– تاكير وسپانۇلى, سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم بەرۋ, سونىڭ ٸشٸندە پەداگوگ مامانداردى دايارلاۋعا قاتىستى كٶپتەگەن ٸس-شارالار قابىلدانعانىن بٸلەمٸز. بۇل ٸستەر باستالعاندا بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸندە جۇمىس ٸستەپ, بٸراز ٸسكە ٶزٸڭٸز باستاماشى بولدىڭىز. قازٸرگٸ تاڭدا اباي اتىنداعى قازۇپۋ-گە رەكتور بولىپ تاعايىندالىپ, ٶزٸڭٸزگە تانىس ٸستٸ ارى قاراي جالعاستىرىپ جاتىرسىز. پەداگوگ مامانداردى داياارلاۋعا قاتىستى مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە قولعا الىنعان ٸس-شارالاردىڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن مامان رەتٸندە ايتىڭىزشى, اتقارىلعان شارالار ٶز نەتيجەسٸن بەردٸ مە?
– پەداگوگ مامانداردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا قاتىستى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى كٶپتەگەن ٸس-شارالار قابىلدانىپ, ٸسكە استى. ونىڭ بەرٸ قازٸرگٸ تاڭدا ٶزٸنٸڭ نەتيجەسٸن بەرٸپ, جەمٸسٸن جەپ وتىرمىز. جالپى بۇل سۇراققا بٸرنەشە باعىتتا جاۋاپ بەرگەن جٶن دەپ ەسەپتەيمٸن.
كەز كەلگەن سالاداعى مەنەدجمەنتكە قاتىستى مىناداي ۇعىم بار. قاندايدا بٸر قولعا الىنعان رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸنە ساي سول سالانى باسقارۋ جٷيەسٸ قالىپتاسادى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتى مەن بٸلٸم سالاسىنا ەرەكشە كٶزقاراسىنىڭ ارقاسىندا تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸ رەتٸندە قازاقستانعا تەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن باسقارۋ ٸسٸ قالىپتاستى. بۇل – تولىقتاي ٶزٸمٸزدٸڭ مامانداردىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزگەن جەتٸستٸك دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگٸز بار.
بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەكٸ ەلەمەنتٸ بار. بٸرٸنشٸسٸ – وقۋشى بولسا, ەكٸنشٸسٸ – ۇستاز. وقۋشى مەن ۇستاز بولماعان جەردە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ بولمايدى.
سوندىقتان بٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا جاۋاپتى ورگاندار زامان تالابىنا ساي ۇستازداردى دايىنداۋعا ونداعان جىلداردان بەرٸ ايىرىقشا كٶڭٸل بٶلٸپ, بۇل باعىتتا كٶپتەگەن ٸس-شارالداردى جٷزەگە استى.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاننىڭ ورتا بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا 300 مىڭنان استام ۇستاز شەكٸرت تەربيەلەپ, بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتۋدە. ال ولاردىڭ قاتارى جىل سايىن 4-5 مىڭ جوعارى وقۋ ورىن بٸتٸرگەن پەداگوگ ماماندارمەن تولىعىپ وتىرادى.
وسى 300 مىڭ كادردىڭ ەر بەس جىل سايىن بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, زامان تالابىنا ساي شەكٸرت تەربيەلەۋگە مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ بٸرٸ. يە, ارنايى نۇسقاۋلىقتار, ۇدايى بولىپ تۇراتىن جينالىستار ۇستازداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا اسا قاتتى ىقپال ەتپەيدٸ.
مەملەكەت شالعايدا, تٸپتٸ قالا ٸشٸندەگٸ ۇستازدارعا بٷگٸنگٸ زاماننىڭ بٸلٸمٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن ەربٸر بەس جىل سايىن ۇستازداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٸس-شارالارىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدٸ. ٶز باسىم مۇنى بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى شارا دەپ ايتار ەدٸم. بٸزدەر تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاقستان جاعدايىنا ساي كەلەتٸن وسىنداي ورتالىقتار قۇرىپ, ولاردى قاجەتتٸ ەدٸستەمەلٸك قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتتٸك.
يە, بۇل جۇمىستاردى ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا بٸراز كەمشٸلٸكتەردٸڭ كەتۋٸ مٷمكٸن. بٸراق بٸزدەر ۇستازداردىڭ زامان تالابىنا ساي بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ٸسٸن تولىقتاي اياققا تۇرعىزدىق. بۇدان باسقا ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق وبلىستارىندا «ٶرلەۋ» بٸلٸكتٸلٸكتٸ جەتٸلدٸرۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى. وسى رەتتە ۇستازداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ ورتالىقتارى زامان تالابىنا ساي دامىتۋ ۇدايى جٷرگٸزٸلٸپ وتىراتىنىن ايتىپ جاتۋدىڭ قاجەتٸ جوق شىعار.
وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن ەلٸمٸزدە نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸ قۇرىلا باستادى. سول كەزدە وسى بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ جانىندا زامان تالابىنا ساي وقۋ باعدارلامالارىن ەزٸرلەۋ جەنە پەداگوگ مامانداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ مەسەلەسٸنە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸندٸ. بۇل رەتتە تيٸستٸ ماماندار دامىعان ەلدەردٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ وزىق ٸس-تەجٸريبەلەرٸمەن تانىسىپ, ولاردىڭ قازاقستانعا قاجەتتٸ تۇستارىن الىپ, ۇستازداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن وقۋ باعدارلامالارىن دايارلاپ شىعاردى.
سونىمەن قاتار, 2012 جىلدان باستاپ اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە پەداگوگيكانىڭ بارلىق ماماندىقتارى بويىنشا جاڭا بٸلٸم باعدارلامالارىن دايىنداۋ قولعا الىنعانىن دا ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ تٷلەكتەر مەكتەپتەرگە جاڭا بٸلٸمدٸ اپارىپ, ەنگٸزەتٸن نەگٸزگٸ كٷشكە اينالدى. سونىمەن قاتار سوڭعى ون جىلدان بەرٸ ەلٸمٸزدەگٸ ورتا مەكتەپتەردە اعىلشىن تٸلٸندە بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ قولعا الىنۋى دا ماڭىزدى باستاما دەپ ەسەپتەيمٸن.
– مامان دايىنداۋدا قانداي مەسەلەلەرگە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ?
– مامان دايىنداۋدا نەگٸزٸگەن وقۋ باعدارلاماسىنا, وقۋشىعا ساباق بەرەتٸن ۇستازعا جەنە تٷرلٸ ەدٸستەمەلەر مەن تەحنولوگييالارعا باسا كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن دامىتۋعا قاتىستى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە بٸرنەشە باعدارلامالار قابىلدانىپ, ٸسكە استى. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ ورتا بۋىندى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپ ۇستازدارىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى پايدالانىپ, وقۋشىلارعا بٸلٸم بەرٸپ جاتقانى وسى باعدارلامالاردىڭ نەتيجەسٸ دەپ ايتۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە پەداگوگ مامانداردى دايارلاۋعا قولداۋ كٶرسەتەتٸن وقۋ جەنە عىلىمي ەدٸستەمەلٸك بٸرلەستٸك جۇمىس ٸستەپ, ونىڭ ٸس-تەجٸريبەسٸ ەلٸمٸز بويىنشا پەداگوگ ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورىندارعا تارالۋدا. مۇنىڭ بەرٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا قول جەتكٸزگەن باستى تابىستارىمىز دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.
– سٸزدٸڭ ەڭگٸمەڭٸزدەن تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاقستاننىڭ ٶزٸنە تەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ قالىپتاسقانىن اڭعارعانداي بولدىم. بٸراق بٸلٸم سالاسىنا جاۋاپتى مەكەمەلەردٸڭ وسى باعىتتا اتقارعان جۇمىستارىن قوعامدىق ورتا تيٸستٸ دەڭگەيدە تٷسٸنە الماي وتىرعانىدا جاسىرىن ەمەس. وسى رەتتە كٶپشٸلٸك قاۋىمنىڭ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا قاراتىپ ايتىلعان سىني-پٸكٸرٸنە قاتىستى نە ايتا الاسىز?
– ەگەر مامانداردىڭ كٶزقاراسىمەن, ياعني, ينستيتۋتسيونالدى تۇرعىدان قارايتىن بولساق, قازاقستاننىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ تولىقتاي قالىپتاستى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. جاڭا جٷيەنٸڭ كەڭەس زامانىنداعى جٷيەگە مٷلدە ۇقسامايدى. جاڭا ارناعا بەت بۇرعانىن كٸمدە بولسا, تٷسٸنەدٸ.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ۋنيۆەرسيتەتتەر, كوللەدجدەر, مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار جاڭا باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ولاردىڭ ەسكٸ كەڭەستٸك جٷيەدەن كەتكەنٸن بٸلٸم سالاسىندا جەتٸلدٸرۋگە قاتىستى قابىلدانعان زاڭنامالار, وقۋ باعدارلامالارى, ۇستازدار دايارلايتىن عىلىمي ەدٸستەمەلەرٸمٸز, ورتالىقتاردىڭ جۇمىسى ايقىنداي تٷسەدٸ. مۇنى تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ٶزٸنٸڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ دەپ ايتۋعا تولىق قاقىمىز بار.
ال وسى دٷنيەلەردٸ قالىپتاستىرۋ, ولاردى ۇدايى جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنٸن كٶپشٸلٸك تٷسٸنۋٸ كەرەك. وسى رەتتە بۇعان دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنەن ۇلتتىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ٷيلەسەتٸن ەدٸس-تەسٸلدەردٸ قابىلداپ, ولاردى زاماناۋي دٷنيەلەرمەن ۇشتاستىرىپ, ٶز جولىمىزدى قالىپتاستىردىق. ونىڭ ٷستٸنە تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى پەداگوگيكا سالاسى بويىنشا عالىمدارىمىز ەڭبەكتەنٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ ديداكتيكالىق جەنە عىلىمي-ەدٸستەمەلٸك يدەيالارىن ۇسىنعانىن دا ەسكەرۋٸمٸز كەرەك.
– قازاقستاندا شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردٸڭ مەسەلەسٸ ٶزەكتٸ ەكەنٸن بٸلەمٸز. شالعايدا جاتقان مەكتەپتەردٸڭ زامان كٶشٸنەن قالىپ قويماۋى ٷشٸن قانداي جۇمىستار اتقارىلعانىن تالداپ ايتىپ بەرسەڭٸز?
– شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردٸڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ – بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستانداعى بٸلٸم وشاقتارىنىڭ 40 پايىزىن وسى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەر قۇرايدى. وسى بٸر جايتتان-اق بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا ەلٸمٸزدٸڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋى ەسەر ەتەتٸنٸن بايقاۋعا بولادى.
دٷنيەجٷزٸندە جەر كٶلەمٸ شاعىن مەملەكەتتەردە مۇنداي مەسەلە بولمايدى. سوندىقتان بٸزدەر شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردٸڭ مەسەلەسٸن شەشۋدە ەلٸمٸزدٸڭ ەرەكشەلٸگٸن نازارعا الىپ, شەشٸم قابىلداۋدىڭ ماڭىزى زور.
شاعىن جيناقى مەكتەپتەردە بٸلٸكتٸ ۇستازداردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ, بالا سانىنىڭ تٶمەن بولۋى سىندى ٶزٸنە تەن مەسەلەلەرٸ بار. مۇنداي مەكتەپتەرگە بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى وزىق تەحنولوگييانى بٸردەن جەتكٸزۋ ٸسٸندە دە كٶپتەگەن قيىندىقتار كەزدەسەدٸ. بۇل قازاقستاننىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ دەسەك بولادى.
– رەكتور مىرزا, جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق تەربيەنٸ سٸڭٸرۋدٸڭ ماڭىزى جايىندا ايتساڭىز?
– ورىندى سۇراق. بٸزدەر وقۋشىلاردىڭ بويىنا ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸ مەكتەپ جاسىنان باستاپ سٸڭٸرۋدٸڭ ماڭىزى زور. بۇل ٷشٸن احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان الاش ارىستارىنىڭ مۇرالارىن جاستاردىڭ كٶكەيٸنە قونىمدى ەتٸپ جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك. سوندىقتان ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸن بالا ۇعىمىنا ساي, پەداگوگيكالىق دەڭگەيدە زەرتتەۋدىڭ ماڭىزى زور. ال مۇنى بٸز ەشقانداي شەتەلدەن ەكەلە المايمىز. وسىنى جەتە تٷسٸنگەن پەداگوگ عالىمدارىمىز الاش ارىستارىنىڭ مۇرالارىن كەڭ كٶلەمدە زەرتتەپ جاتىر. بالالاردىڭ بويىنا ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸ سٸڭٸرۋدە پەداگوگ ماماندارىمىزدىڭ سول ەڭبەكتەرٸن كەڭٸنەن پايدالانىپ جاتىرمىز.
وسىنداي جايتتار ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق نەگٸزٸمٸزدٸ تانۋعا تٷرتكٸ بولادى. ال ۇلتتىق نەگٸز ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەپ, دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ كاتاليزاتورى ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
جالپى بالالاردى تەربيەلەپ, بٸلٸم بەرگەندە بٸزدەر ۇلتتىق پسيحولوگييامىزدى باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك. بۇل – ەلەمنٸڭ بارلىق ەلٸندە بار تەجٸريبە. زامان العا قادام باسقان سايىن دامىعان ەلدەر ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق نەگٸزٸن ساقتاپ قالۋعا كٷش سالۋدا. ەگەر دامىعان ەلدەردٸڭ كەز كەلگەن سالادا قاندايدا بٸر جەتٸستٸككە جەتسە, ونىڭ ٶزەگٸندە ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸ جاتاتىنىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. ال ونى بٸلمەسەڭٸز, وزىق ٸس-تەجٸريبەنٸڭ مەنٸن دە, مازمۇنىن دا تٷسٸنبەۋٸڭٸز مٷمكٸن.
كەز كەلگەن حالىقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸ قولعا العان ٸسٸنٸڭ تابىسقا جەتۋٸنە سەپتەسەدٸ. وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, بٸلٸم بەرۋ سالاسىن ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸندٸ دامىتۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنەسٸڭ. ايتالىق, جاپونييانىڭ ٷلكەندٸ سىيلاۋعا نەگٸزدەلگەن «كايدزەن» پرينتسيپٸن الىپ قاراساق, بۇدان تازا جاپونداردىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸن بايقار ەدٸك. وسى ەرەكشەلٸكتٸڭ ارقاسىندا جاپونييا بٸلٸمٸ مەن عىلىمى, ٶندٸرٸسٸ ٶركەندەگەن ەل رەتٸندە ەلەمگە تانىلىپ وتىر. مەنٸڭشە, ٷلكەندٸ سىيلاۋ, كٸشٸگە ٸزەت كٶرسەتۋ قازاقتىڭ دا قانىنا سٸڭگەن قاسيەت. سوندىقتان ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸمٸزدٸڭ ماڭىزىن تٷسٸنٸپ, قادٸر-قاسيەتٸن بٸلۋگە تيٸسپٸز.
– تاكير وسپانۇلى, ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتٸ جاستاردىڭ بويىنا سٸڭٸرۋدٸڭ ماڭىزى جايىندا جاقسى ايتتىڭىز. بٷگٸندە بٸزدٸڭ قوعامدا ورىس تٸلٸندە بٸلٸم الاتىن قاۋىمعا وسى قازاقى قۇندىلىقتى قالاي سٸڭٸرۋگە بولادى? سونىمەن قاتار, ەڭگٸمە اراسىندا پەداگوگ مامانداردى دايارلاۋدا ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىلعانىن دا ايتتىڭىز. پەداگوگ مامانداردىڭ بٸلٸمٸن جٸتٸلدٸرۋ جەنە مەكتەپكە ارنالعان وقۋ باعدارلاماسى ەكٸ تٸلدٸ قاۋىمعا دە ورتاق پا?
– قازٸر قازاق تٸلدٸ بالاباقشالار مەن كەيبٸر مەكتەپتەرگە بارساڭىز, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بالالارى قازاق تٸلٸندە تەلٸم-تەربيە الىپ جاتقانىن بايقايسىز. ولاردىڭ بەرٸ قولىن كەۋدەسٸنە قويىپ, قازاقستاننىڭ ەنۇرانىن ايتقاندا, بويىڭىزدا ايرىقشا سەزٸم پايدا بولادى. وسى بٸر قاراپايىم جايتتان-اق ەلٸمٸزدە جاس ۇرپاق اراسىندا نەگٸزگٸ پاتروتيزم قالىپتاسقانىن اڭعارۋعا بولادى.
ۇزاق جىلدار بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا جۇمىس ٸستەگەن مامان رەتٸندە بٸر مەسەلەنٸ ايتا كەتكەندٸ جٶن ساناپ وتىرمىن. بٷگٸندە جاستار اراسىندا تٸلگە بايلانىستى بٶلٸنۋشٸلٸك جوق. ال مۇنداي مەسەلە كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە بٸلٸم الىپ, جوعارى وقۋ ورىندى بٸتٸرگەن ٷلكەندەر اراسىندا بار. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى دٷنيەگە كەلگەن جاستارىمىز تٸلدٸ كوممۋنيكاتسييا قۇرالى دەپ تٷسٸنەدٸ.
ايتالىق, جاستار اعىلشىن, ورىس, قىتاي تٸلٸن بٸلسە, ٶزدەرٸنٸڭ بٸلٸم كٶكجيەگٸن كەڭەيتەتٸن مٷمكٸندٸككە يە بولعانىن تٷسٸنەدٸ. ال اعا بۋىن كٶپ تٸل بٸلۋدٸ قازاق تٸلٸنە تٶنگەن قاۋٸپ دەپ قابىلدايدى.
يە, كەڭەس زامانىندا قازاق تٸلٸنٸڭ كٶپتەگەن قاعاجاۋ كٶرگەنٸن كٶرٸپ ٶسكەن بۋىننىڭ مۇنداي ويىن تٷسٸنۋگە بولادى. الداعى ۋاقىتتا تٸلدٸ كوممۋنيكاتسييا قۇرالى دەپ قابىلدايتىن جاستارىمىزدىڭ زامانى تۋعاندا بٷگٸندە داۋ تۋعىزىپ جٷرگەن كٶپتەگەن مەسەلەلەر ٶزٸدٸگٸنەن جوعالاتىنا سەنٸمدٸمٸن.
مامان دايارلاۋعا قاتىستى ويىمدى ايتسام. بٷگٸندە اباي اتىنداعى قازۇپۋ-دە بولاشاق پەداگوگ ماماندار «ۇلتتىق تەربيە» دەگەن پەن بويىنشا ٶزدەرٸنٸڭ بٸلٸمٸن ۇشتايدى. بۇل پەن قازاق جەنە ورىس توپتارىندا وقيتىن جاستارعا بٸردەي قولدانىلادى. ستۋدەنتتەرٸمٸز «ۇلتتىق تەربيە» پەنٸ ارقىلى قازاقتىڭ ۇلتتىق پسيحولوگيياسى مەن تەربيەسٸ جايىندا كەڭ كٶلەمدٸ بٸلٸم الادى. وسىلايشا مۇنداي ماڭىزدى دٷنيەلەردٸ ورىس توبىنداعى پەداگوگ ماماندارعا دا وقىتىپ, بويلارىنى سٸڭٸرٸپ جاتىرمىز. دەل وسىنداي سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن دەرٸپتەيتٸن «مەڭگٸلٸك ەل» پەنٸ دە ستۋدەنت جاستارعا وقىتىلا باستاعانىن ايتا كەتۋٸمٸزگە بولادى.
ال قازاق جەنە ورىس تٸلٸندەگٸ مەكتەپتەردە وقيتىن بالالارعا ارنالعان وقۋ باعدارلامالارى بٸردەي. تٸلدٸڭ ەرەكشەلٸككە ساي اناۋ ايتقانداي بٶلٸنۋشٸلٸك جوق. وسى بٸر جايتتاردان-اق تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ورتا بٸلٸم سالاسىنا ارنالعان وقۋ باعدارلامالارى مەن ەدٸستەمەلەر جاستاردى تۇتاستىرىپ, ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى.
جاراتىلىستانۋ پەندەرٸندە وقىتىلاتىن دٷنيەلەر قازاق-ورىس تٸلٸندە بٸلٸم الۋشىلارعا ورتاق. سول سيياقتى گۋمانيتارلىق پەندەر توبىنا جاتاتىن گەوگرافييا, تاريح, قوعامتانۋ پەندەرٸنٸڭ دە ايىرماشىلىعى جوق.
تەك قازاق تٸلٸ مەن قازاق ەدەبيەتٸنە جەنە ورىس تٸلٸنە وقىتۋدىڭ بٶلەك باعدارلامالارى بار. ٶيتكەنٸ, ورىس سىنىبىندا وقيتىن بالالار «قوبىلاندى باتىر» جىرىن قازاق تٸلٸندە وقيتىن بالالار سەكٸلدٸ يگەرە المايتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان ورتا بۋىندى بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ورىس تٸلٸندە وقيتىن سىنىپتارعا قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە ايرىقشا باسىمدىلىق بەرٸلەدٸ. ال ەدەبي شىعارمالاردى تالداۋعا كەلگەندە قازاق تٸلٸندە بٸلٸم الاتىن بالالاردىڭ جٷكتەمەسٸن ورىس تٸلٸندە وقيتىن بالالارعا قويۋ مٷمكٸن ەمەس.
ٸستٸڭ باسىندا جٷرگەن ادام رەتٸندە ويىمدى ايتسام, قازاق قوعامى تٸلگە بايلانىستى بٶلٸنۋشٸلٸككە ۇرىنىپ جاتقان جوق. قايتا قازاقستان حالقى تۇتاسىپ, قازاق تٸلٸ بٸزدٸ بٸرتۇتاس ۇلتقا اينالدىرىپ جاتقانىن كٶرٸپ جٷرمٸن. تەك ارامىزدا تٸلگە قاتىستى ەڭگٸمەلەردٸڭ ارا-تۇرا كٶتەرٸپ قوياتىن ادامدار مەن ات تٶبەلٸندەي توپتار بولۋى مٷمكٸن.
بٷگٸندە بالالاردىڭ بەرٸ پاتريوت. ٶز باسىم قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن مەكتەپتەرٸندە بولدىم. سول كەزدە قازاق جەنە ورىس تٸلٸندەگٸ مەكتەپتەردەگٸ پسيحولوگييانىڭ ورتاق ەكەنٸنە تالاي رەت كٶز جەتكٸزدٸم. وقيتىن وقۋ باعدارلامالارى دا, ۇستازداردىڭ كٶزقاراسى بەرٸ-بەرٸ بٸردەي.
– سٶز جوق, بٷگٸندە قازاق تٸلٸندە بٸلٸم بەرۋ ٸسٸ كٷن ساناپ دامىپ كەلەدٸ. مۇنى نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸندەگٸ قازاق تٸلٸندەگٸ توپتارعا تٷسۋگە ەكٸ مىڭعا جۋىق بالالار قۇجات تاپسىرسا, ورىس تٸلٸندە بٸلٸم الۋعا ۇمىتىلعانداردىڭ سانى بەس جٷزدٸڭ شاماسىندا بولاتىنىنان بايقاۋعا بولادى. دەگەنمەن, الماتىداعى ورىستٸلدٸ كەيبٸر مەكتەپتەر ۇستازدارى جاراتىلىستانۋ پەندەرٸن وقۋتۋ بارىسىندا رەسەيدەن شىققان وقۋلىقتاردى پايدالانادى. بۇل قانشالىقتى دۇرىس?
– يە, مۇنداي جايتتار كەزدەسەدٸ. بٸراق كٶپ ەمەس. رەسەيدە جاراتىلىستانۋ پەندەرٸن تەرەڭدەتٸپ وقىتاتىن مەكتەپتەرگە ارناپ, قوسىمشا ساپالى وقۋلىقتاردى باسىپ شىعاراتىن «دروفا» دەگەن باسپاسى بار. بٸزدەگٸ ورىس تٸلٸندە ماتەماتيكا, فيزيكا, حيمييا پەندەرٸن تەرەڭدەتٸپ وقىتاتىن مەكتەپتەردٸڭ ۇستازدارى وسىنداي وقۋلىقتاردى پايدالانادى. بۇل ٷشٸن ولاردى سٶگە جامانداۋدىڭ جٶنٸ جوق.
ولار تەك جاراتىلىستانۋ پەندەرٸنٸڭ وقۋلىقتارىن عانا پايدالانادى. ال قالعان قازاقستان تاريحى, قازاق تٸلٸ سىندى گۋمانيتارلىق پەندەردٸڭ وقۋلىقتارىن اتالعان باسپا شىعارمايدى. سول سيياقتى بٸزدٸڭ ورىستٸلدٸ مەكتەپتەر رەسەي تاريحىن وقىتاتىن كٸتاپتاردى پايدالانبايدى.
مٸنە, بايقادىڭىز با? ەگەر بٸزدٸڭ ۇستازدار اعىلشىن تٸلٸن جەتٸك بٸلسە, عالامتوردان اعىلشىن تٸلٸندەگٸ ٶتە ساپالى وقۋ ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارىمەن تانىسىپ, وقۋشىلارعا تەرەڭ بٸلٸم بەرگەن بولار ەدٸ. بولاشاقتا قازاقستاننىڭ ۇستازدار قاۋىمى اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرگەن سەتتە نەگٸزگٸ بازالىق وقۋ باعدارلاماسىنا سٷيەنٸپ, ەۋروپانىڭ, جالپى بٷكٸل ەلەمنٸڭ اعىلشىن تٸلٸندەگٸ تاڭداۋلى وقۋلىقتارىن پايدالانىپ, بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنە پايدالاناتىن بولادى. مەملەكەتتٸڭ ۇستازدار اعىلشىن تٸلٸن بٸلۋگە قاتىستى تالاپ قويعاندا ونىڭ استارىندا وسىنداي ستراتەگييالىق ماقسات جاتقانىن كٸمدە بولسا, بايقايتىنى انىق.
– تاكير مىرزا, بٷگٸندە مەكتەپ وقۋلارىنا اعىلشىن تٸلٸندە بٸلٸم بەرۋ ٸسٸ قولعا الىنىپ جاتقانىن بٸلەمٸز. ٶزٸڭٸز باسقارىپ وتىرعان اباي اتىنداعى قازۇپۋ ەلٸمٸزدەگٸ نەگٸزگٸ پەداگوگ مامانداردى دايارلايتىن وقۋ ورىن رەتٸندە ورتا بٸلٸم سالاسىنا اعىلشىن تٸلٸندە ساباق بەرەتٸن پەداگوگ مامانداردى دايارلاپ جاتىر ما?
– بۇل – مەسەلە وسىدان ونداعان جىل بۇرىن كٶتەرٸلگەن بولاتىن, دەگەنمەن سوڭعى ەكٸ-ٷش جىلدا وعان ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنٸپ جاتىر. ونىڭ سەبەبٸ دە بەلگٸلٸ. ٶتكەن جىلى بٸزدٸڭ وقۋ ورىن مينيسترلٸكتٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا فيزيكا, حيمييا, بيولوگييا جەنە ينفورماتيكا پەندەرٸ بويىنشا اعىلشىن تٸلٸندە ساباق بەرەتٸن ماماندار دايارلاۋدىڭ وقۋ باعدارلاماسىن جاساپ شىعاردى. بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ باسىنان بەرٸ وسى وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا ستۋدەنتتەر بٸلٸم الىپ جاتىر. وسى رەتتە وقۋ باعدارلامالارىن جىل ٶتكەن سايىن جەتٸلدٸرٸپ وتىراتىنىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. شىندىعىندا وقۋ باعدارلاماسى قاتىپ قالعان دٷنيە ەمەس, وقۋ جىلىنىڭ اياعىندا ونىڭ نەتيجەسٸن باعامداپ, تولىقتىرىپ, ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ وتىرامىز.
– ٶزگەرٸس دەمەكشٸ, كەڭەس زاماندا وقۋ باعدارلامالارى, وقۋلىقتار ٶزگەرٸسسٸز ونداعان جىلدار بويى پايدالاندىق. وسىعان بويى ٷيرەنگەن جۇرت بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ بٸردەن قابىلداي المايتىنىن بايقاۋعا بولادى. قالاي ويلايسىز, بٸزدە بٸلٸم سالاسىنداعى ٶزگەرٸستەرگە قاتىستى حالىق اراسىندا ناسيحات جۇمىستارى كەمشٸن تٷسٸپ جاتقان جوق پا?
– دۇرىس ايتاسىز. كەڭەس زامانىندا بٸر عانا ماتەماتيكا پەنٸنٸڭ وقۋلىعى 40 جىل بويى ٶزگەرٸسسٸز وقىتىلعانىن بٸلەمٸن. مەنٸڭشە, مۇنداي جاعدايدىڭ قالىپتاسۋى تەك قانا ناسيحات مەسەلەسٸنە بارىپ تٸرەلٸپ تۇرعان جوق. مۇنىڭ كٶپتەگەن سەبەپتەرٸ بار. سوڭعى ۋاقىتتارى بٸزدەر عىلىمنىڭ, تەحنولوگييالاردىڭ, سونىڭ نەتيجەسٸ رەتٸندە قوعامنىڭ, كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقانىن بايقامايمىز.
مەسەلەن, وسىدان 40 جىل بۇرىن بالالارعا تەك قانا ۇستاز عانا بٸلٸم بەرۋشٸ ەدٸ. يە, اراسىندا كٸتاپحاناعا بارىپ, ٶز بەتٸمٸزشە ٸزدەندٸك. بولعان, بٸتكەنٸ وسى. ال قازٸر زامان ٶزگەرگەن. بٷگٸندە اقپارات الۋدىڭ كٶزدەرٸ ٶتە كٶپ. قالاعان دٷنيەمٸزدٸ ەشقانداي كەدەرگٸسٸز ينتەرنەتتەن الىپ وقيتىن دەڭگەيگە جەتتٸك. بٸلٸم الۋدىڭ كٶزدەرٸ وسىنداي ٷلكەن ٶزگەرٸستٸ باستان كەشٸپ جاتقاندا ۇستاز بەن وقۋشى, اتا-انالار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تا باياعى دەڭگەيٸندە قالىپ قويماي, ٶزگەرۋٸ كەرەك ەكەنٸن حالىق تٷسٸنۋٸ كەرەك.
قازٸر مەكتەپ پەن ۇستاز بٸلٸمنٸڭ ورتالىعى دەپ ايتا المايسىڭ. ٶيتكەنٸ, بالا مەن اتا-انا ينتەرنەتتەن كەز كەلگەن اقپاراتىن الىپ, ٶزٸنشە وي قورىتاتىن دەڭگەيگە جەتتٸ. مۇنداي جاعدايدا مەكتەپتٸڭ قوعامداعى ورىنى ٶزگەرۋٸ كەرەك ەكەنٸن بايقايسىڭ. ايتالىق, كەز كەلگەن اتا-انا عالامتوردان ماتەماتيكاعا قاتىستى قىرۋار وقۋلىقتى كٶشٸرٸپ الىپ, ٶز بەتٸنشە بالاسىن وقىتا المايدى عوي. سەبەبٸ, ول ٷشٸن وقىتۋ جٷيەسٸن, قاي رەتتە وقىتۋ قاجەتتٸگٸ مەن ەدٸستەمەسٸن بٸلۋ قاجەت. ال ونى بٸلمەي وقىتقان كٷننٸڭ ٶزٸندە دە نەتيجەسٸ قانداي بولادى, بالانىڭ «ميى اشىپ» كەتپەيدٸ مە – تٷسٸنٸكسٸز.
ال وسىنىڭ بەرٸن كٸم جٷيەلەپ, بالاعا تيياناقتى بٸلٸم بەرەدٸ. ەرينە, مەكتەپ پەن ۇستاز. سوندىقتان بٸزدەر بالالارعا زامان تالابىنا ساي بٸلٸم بەرەتٸن جٷيەلەرٸمٸزدٸ, وقۋ-ەدٸستەمەلەرٸمٸزدٸ جەنە تەحنولوگييالارىمىزدى اتا-انالارعان دۇرىستاپ تٷسٸندٸرۋٸمٸز كەرەك.
بٷگٸندە بٸلٸم الۋدىڭ كٶزدەرٸ كٶپ. بٸراق جٷيەلٸ بٸلٸم الۋدى تەك قانا مەكتەپ پەن ۇستاز عانا قامتاماسىز ەتەدٸ. سول سەبەپتٸ بٸلٸم بەرۋدٸڭ ماڭىزدى جٷيەلەرٸن بالالاردان بۇرىن اتا-انالارعا كٶبٸرەك تٷسٸندٸرگەن جٶن.
سول سيياقتى قازٸر ۇستازداردىڭ بالالارعا 45 مينۋت بويى ساباق تٷسٸندٸرۋٸ ارتىق ەكەنٸن بايقايسىڭ. ٶيتكەنٸ, قازٸر بۇرىن 45 مينۋت بويى تٷسٸندٸرەتٸن دٷنيەلەردٸ 20 مينۋتتا تٷسٸندٸرٸپ, بالالاردىڭ ساناسىنا قۇيىپ بەرەتٸن تەحنولوگييالار بار.
سوندىقتان بٸزدەر بٸلٸم سالاسىنداعى اقپاراتتىق تەحنولوگييالار مەن كوممۋنيكاتسييالىق قىزمەتتەردٸ, بٸلٸم بەرۋدٸڭ جٷيەلەرٸن كەڭٸنٸن تٷسٸندٸرۋٸمٸز كەرەك. اتا-انا عالامتوردان كٶپتەگەن دٷنيەلەردٸ وقىپ الادى دا, «قازاقستاننىڭ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ نەگە مۇنداي ەمەس?» دەپ سۇراقتاردى قويىپ, سوڭىندا تٷرلٸ ەڭگٸمەلەر پايدا بولىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.
قازٸرگٸ تاڭدا ورتا بٸلٸم بەرۋ سالاسى بەس كٷندٸك وقۋ جٷيەسٸنە كٶشٸپ جاتىر. مەنٸڭشە, سەنبٸ وقۋشىلار اتا-انالارىمەن مەكتەپكە كەلٸپ, ۇستازدار بٸر-ەكٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە قاتىستى اتا-انالارعا تٷسٸندٸرٸپ بەرۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. دەل قازٸر مەكتەپ پەن اتا-انا اراسىنداعى كوممۋنيكاتسييا اۋاداي قاجەت.
– سٸزدٸڭ ويىڭىزدان تٷسٸنگەنٸم ٷش تۇعىرلى تٸل ساياساتىنىڭ ٶزەگٸندە جاستارعا كٶپتٸلدٸلٸكتٸ كوممۋنيكاتسييالىق مٷمكٸندٸك رەتٸندە تٷسٸندٸرٸپ, ولاردىڭ دٷنيەجٷزٸنٸڭ كەز كەلگەن نٷكتەسٸندە بٸلٸم الۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋ جاتىر ما? جالپى ٷش تۇعىرلى تٸلدٸڭ قانداي پايداسى بار? سونى تٷسٸندٸرٸپ بەرە الاسىز با?
– بٸزدەر ٷش تۇعىرلى تٸلدٸڭ مەنٸ مەن مازمۇنىن حالىققا ەلٸ دە بولسا, مەيلٸنشە تٷسٸندٸرۋٸمٸز قاجەت. شىعىس ازييادا بٸلٸم سالاسى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان سينگاپۋر دەگەن ەل بار. ولاردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ – اعىلشىن تٸل. ال سينگاپۋرداعى حالىقتىڭ 70-80 پايىزىن قىتايلار قۇراسا, ودان كەيٸنگٸ ورىندا جەرگٸلٸكتٸ مالايلار مەن ٷندٸستەر تۇر.
بٷگٸندە ولار قىتاي, مالاي, حيندي تٸلٸندە بالالارعا بٸلٸم بەرۋگە كٷش سالىپ جاتىر. ولار اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ارقاسىندا بٸلٸم بەرۋ سالاسىن جوعارى دەڭگەيگە كٶتەرٸپ, ەندٸ ۇلتتىق نەگٸزٸندە ۇمىت قالدىرماي دامىتۋعا كٷش سالىپ جاتىر.
ەندٸ ٷش تۇعىرلى تٸل بٸزگە قانداي پايدا ەكەلەدٸ دەگەن سۇراعىڭا جاۋاپ بەرسەم. ٶز باسىم سىرت ەلدەردە ٶتەتٸن عىلىمي كونفەرەنتسييالارعا جيٸ بارامىن. سونداي ماڭىزدى باسقوسۋلاردىڭ بەرٸندە باياندامالار اعىلشىن تٸلٸندە جاسالىنادى. ەگەر سول كەزدە اعىلشىن تٸلٸن بٸلسەڭ, ٶزٸڭدٸ قىزىقتىرعان ٸس-تەجٸريبەنٸڭ, عىلىمي ٸزدەنٸستٸڭ نەتيجەسٸن تٸكەلەي اۆتوردىڭ ٶزٸنەن سۇراپ الۋعا بولادى. اعىلشىن تٸلٸن بٸلگەن ادام ەلٸمٸزگە كٶپتەگەن يگٸلٸك ەكەلەدٸ.
قازٸرگٸ دامىعان زاماندا قارجى-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق اعىلشىن تٸلٸنٸڭ ارقاسىندا دامىپ جاتىر. اعىلشىن تٸلٸن بٸلگەن ادام ۇدايى بٸر قادام الدا جٷرەتٸنٸ انىق. اعىلشىن تٸلٸن بٸلمەگەننەن كەيٸن بٸزدەر تٸلمەشتاردىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋگە مەجبٷر بولامىز. حالىقارالىق كونفەرەنتسييا بارىسىندا سۇراپ, بٸلٸپ الاتىن مەسەلەمٸزدٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن جارتى جىل ۋاقىتىمىز شىعىندايمىز. ال بۇل ۋاقىتتا عىلىم تاعى دا العا وزىپ, دامىپ كەتەدٸ. وسىنىڭ كەسٸرٸنەن عىلىمىمىز كەنجەلەپ قالادى. سوندىقتان ەربٸر اتا-انا قازٸرگٸ دامىعان زاماندا تٸلدٸڭ ساياساتتىڭ قۇرالى ەمەس, كوممۋنيكاتسييا ەكەنٸن تٷسٸنۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
– جٷيەلٸ ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرلان ەۋبەكٸر
