى-اق تالاسبەك ٶزٸنٸڭ قالامگەرلٸك بيٸگٸن تولىق يەلەندٸ. بەرٸمٸز ەندٸ ودان قابىرعالى, كەسەك تۋىندىلار كٷتتٸك.
بٸراق, بۇل كەزدە قوعامداعى كٶركەم ەدەبيەتكە دەگەن كٶزقاراس ٶزگەرگەن. ەدەبي ورتا ىدىرادى, وقىرمان قاۋىم باسىمەن قايعى بولىپ كەتتٸ, كٸتاپ شىعارۋ قيىنداپ, قالاماقى جوعالدى, جازۋشىلار جەتٸم بالانىڭ كٷيٸن كەشتٸ.
مٸنە, وسىنداي قىسپاقتىڭ قۇرساۋىندا قالعانداردىڭ بٸرٸ تالاسبەك بولعانداي. جالاقىسى كٷنكٶرٸسكە تاتيتىن ەكٸمشٸلٸكتە قىزمەت ٸستەۋ, ساۋدا-ساتتىق, كەسٸپكەرلٸك ونىڭ قولى ەمەس ەدٸ. ىڭعايىنا جٷرەتٸن باسپالار تاراپ جاتتى, ەدەبي جۋرنالدار جانسىزداندى. تەك بٸر جول – ەرتٷرلٸ باعىت ۇستانعان كٶنەسٸ بار, جاڭاسى بار, مەرزٸمدٸ باسىلىمدار عانا قالعان.
تالاس بٸرتٸندەپ سولاردىڭ بەلسەندٸ اۆتورىنا اينالدى. بۇل جەردە دە ول ٶزٸنٸڭ بٸلٸمٸ مەن قالام قايراتىن تاعى دا تانىتتى. ٶنەر مەن ەدەبيەتتٸ بىلاي قويعاندا, اناۋ-مىناۋدىڭ تٸسٸ باتا بەرمەيتٸن سوعىس تاقىرىبىنا دەيٸن قوپارا جازدى. كەڭەستٸك كەزدە قولىنا بايلاۋ, تٸلٸنە كٷرمەۋ بولعان قىسپاقتان قۇتىلىپ, قۇلاشتى كەڭگە جايدى, اشىلا, اشىنا جازدى.
دەگەنمەن, ابسوليۋتتٸ ەركٸندٸك ەشقاشان بولمايدى, ەر نەرسەنٸڭ شەت-شەبٸرٸ, ەدەپ-شەڭبەرٸ بولۋى تيٸس. زامان الماسىپ جاتقان تٶڭكەرٸستەر كەزٸندە وسى ادامي ەدەپتٸڭ دە شەڭبەرٸ بىرت-بىرت ٷزٸلٸپ, اق پەن قارا ميداي ارالاسىپ كەتە مە دەيمٸن. سونداي تٶڭكەرٸستٸڭ قارا الا توپانى بٸزدٸڭ مەرزٸمدٸ باسپاسٶزگە دە سوقپاي ٶتكەن جوق. ٶتكەنگە توپىراق شاشۋ, “الىپتاردىڭ” ٶزٸن اتتان اۋدارىپ تٷسٸرۋ, “ۇلىلاردى” بٸر-بٸرٸمەن اتىستىرىپ-شابىستىرۋ, اعالاردىڭ اراسىن ارانداتۋ, زامانداستاردى بٸر-بٸرٸنە سويىپ سالعىزۋ سيياقتى ٷردٸس ەتەك الدى. العاشقىدا “سار جاعال” دەپ اتالعان گازەت-جۋرنالداردان باستالعان بۇل سويقان, بٸرتە-بٸرتە ەدەبي باسىلىمدارعا دا اۋىستى. ەل ەلٸردٸ, جۇرت جىندانعانداي بولدى. ەلەرمەندەردٸڭ قولتىعىنا سۋ بٷركٸپ, “ٷريت-سوق” دەيتٸن جاقىبايلار كٶبەيدٸ. قابىرعالى قالامگەرلەردٸڭ ٶزٸ بٸر-بٸرٸنٸڭ بەتتەرٸن ايمانداي قىلدى. الدى سوتتاسۋعا دەيٸن باردى. ارتى كٶرمەستەي بولىپ ارازداسىپ تىندى. قاسيەتتٸ دەپ جٷرگەن قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ بٸرازى بٸر سەتتە “بىلاپىتحاناعا”(تالاسبەكتٸڭ ٶز سٶزٸ) اينالىپ كەتتٸ.
قىزدى-قىزدىمەن سول “بىلاپىتحانانىڭ” باتپاعىنا اياعىن باتىرىپ العانىن تالاسبەكتٸڭ ٶزٸ دە بايقاماي قالعان سيياقتى. جاندايشاپ جۇرت “سويدى”, “سابادى”, “ٶلتٸردٸ” دەگەن ماراپاتتاردى قارشا بوراتتى. “سابالعانداردىڭ” ٸشٸندە تالاسبەكتٸڭ تاماشا اعالارى, قيماس قۇرداستارى مەن جاقىن دوستارى دا كەتتٸ. بٸز سانىمىزدى سوقتىق, تاقىمىمىزدى قىستىق, بٸراق, “ايتىلعان سٶز – اتىلعان وق”. باسپاسٶزگە شىققاندى بالتالاپ ٶشٸرە المايسىڭ!
بٸر قىزىعى, سولاردىڭ ٸشٸندە ونىمەن جاعالاسىپ, تايتالاسىپ, قارىمتا قايتارىپ, ەگەسكە تٷسكەندەرٸ جوققا تەن ەكەن. ەرينە, قولدارىن ۋقالاپ, ٶرتتٸڭ ٶرشي تٷسۋٸن اسىعا كٷتكەندەر ٶتە كٶپ بولدى. سولاردىڭ ىزاسىنا قاراي, قارىمتا ماقالا جازىلمادى. ەلەۋسٸزدٸك پەن ٷنسٸزدٸك ورنادى. تٸپتٸ, ەشقانداي ەشتەڭە بولماعانداي.
وسىندايدا مەنٸڭ ويىما امەريكاندىق جۋرناليست روبەرت گريننٸڭ بٸر مىسالى تٷسەدٸ: “كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ساياساتكەر گ.ك.چەستەرتوننىڭ ەكونوميكالىق كٶزقاراستارى باسپاسٶزدە بەلگٸلٸ بەرنارد شوۋدىڭ تاراپىنان سىنعا ۇشىراعان سەتتە, ونىڭ دوستارى قارىمتا جاۋاپتى تاعاتسىزدانا كٷتتٸ, بٸراق, ولار كٷتكەندەي جاۋاپ بولمادى. سول ٷشٸن ح.بەللوك دەگەن تاريحشى ونى قاتتى جازعىردى. سوندا ول بىلاي دەگەن ەكەن: “قىمباتتى بەللوك, مەن وعان تاماشا جاۋاپ بەردٸم. شوۋ سيياقتى ٶتكٸر ويلى ادامعا ٷنسٸزدٸكتەن ارتىق ازاپتى جاۋاپ بولمايدى” (كليفتونفاديمان, “انەكدوتتىڭ قوڭىر كٸتاپشاسى”, 1985).
…يە, بەرٸ ٶتتٸ-كەتتٸ. ارتىنا سىزداعان جٷرەك, كٷلپارشا بولىپ سىنعان دوستىق كٶڭٸل, الارمان بولىپ بۇزىلعان ەلدٸڭ نيەتٸن قالدىرىپ قارا تاسقىن دا قۇردىمعا سارىقتى. سولاردىڭ ٸشٸندە جارعا سوعىپ, جاعانى بۇزىپ دومالاعان جۇمىر تاستاي تالاستىڭ بٸرەر ماقالاسى دا كەتتٸ.
ال بٸز ٷشٸن ەڭ قىمباتى – تۇنىق تۇماداي, مٶلدٸر بۇلاقتاي تالاستىڭ كٷيلەرٸ مەن شىعارمالارى.
ول قايسارلىق تانىتتى, ەشتەڭەدەن جاسىعان جوق, تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتٸن قانشا تارتسا دا, جانى كٷيزەلٸپ, جانۇشىرسا دا قالامىن قولىنان تٷسٸرگەن جوق. تىنباي جازدى, تىنىمسىز ەڭبەك ەتتٸ. بار راحاتتى سودان تاپتى. بۇل – ٷلكەن تالانتقا, بيٸك رۋحتى ادامعا عانا تەن قاسيەت ەدٸ. كەيدە ويلايمىن, سونشالىقتى جانىن جەمەسە, تالاستان وسىنشالىقتى قۋاتتى ٶنەر شىعار ما ەدٸ, شىقپاس پا ەدٸ دەپ.
كەيٸنٸرەك, ۇلتتىق كٸتاپحانادا بٸر كەزٸگٸپ قالعانىمىزدا ول اقسييا كٷلٸپ, سٶمكەسٸن اشىپ, ٸشٸنەن بٸر كٸتاپ شىعارىپ اسىعىستاۋ قولتاڭبا جازىپ, ۇسىندى.
قاراسام, “تالتٷس” دەگەن رومانى ەكەن. “وقىپ شىعىپ, پٸكٸرٸڭدٸ ايت. “سوروس” قورىنىڭ كٷشٸمەن شىعاردىم. بٷكٸل ينتەرنەت جارىلىپ جاتىر. ماعان ەدەبيەتشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸ قىمبات”, – دەدٸ جىمييا ەزۋ تارتىپ. بايقايمىن, وسى شىعارماسىنا ٶزٸ دە ريزا سيياقتى. ورنىما جايعاسقاننان كەيٸن, بەتٸن اشسام, “دوسىم كەنجەحانعا شىن جٷرەكتەن. اۆتور. 14/06/2005 ج.” دەپ جازىپتى. جٷرەگٸم ەلجٸرەپ, مەنەن جىراقتاۋ بارىپ وتىرعان تالاسقا كٶز تاستادىم. باياعى بالاڭ بوزبالانىڭ ورنىندا ەر ورتاسى جاسقا كەلگەن, ماڭدايى قاسقايعان, ەكٸ شەكەسٸ بۇدىرايعان, ەكٸ قۇلاعى قالقايعان, بەت ەلپەتٸ دٶڭگەلەنگەن, تولىق دەنەلٸ, ارقاردىڭ قۇلجاسىنداي سالقام وتىرعان جٸگٸت اعاسىن كٶردٸم.
ودان كەيٸن دە تالاس تىنىم تاپقان جوق. ينتەرنەتتەگٸ سايتتاردان باستاپ, رەسپۋبليكالىق باسپاسٶزدٸڭ بارلىعىندا ونىڭ ماقالالارى بۇرقىراپ شىعىپ جاتادى. بٸرٸن وقىساق, ەندٸ بٸرٸن “ايتقىشتاردىڭ” اۋزىنان ەستيمٸز. سونىڭ ٸشٸندە “الماتى اقشامىنا” شىققان تٸزبەكتٸ ماقالالارى ەلدٸڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بٶلەندٸ. تٸپتٸ, ونىڭ اتى شەت ەلگە دە جەتە باستاپتى. بٸردە ٸسساپارمەن بەلگيياعا جول تٷستٸ. جولاي پاريجدەگٸ قازاقستان ەلشٸلٸگٸندە ايالدادىق. سودان ەڭگٸمەدەن ەڭگٸمە شىعىپ, ەلشٸلٸكتٸڭ مەدەنيەت جٶنٸندەگٸ قىزمەتكەرٸ: “تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتى بٸلەسٸزدەر مە?”– دەپ سۇراعانى. سٶيتسەك, ولار ونىڭ كٷيشٸلٸك ٶنەرٸنەن باستاپ, اسقار سٷلەيمەنوۆ جٶنٸندەگٸ ماقالاسىنا دەيٸن تامسانا ايتىپ وتىر. “بٸز ونى پاريجگە شاقىرماقشىمىز, دوسىڭىز بولسا, سەلەم ايتىڭىز”, – دەپ ماعان مٸندەت جٷكتەپ قويدى. مەنٸڭ ويىما, وسىدان بٸرەر جىل بۇرىنعى تالاستىڭ: “مەن ٶمٸرٸمدە بٸر شەت ەلگە شىعىپ كٶرمەپپٸن” دەگەن ەڭگٸمەسٸ ورالدى. مٸنە, ٶنەردٸڭ قۇدىرەتٸ, ەندٸ ونى ەلەمگە ٶزٸ الىپ ۇشاتىن بولدى دەپ ويلادىم. شىنىندا دا, كەيٸن تالاسبەك پاريجدە تاماشا كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸپ قايتىپتى.
…زيرا ٶتٸنٸش جاساعاننان سوڭ, باياعىدا سٶرەگە قويىپ قويعان “تالتٷس” رومانىن قايتا قولىما الىپ, وقىپ شىقتىم.
الدىمەن, روماننىڭ اتى نەگە “تالتٷس” دەپ ويلادىم. شىعارمادا وسى تەكتەس ۇعىم بٸر-ەكٸ جەردە قولدانىلادى. وندا دا “جاسىڭ بولسا, تٷس اۋعان تۇسقا كەلٸپ قالدى” دەگەن سىڭايدا. ولاي بولسا, بۇل تالاستىڭ ەلۋگە تاياعان جاسىن مەڭزەپ وتىر ما? ەلدە, بۇل رومان تالاس شىعارماشىلىعىنىڭ “تالتٷسٸ” دەگەنگە سايا ما? مەنٸڭشە, ەكەۋٸ دە بار.
ٶيتكەنٸ, بۇل – اۆتوبيوگرافييالىق رومان. ونىڭ باس كەيٸپكەرٸ ەجٸگەرەي – تالاسبەكتٸڭ ٶزٸ. كەيٸپكەرلەردٸڭ اتى ٶزگەرگەنمەن, باياعى ونىڭ بوزبالا كەزٸندە جىرداي عىپ ايتاتىن وقيعالار قاز- قالپىندا سايراپ تۇر. رومان جەلٸسٸ ويىندا باياعىدان پٸسكەن, ساناسىندا ەبدەن سار تاپ بولىپ ساقتالعان, ٶزٸ كٶزٸمەن كٶرگەن, قۇلاعىمەن ەستٸگەن, قولىمەن ۇستاعان دەرەكتٸ دٷنيەلەردٸڭ جيىنتىعى.
ٶمٸرباياننىڭ بەرٸ كٶركەم شىعارما بولا بەرمەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان ونىڭ يدەيالىق نىساناسىن كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتٸڭ سوڭعى سارقىنىن, بىلايشا ايتقاندا قازاقى دەستٷرلٸ مەدەنيەتتٸڭ تۇياق سەرپەرٸن باياندايتىن وقيعالارمەن ٶرٸپ, قوس تەمٸرقازىققا ەكەلٸپ ماتاستىرا بايلاعان. قوس قازىق – كٷيشٸ اقساقال سابىت پەن جيەن-نەمەرەسٸ ەجٸگەرەي.
ال كٷيدٸڭ قۇدىرەتٸن, كٷيشٸلەردٸڭ تاعدىر تالايىن, جالپى دەستٷرلٸ قازاق ٶنەرٸنٸڭ تابيعاتى مەن تاريحىن تالاستان ارتىق بٸلەتٸن ادام جوق. بۇل – ونىڭ تاعدىر-تالايى. ونى جازباسقا ەددٸسٸ جوق ەدٸ. بۇعان دەيٸنگٸ جازىلعان دٷنيەلەر وسىعان دايىندىق ٸسپەتتەس بولعان بولار. رومان جازىلعان كەزدەگٸ تۇرمىستىق قيىندىقتاردىڭ ەشقايسىسىنا قاراماستان الاڭسىز وتىرىپ, جانكەشتٸلٸكپەن اياقتاپ شىققان. بەلكٸم, سودان جانىنا شىعارماشىلىق راحات تاپقان بولار!
قالاي دەگەندە دە, قازاق ەدەبيەتٸنە الماعايىپ زاماندا تاماشا بٸر تۋىندى كەلدٸ. شىعارمانىڭ وقيعالار جەلٸسٸ ٶتكەن عاسىردىڭ ەلۋٸنشٸ جىلداردىڭ اياعى مەن الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىن قامتيدى. بۇل – بٸزدٸڭ ۇرپاقتىڭ بالالىق شاعى. قىرىق جىل بويىنا تولقىن-تولقىن ٶتكەن تٶڭكەرٸس, اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن, دٷنيەجٷلٸك سوعىس ەبدەن قانسىراتقان قازاق دەگەن حالىقتىڭ ەسٸن ەندٸ جيىپ كەلە جاتقان دەۋٸرٸ.
ەرينە, قازاق ەدەبيەتٸندە بۇل تاقىرىپتى قاۋزاعان بٸراز شىعارمالار بولدى. بٸراق, تالاس ول سٷرلەۋگە تٷسپەيدٸ, ٶزٸنشە باسقا قييانعا تارتادى. سۋرەتتەلٸپ وتىرعان كەزەڭ بٸرەۋ بولعانمەن, كٶزقاراس مٷلدە باسقا. بۇرىنعى “قازان تٶڭكەرٸسٸ بٸزدٸ تەڭدٸككە جەتكٸزدٸ, كەڭەستٸك يدەولوگييا كٶسەگەمٸزدٸ كٶگەرتتٸ” دەگەن ۇستانىمدى كٷل-تالقان ەتەدٸ. سابىت, جۇماقان, كەنەسارى, يلەپٸ, احمەتجان, شەرٸم سيياقتى تالقان بولعان تاعدىرلار ارقىلى قىزىل توپالاڭنىڭ قازاق دالاسىنا الىپ كەلگەن لاڭىنىڭ بار قوياسىن اشادى. ولاردىڭ بەرٸ – باي-باعىلان, باتىر, سال-سەرٸ, كٷيشٸ, ۇستا دەگەن سيياقتى دەستٷرلٸ مەدەنيەتتٸڭ تۇتقاسىن ۇستاعاندار بولاتىن. جازۋشى قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن امان قالعان سول كەيٸپكەرلەر ەڭگٸمەسٸ ارقىلى قازاق ٶركەنيەتٸنٸڭ التىن دٸڭگەكتەرٸنٸڭ قالاي وتالىپ, اسپانىنىڭ قالاي ورتاسىنا تٷسكەنٸن جەرٸنە جەتكٸزە قاپىسىز سۋرەتتەيدٸ.
روماندا كٶڭٸلدٸ سۋرەتتەر ٶتە سيرەك, ىلعي ٶتكەننٸڭ تۇڭعيىعىنا ٷڭٸلگەن قامىرىقتى وقيعالار, كٷرسٸنۋ مەن ٶكسۋ كٶپ. تٸپتٸ, ەجٸگەرەي مەن گٷلشاتتىڭ اراسىنداعى العاشقى ماحابباتتىڭ تازا سەزٸمدەرٸنٸڭ ٶزٸ كٷرسٸنٸسپەن اياقتالادى…
بٸراق, شىعارما ٶتە تارتىمدى وقىلادى. ەسٸرەسە, كٷي بولمىسى, كٷيشٸلەر تاريحىنا كەلگەندە جاندىرىپ جٸبەرەدٸ. سول سيياقتى احمەتجان ۇستانىڭ بەينەسٸنٸڭ ٶزٸ بۇرىندارى ەدەبيەتشٸلەر كٶپ ايتاتىن “تيپتٸك دەرەجەگە” كٶتەرٸلگەن. قازاق ٶنەرٸنٸڭ قاتتى تەپەرٸش كٶرگەن, ٶشٸپ كەتۋگە از-اق قالعان بٸر سالاسى زەرگەرلٸك پەن ۇستالىق ەدٸ. جىلقىنى جوقتاعان, ويسىل قارانى ٸزدەگەن, ەنشٸ-كٷيشٸلٸكتٸ ەسپەتتەگەن بٸراز شىعارما بار, بٸراق ۇستالىقتى, ەسٸرەسە, قارۋ سوعۋدى العاش تەپتٸشتەي جازعان تالاس بولار.
“اۋىلعا ەلەكتر كەلدٸ, مەشينە, تراكتور پايدا بولدى, راديو سٶيلەپ تۇر, مەكتەپتەر كٶبەيدٸ, كلۋبتار اشىلدى, كٸتاپتار شىعىپ جاتىر, ەل جاپپاي ساۋاتتىلىققا بەت بۇردى…” دەيتٸن “قازاق سوۆەت اۋىلىنىڭ جارقىن بەينەسٸنٸڭ” تالاسبەك كٶلەڭكە, كٶمەسكٸ تٸرشٸلٸگٸنەن سىر تارتادى. سول اۋىلدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ادامداردىڭ تاعدىر-تالايىنا, جان دٷنيەسٸنە, ەڭگٸمە اۋانىنا, كٶڭٸل-كٷيٸنە ٷڭٸلەدٸ. سابىت, احمەتجان, شەرٸم سيياقتى اقساقالداردىڭ ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ بارلىعى كٶشپەلٸ تٸرلٸكتٸڭ سالتاناتىن اڭساۋ, ادامگەرشٸلٸك ار-ۇياتتى, كٸسٸلٸكتٸ ارداقتاۋ, ٶنەردٸ ەسپەتتەۋ. جاستىق شاقتارى سوعىسقا تاپ كەلگەن بايمۇقان, قاليمالاردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنەن دە كٶڭٸل قۋانتارلىق ەشتەڭە كٶرمەيسٸڭ. مەكتەپ وقۋشىلارى, جاس ۇرپاق – ەجٸگەرەي, گٷلشات, سەرٸكبول, مارات, سەكەندەردٸڭ دە جٷرەگٸنەن جالىنداپ تۇرعان وت بايقالمايدى. باياعى “سوۆەتتٸك” روماندارداعى پافوس مٷلدە جوق…
مەنٸڭ ويىمشا, تالاس “سوۆەتتٸك” يدەولوگييانى مٷلدە ساناسىنا سٸڭٸرمەگەن, باقايشاعىنا دەيٸن قازاقى مەيەكپەن نەرلەنگەن بٸتەۋ بولمىس بولاتىن. سونىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸك كەلگەندە سىرتقا تەپكەن. تالاس عۇمىر بويىنا ٸشٸندە قايناپ پٸسكەن قامىرىقتىڭ بارلىعىن “تالتٷس” رومانى ارقىلى جارىققا الىپ شىققان سيياقتى. بۇل, شىن مەنٸنە كەلگەندە, قازاقتىڭ كەڭەستٸك دەۋٸرٸنە سىن كٶزبەن قاراي وتىرىپ جازىلعان العاشقى كەسەك كٶركەم شىعارما. ەرينە, ودان دا ٶتكٸر, كٶركەم دٷنيەلەر جازىلار, بٸراق, العاشقى باستامانىڭ بايراعى تالاستىڭ قولىندا.
كەيٸننەن ول كينوستسەنارييلەر جازۋعا كٶشتٸ. سونىڭ ەلگە تانىمالى, كينو بولىپ شىققانى – “بٸرجان سال”. تالاستىڭ قالام-قارىمى مەن بٸلگٸرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا بۇل تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸنگٸ جىلداردا تٷسٸرٸلگەن فيلمدەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ۇلتتىق مەيەگٸ ەڭ قويۋى. سال-سەرٸلەردٸڭ كيٸم كيٸسٸنەن باستاپ, بٷكٸل سەن-سالتاناتىن ەكرانعا الىپ شىقتى, سول ارقىلى ٶنەرپازداردىڭ ٶزگەشە تابيعاتىن, بولمىس-بٸتٸمٸن بٷگٸنگٸ كٶرەرمەندەردٸڭ كٶز الدىنا ەكەلدٸ, ٶلگەندٸ تٸرٸلتٸپ, جان بٸتٸرٸپ, جايناتىپ كٶرسەتە بٸلدٸ. سول ارقىلى بٸرجان شىعارماشىلىعىنىڭ تىلسىمىنا بويلاپ, قىرتىسىن جازا العانداي. ەرينە, بۇل جەردە قاعازداعى قۇنارلى سٶزدٸ ەكرانعا قۇلپىرتا شىعارا العان رەجيسسەر دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ ەڭبەگٸ ەرەكشە ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ەكٸ تالانت بٸر-بٸرٸن ٸشتەي ۇعىپ, قاباقپەن تٷسٸنٸسە بٸلگەن. سول شىعارماشىلىق تۇتاستىق ەكەۋٸن قۇنانباي فيلمٸنە الىپ ۇشتى. ٶكٸنٸشكە وراي, ول فيلمٸنٸڭ تۇساۋكەسەرٸنە تالاسبەك قاتىسا المادى… بٸراق, بارلىق تٷسٸرٸلٸمدەرٸنە قاتىسىپ, مونتاجىن جاساۋعا دەيٸن ارالاسىپتى. ونى قازا ٷستٸندە دوسقان اعا ٶكسٸپ تۇرىپ, ٶكٸنٸشپەن ايتقان. اتالمىش فيلم جۇرتشىلىقتىڭ جوعارى ٸلتيپاتىنا بٶلەنٸپ, مەملەكەتتٸك سىيلىق الدى. بٸراق, تالاسبەكسٸز. ونىڭ ايىبى – ٶمٸردەن ەرتە وزعاندىعىندا ەكەن.
امال نەشٸك! قابىلدانعان زاڭ, بەكٸتٸلگەن ەرەجە تالاسبەككە كەلگەندە جٸبٸمەدٸ. بۇل دا تاعدىر.
ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, تالاسبەك ٶزٸنٸڭ شىعارماشىلىق “تالتٷسٸنە” كەلٸپ, ەبدەن تولىسقان شاعىندا, كەمەلٸنە كەلٸپ, كەمەرٸنەن اسا تاسيتىن ۋاقىتىندا اسىعىس اتتانىپ كەتتٸ.
الدىڭ جارىق بولسىن, قايسار قالامگەر, قۇدىرەتتٸ ٶنەر يەسٸ!
بٸز سەنٸڭ ارتىڭدا قالعان “ارقانىڭ جىلى جاڭبىرىنداي” جۇرتتىڭ جٷرەگٸنە ۇلتتىق نەر قۇياتىن شىعارماشىلىعىڭا شٷكٸرشٸلٸك ەتەمٸز. سولاردى جٷيەلەپ جيناپ, جارىققا شىعارىپ جٷرگەن اياۋلى جارىڭ زيراعا قۇداي عۇمىر بەرسٸن, ارتىڭنان ەرگەن قۇلىنشاقتارىڭ باقىتقا جەتسٸن.
