سۋقويماسى – بٸر وقپەن ەكٸ قويان اتۋ
– تەجٸبەك قالمانۇلى, تٷركٸستان قالاسىنىڭ اينالاسىنداعى بٸرقاتار ەلدٸمەكەندەر اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن جان-جاقتى دامىتىپ جاتقانىن بٸلەمٸز. ايتىڭىزشى, اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردٸ تولىقتاي يگەرٸپ جاتىرسىزدار ما?
– قالا ماڭىنداعى اۋىلدارداعى اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر تولىق يگەرٸلگەن جوق. بۇعان سۋ تاپشىلىعى باستى كەدەرگٸ بولىپ تۇر. ەگەر ەگٸنشٸلٸكپەن اينالىساتىن سۋ كٶلەمٸ جەتكٸلٸكتٸ بولسا, بٸزدٸڭ ديحاندار بارلىق جەردٸ يگەرەر ەدٸ. جالپى كٷن رايى ىستىق وڭتٷستٸك ٶڭٸردە سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتٸسپەۋٸ ٶتكٸر مەسەلە ەكەنٸن ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز. وسى مەسەلەگە باسا كٶڭٸل بٶلگەن وبلىس باسشىسى جانسەيٸت تٷيمەباەۆ سۋ تاپشىلىعى سالدارىنان يگەرٸلمەي جاتقان اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردٸ ارتتىرۋ ماقساتىندا ٶڭٸردە سۋقويمالارىنىڭ سانىن ارتتىرىپ, ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ شەشۋدٸ قولعا العان-دى. قازٸرگٸ تاڭدا اۋدانداردا بۇل مەسەلە قولعا الىنىپ, جاڭا سۋقويمالارىن سالۋعا ىڭعايلى جەرلەر انىقتالىپ, گيدروقۇرىلىمدىق نىسانداردى سالۋ جۇمىستارى قىزۋ جٷرٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ تٷركٸستان اۋماعىندا شارۋالار جىل سايىن 43700 گەكتار جەردٸ يگەرٸپ كەلەدٸ. ەگەر سۋقويمالارى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرٸلگەن جاعدايدا سۋارمالى جەرلەردٸڭ اۋقىمى كٷرت ارتاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن.
– تٷركٸستان اۋماعىندا قانشا سۋقويماسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىرسىزدار?
سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قاراشىق ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى جاعىنان 4-5 ملن تەكشە مەتر سۋ جينايتىن سۋقويماسىن سالۋ ٷشٸن قاجەتتٸ قۇجاتتاردى دايىنداپ, بارلىق جوسپار-سىزبالاردى وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنا ۇسىنىپ قويدىق. ەگەر وسى سۋقويماسى سالىناتىن بولسا, شارۋالار تاعى دا 500 گەكتار سۋارمالى جەردٸ پايدالانىپ, اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن ٶركەندەتۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى. سونداي-اق, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن پايدالانىپ كەلگەن سۋارمالى جەرلەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا بارىنشا سەپتەسەتٸن بولادى. سول سيياقتى باباقورعان اۋىلى ماڭىندا قاراسۋ, اقساي سۋقويمالارىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل سۋقويمالارىندا 3-7 ملن تەكشەمەتر سۋ جيناپ, سۋارمالى جەرلەردٸڭ كٶلەمٸن 700-800 گەكتار جەرگە دەيٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىدان ٷش-تٶرت جىل بۇرىن جاڭاقورعان اۋىلىنداعى قاينار كٶزٸن تاۋدان الاتىن ديحانسۋ ٶزەنٸنٸڭ بويىندا سىيىمدىلىعى 7.5 ملن تەكشەمەتر سۋقويماسىن سالىپ, سۋارمالى جەردٸڭ كٶلەمٸن 1200 گەكتارعا دەيٸن ارتتىرۋدى ويلاعان ەدٸك. وبلىس كٶلەمٸندە قولعا الىنعان شارالار وي-جوسپارىمىزدى ٸسكە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا سۋقويماسىنىڭ قاجەتتٸ جوبا-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداپ, وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنا جىل اياعىنا دەيٸن ٶتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى اتالعان شاعىن سۋقويمالارىن سالىپ, قالا ماڭايىنداعى سۋارمالى جەرلەردٸڭ كٶلەمٸن 2500-3000 گەكتارعا دەيٸن ارتتىرماقشىمىز. اتالعان سۋقويمالارى سالىنعان جاعدايدا بٸزدەر كٶكتەمدەگٸ سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الىپ, شارۋالاردى قاجەتتٸ سۋ قورىمەن قامتاماسىز ەتٸپ, بٸر وقپەن ەكٸ قويان اتاتىن بولامىز.
– وسى سۋقويمالارى سالىنعاننان كەيٸن تٷركٸستان اۋماعىنداعى سۋارمالى جەرلەردٸڭ مەسەلەلەرٸ تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸلە مە?
– جوق. مەن سٶز ەتكەن سۋقويمالارى بٸرقاتار اۋىلداردىڭ مەسەلەسٸن عانا شەشەدٸ. ال تٷركٸستان ماڭىنداعى ەلدٸمەكەندەردٸ سۋ كٶزدەرٸمەن تۇراقتى تٷردە قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كٶپتەن بەرٸ ويلاپ جٷرگەن ٷلكەن جوبامىز بار. بۇل ٷشٸن ۇزىندىعى 41 شاقىرىم بولاتىن "تٷركٸستان-سىردارييا" كانالىن سالۋ مەسەلەسٸن جوعارى جاققا ۇسىنىپ كەلەمٸز. ەگەر زامان تالابىنا ساي "تٷركٸستان-سىردارييا" كانالى سالىناتىن بولسا, تٷركٸستان اۋماعىنداعى ەلدٸمەكەندەرگٸ سۋارمالى جەرلەردٸڭ مەسەلەسٸ تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸلەتٸن بولادى. بۇل اۋقىمدى جوبا بولعاندىقتان وعان قوماقتى قارجى قاجەت.
– تەجٸبەك قالمانۇلى, ٶزٸڭٸز ايتقان وسى سۋقويمالارىن سالۋعا قاجەتتٸ قاراجاتتار وبلىستان با, ەلدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بٶلٸنە مە?
– رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تەك يقان اۋىلىنداعى سۋقويماسى ەنٸپ وتىر. ال قالعان سۋقويمالارىنىڭ بەرٸ وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن سالىنۋى تيٸس. ٶتكەن جىلى سۋ تاسقىنىنان كەيٸن وبلىس اۋماعىندا سۋقويمالارىن سالۋ مەسەلەسٸ قولداۋ تاپقان بولاتىن. جالعىز بٸز عانا ەمەس وبلىسىمىزداعى بارلىق اۋداندار ٶز اۋماقتارىندا سۋقويماسىن سالۋعا قولايلى ايماقتاردى انىقتاپ, جوبا-سمەتالىق قۇجاتتارىن دايىنداپ, وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنا ۇسىنىپ جاتقان جايى بار. وسى بٸر ماڭىزدى باستاما تاياۋ جىلدا وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرٸپ, اۋىل ەڭبەككەرلەرٸنٸڭ جۇمىسىن جانداندىرا تٷسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
"ارىس-تٷركٸستان" كانالى تٷركٸستاندى كٶركەيتۋدە
– قازٸرگٸ تاڭدا قۇدىق قازىپ, شارۋاشىلىعىن كٶركەيتۋگە بەت بۇرعان شارۋالارعا ٷكٸمەت سۋبسيدييا بەرٸپ, قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. تٷركٸستاندىق شارۋالار وسى بٸر مەملەكەتتٸڭ قولداۋىن پايدالانىپ جاتىر ما?
– تٸك درەناجدى قۇدىقتاردى پايدالانىپ, ەگٸن-جايلارىن سۋعارىپ وتىرعان "تۇران" سىندى بٸرقاتار شارۋا قوجالىقتار تيٸستٸ قۇجاتتارىن جيناپ, مەملەكەتتٸڭ سۋبسيديياسىنا الىپ كەلەدٸ. قۇدىقتان سۋ شىعارعاندا نەگٸزٸنەن قارجى ەلەكتر قۋاتىنا جۇمسالادى. تيٸستٸ قۇجاتىن جيناپ ٶتكٸزگەن شارۋالار سۋ شىعارۋ ٷشٸن ەلەكتر قۋاتىنا جۇمساعان قارجىسىنىڭ 80 پايىزىن مەملەكەتتٸك كٶمەك قارجىسى ەسەبٸنەن جاۋىپ وتىر.
– تٷركٸستان اۋماعىنداعى سۋارمالى جەرلەرگە قاجەتتٸ سۋ كٶزٸن "ارىس-تٷركٸستان" كانالى بەرٸپ كەلەدٸ. جالپى وسى ەيگٸلٸ كانالدىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ ويدا بار ما?
– دۇرىس ايتاسىز, بٸزدەر پايداسىن كٶرٸپ وتىرعان سۋارمالى جەرلەردٸڭ 33 مىڭ گەكتارى وسى "ارىس-تٷركٸستان" كانالى ارقىلى تٸرشٸلٸك نەرٸن الادى. ەڭگٸمە باسىندا ايتقان سۋقويمالارى نەگٸزٸنەن تاۋ ەتەگٸندە ورنالاسقان ەلدٸمەكەندەردە سالىنادى. ال ەتەكتەگٸ نەگٸزگٸ اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر "ارىس-تٷركٸستان" كانالىنان قاجەتتٸ سۋلارىن الۋدا. بٷگٸندە "ارىس-تٷركٸستان" كانالىنىڭ ەڭ تٶمەنگٸ ساعاسىنداعى شورناق سىندى بٸر-ەكٸ ەلدٸمەكەنگە سۋ جەتپەي قالىپ جاتادى. وسى جايتتى ەسكەرگەن وبلىس باسشىسى "ارىس-تٷركٸستان" كانالىن قاجەتتٸ سۋمەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان بەيدٸبەك اۋدانىنداعى "بٶگەن" سۋقويماسىن كەڭەيتۋ مەسەلەسٸن جان-جاقتى قاراستىرىپ جاتىر. ەگەر وسى مەسەلە تاياۋ بولاشاقتا شەشٸلەتٸن بولسا, بٸزدٸڭ شارۋالار ەڭبەگٸنٸڭ زەينەتٸن كٶرٸپ, تابىسقا كەنەلەتٸن بولادى.
بٷگٸندە بٸراز شارۋالارىمىز ماقتا ەگەدٸ. نەگٸزٸنەن ماقتانى جىلىنا ٷش مەرتە سۋعارۋ قاجەت. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ سۋدىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن ماقتالارىن جىلىنا ەكٸ-اق رەت سۋعارادى. بۇدان كەيٸن ماقتانىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ تٶمەندەيتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. ەگەر الداعى ۋاقىتتا "ارىس-تٷركٸستان" كانالىنىڭ سۋ جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ ارتاتىن بولسا, بٸزدٸڭ شارۋالارعا ايرىقشا كٶمەك-قولداۋ بولار ەدٸ.
48 كووپەراتيۆ قۇرىلدى
– ماقتا جايىندا ايتىپ قالدىڭىز عوي. ماقتا – تٷركٸستاندىق شارۋالاردىڭ نەگٸزگٸ شارۋاشىلىعى ما?
– سولاي دەسە دە بولادى. بٸراق ماقتانىڭ باعاسى ەگٸستٸك كٶلەمٸنە ايرىقشا ەسەر ەتەدٸ. ايتالىق, وسىدان بٸرشاما جىل بۇرىن ماقتانىڭ باعاسى تٶمەندەپ, اۋدانىمىزداعى ماقتالىقتىڭ كٶلەمٸ 3 مىڭ گەكتارعا دەيٸن تٷسٸپ كەتكەن ەدٸ. ال سوڭعى جىلدارى ماقتا باعاسىنىڭ تۇراقتى ٶسٸمٸ ساقتالعاندىقتان بيىل ماقتالىقتاردىڭ كٶلەمٸ 10500 گەكتارعا دەيٸن ۇلعايدى. بۇدان باسقا بٸزدٸڭ شارۋالار كٶكٶنٸس پەن باقشا داقىلدارىن تۇراقتى تٷردە ٶسٸرٸپ, قالامىزدى قاجەتتٸ ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتٸپ كەلەدٸ. 13 مىڭ گەكتار جەرگە مال ازىعى داقىلدارى ەگٸلگەن.
– بٷگٸندە اۋىلشارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸن قۇرۋ ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ بٸرٸ بولىپ تۇر. تٷركٸستان قالاسى بويىنشا 900-دەن استام شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ, 48 كووپەراتيۆ قۇردىق. ولار تٷرلٸ باعىتتا جۇمىس ٸستەپ, مەملەكەتتٸڭ اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن قولداۋ باعىتىنداعى قولداۋعا يە بولۋدا.
مەسەلەن, بٸزدە سٷت قابىلداۋ بەكەتتەرٸن قۇرۋ ٸسٸ شارۋالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. كووپەراتيۆكە بٸرٸگٸپ, سٷت قابىلداۋ بەكەتٸن قۇرعان شارۋالار ٸرٸ كٶلەمدە سٷت قابىلدايتىن جابدىقتار الۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولۋدا. اۋىلشارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى كووپەراتيۆكە بٸرٸككەن شارۋالارعا قاجەتتٸ سٷت قابىلدايتىن قوندىرعىنى العان جاعدايدا ونىڭ قۇنىنىڭ 50 پايىزىن سۋبسيدييالاپ وتىر. ال مۇنداي زامان تالابىنا ساي جاسالعان جابدىقتىڭ قۇنى 22 ملن تەڭگە تۇرادى. كووپەراتيۆ مٷشەلەرٸ وسى جابدىقتى ساتىپ السا, اۋىلشارۋاشىلىعىن قولداۋ قورى ونىڭ 50 پايىزىن تٶلەپ بەرەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە شارۋالارعا ٷلكەن كٶمەك بولۋدا. قازٸرگٸ تاڭدا تٷركٸستان بويىنشا ەر اۋىلدا سٷت قابىلدايتىن بەكەتتەر اشىلىپ, قىزۋ جۇمىستار جٷرٸپ جاتىر. ەگەر شارۋالار سٷتتەرٸن كووپەراتيۆ ارقىلى ٶتكٸزگەن جاعدايدا بٸر ليتر سٷتكە 10 تەڭگەدەن كٶمەكقارجى الا الادى. ٷكٸمەتتٸڭ وسىنداي شارۋالاردى ىنتالاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستارى ٶز نەتيجەسٸن بەرۋدە.
سول سيياقتى 5 ملن تەڭگەگە مال سويۋ الاڭدارىنا قاجەتتٸ جابدىقتارىن ساتىپ السا, شارۋالار مەملەكەتتٸڭ كٶمەكقارجىسىنا يە بولا الادى. بۇدان باسقا مال شارۋاشىلىعى باعىتىندا قۇرىلعان كووپەراتيۆتەر ارقىلى مالىن ەتكە ٶتكٸزگەن شارۋالار ەر بۇقاشىققا 20 مىڭ تەڭگەدەن قولداۋ قارجى الىپ وتىر. وسىلايشا از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە اۋىلشارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸن قۇرۋ ٸسٸ ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتٸپ ٷلگەردٸ.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان
