بٸز قولدان تەلەفون تٷسپەيتٸن, گادجەتسٸز كٷن كەشە المايتىن, تەحنولوگييالارمەن بٸتەقايناسقان كەزەڭدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. بۇل يگٸلٸكتٸڭ پايداسى مەن زييانىن ايىرا الماي قالعانىمىز سونشالىقتى, گادجەتپەن ٶسٸپ جاتقان جاس ۇرپاقتىڭ پروبلەمالارى كٷننەن كٷنگە كٶبەيۋدە. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى دا جيٸ ايتاتىن بولدى. پرەزيدەنتٸمٸز جاقىندا استانادا ٶتكەن مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ فورۋمىندا بالالاردى تسيفرلىق كەڭٸستٸكتەنقورعاۋعا شاقىردى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاس ۇرپاقتىڭ تسيفرلىق دٷنيەلەرگە تەۋەلدٸ بولۋى مەن ۆيرتۋالدى ەلەمگە شەكتەن تىس قۇمارتۋى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن العا تارتتى. بالانىڭ سمارتفون مەن كومپيۋتەردٸ پايدالانعان كەزٸندە نە ٸستەپ جاتقانىن اتا-انالارى قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەتتٸگٸن, ۇل-قىزدارىمىزعا كٶڭٸل بٶلۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
«ۇرپاقتىڭ تسيفرلىق دٷنيەلەرگە تەۋەلدٸ بولۋى مەن ۆيرتۋالدى ەلەمگە شەكتەن تىس قۇمارتۋى ناعىز دەرتكە اينالدى. بالالارعا قاتىستى كەز كەلگەن قايعىلى جاعداي مەنٸڭ جانىما باتادى. مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ نازارىن دەرەۋ وسىنداي جاعدايلارعا اۋدارىپ, تيٸستٸ تاپسىرمالار بەرٸپ, ورىندالۋىن تۇراقتى باقىلاۋىمدا ۇستايمىن. تانىمال ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر بالالاردى عانا ەمەس, ٷلكەندەردٸ دە زومبيگە اينالدىرۋى مٷمكٸن. اتا-انالار بالالارىنىڭ تەربيەسٸن مەملەكەتكە نەمەسە مەكتەپكە ىسىرا سالماۋى كەرەك. گادجەتتەردٸڭ قۇرساۋىندا قالدىرۋعا تٸپتٸ بولمايدى. ٶز پەرزەنتٸنە تسيفرلىق گيگيەنانىڭ قاراپايىم ەرەجەلەرٸن ٷيرەتۋگە اتا-انا جاۋاپتى. ۇل-قىزدارىمىزعا كٶڭٸل بٶلۋ, بٸرگە ۋاقىت ٶتكٸزۋ, ولاردى الاڭداتقان مەسەلەلەر جايىندا ەڭگٸمەلەسۋ ماڭىزدى. بالانىڭ سمارتفون نەمەسە كومپيۋتەر پايدالانعان كەزٸندە نە ٸستەپ جاتقانىن قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت», - دەدٸ پرەزيدەنت.
ۇلتتىڭ بولاشاعى – ۇرپاعىندا بولسا, ۇرپاقتىڭ تەربيەسٸ – ۇستاز قولىندا. جاس ۇرپاق تەربيەسٸمەن اينالىساتىن مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ ٶز ايتارى بار. گادجەتكە الاڭداعان وقۋشىنىڭ ويى جان-جاققا شاشىراپ تۇرادى, - دەيدٸ پەداگوگ, قر بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتٸ قىزمەتكەرٸ رايگٷل جۇماعاليەۆا.
«زامان تالابىنا ساي مەكتەپ وقۋشىلارى تەلەفوندى بەلسەندٸ تٷردە قولدانادى. ونىڭ بٸر جاقسىسى, وقۋشىلار اتا-اناسىمەن ەردايىم بايلانىستا. تەرٸس جاعى, جاس ۇرپاق سمارتفوندى ٶزگە ماقساتتارعا پايدالانادى, ساباق ٷستٸندە, قوڭىراۋ كەزٸندە ۆيدەولار كٶرٸپ, ويىندار وينايدى. تەلەفونعا تەۋەلدٸلٸك كٶپ وقۋشىدا بار ەكەنٸن كٷندەلٸكتٸ ٶز تەجٸريبەمدە بايقاپ جٷرمٸن. سمارتفوندارىنا الاڭداپ تۇراتىندارى جاسىرىنەمەس. بۇل ٶز كەزەگٸندە وقۋشىنىڭ زەيٸنٸن تٶمەندەتٸپ, ويلاۋ قابٸلەتٸن شەكتەيدٸ. Tık-Tok پەن Instagram قاراپ وتىرىپ, كەيدە وقۋشى ٶزٸن-ٶزٸ باقىلاي الماي قالادى. مۇنىڭ بەرٸن ەسٸرەسە ٷزٸلٸسكە شىققان كەزدەردە بايقاپ قالامىز», - دەدٸ پەداگوگ.
تەجٸريبەلٸ ۇستازدىڭ ايتۋىنشا, وقۋشىلارعا ساباق بارىسىندا تەلەفون قولدانۋعا رۇقسات جوق. پروبلەمانىڭ بارلىعى سول گادجەتتەرگە دەگەن شەكتەن تىس قۇمارلىقتان شىعىپ وتىر.
«جالپى گادجەتتەر ينتەللەكۋالدىق ٶنٸمگە جاتادى, ياعني زامان تالابى. ونى وقۋشىنىڭ وي-ٶرٸسٸن دامىتاتىن قۇرال رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى. قازٸرگٸ مەكتەپ باعدارلاماسىندا ەلەكتروندى تەحنيكا ارقىلى ورىندايتىن تاپسىرمالار بارشىلىق, مۇعالٸمدەر گادجەتتەرارقىلى ساباق بەرٸپ جاتادى. بٸراق وسىنىڭ بەرٸ بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندە رۇقسات ەتٸلگەن جوسپارمەن, رەت-رەتٸمەن جاسالادى. تاعى بايقاعانىم, قازٸر جوعارعى سىنىپتىڭ وقۋشىلارى بٸر سۇراقتىڭ جاۋابىن بٸلە الماسا, ەسەبٸن شىعارا الماسا عالامتوردان كٶشٸرۋگە دايار. ال اتا-انالارى مەكتەپكە ٶزدەرٸ اپارىپ-الىپ كەتٸپ جٷرەتٸندٸكتەن كٶبٸنە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى تەلەفون ۇستامايدى. دەگەنمەن اراسىندا تەلەفون ۇستاپ جٷرگەندەرٸ ازداپ بولسا دا بار. سونداي كەزدە تەلەفون قولدانىپ وتىرعان سىنىپتاسى ٶزگەلەرگەكەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. ساباق كەزٸندە بالا ەشتەمەگە الاڭداماي تەك ساباق وقۋى تيٸس», - دەيدٸ پەداگوگ.
پسيحولوگ انار سەرعازينوۆا گادجەتتەرگە دەگەنتەۋەلدٸلٸك جوعارى بولىپ تۇرعان ۋاقىتتا مەكتەپ پەن اتا-انانىڭ ەكٸ جاقتاپ جاس ۇرپاقتى قاداعالاۋىن قۇپ كٶرەدٸ. بالانىڭ تەلەفوندى قانشا ۋاقىت جەنە قانداي ماقساتتارعا پايدالاناتىنىن اتا-انالار ٷنەمٸ باقىلاۋدا ۇستاسا, پەرزەنتٸن بٸر تەرتٸپكە ٷيرەتسە كٶپ زييان شەكپەيدٸ, كەرٸسٸنشە پايداسىن كٶرەدٸ دەپ سانايدى.
«گادجەتتەردٸڭ بالا پسيحيكاسىنا ەسەرٸ قانداي? وسى ساۋالدى ماعان جيٸ قويادى. ەرينە ەسەرٸ بولادى. ٶيتكەنٸ كەمەلەتكە تولماعان بالانىڭ پسيحيكاسى ەلٸ تولىق قالىپتاسپاعان. ەگەر شەكتەن تىس قولدانسا زييانى شاش-ەتەكتەن. تەۋلٸگٸنە 10-12 ساعات ويىن ويناپ, مٸنەز-قۇلقى ٶزگەرگەن جەتكٸنشەكتەردٸ دە كەزدەستٸردٸك. قازٸر گادجەتتەرگە جارماسقان اتا-انا, تەلەفونعا تەلمٸرگەن بالا ٷيرەنشٸكتٸ كٶرٸنٸس. بٸر وتباسىنىڭ ادامدارى بٸر-بٸرٸمەن سٶيلەسٸپ,ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرمايتىن, ەكە-شەشەسٸ مەن ۇل-قىزدارىنىڭ بٸر-بٸرٸمەن ەتەنە ارالاسپايتىنجاعدايعا جەتتٸك. وسىنداي كەرٸ ەسەرٸ كٶرٸنٸس بەرٸپ جاتقانىن ەشكٸم جاسىرا المايتىن شىعار», - دەدٸ.
انار سەرعازينوۆانىڭ ايتۋىنشا سمارتفوندى ٶتە كٸشكەنتاي سەبيلەرگە مٷلدە بەرۋگە بولمايدى. ال مەكتەپ وقۋشىلارىنا تەك بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتپەن عانا شارت قويىپ بەرۋگە بولادى.
«بٸرٸنشٸدەن, بالا ساباقتا باسقا نەرسەگە الاڭدايدى, مۇعالٸم بايقاپ قالسا, ەرينە ەسكەرتۋ جاسايدى. ياعني ساباقتى دا وقۋ كەرەك, انا جاقتا قىزىقتى ويىن قالىپ بارا جاتىر. ول ويىننان ۇتىلسا تاعى كٷيزەلٸسكە تٷسەدٸ. مٸنە, بۇل جەردە بالا بٸر ۋاقىتتا ەكٸ فۋنكتسييانى اتقارۋى تيٸس. بۇل ەلٸ قاتايماعان, سولقىلداق ٶرەننٸڭ جٷيكە جٷيەسٸنەەجەپتەۋٸر سالماق. بالانىڭ بٷكٸل ەنەرگيياسى ويىندارعا كەتٸپ قالادى. شارشاعان ادام قالاي ساباق وقيدى? سوندىقتان دا جاس ۇرپاق بٸلٸم السىن دەسەك سىنىپتا موبيلدٸ قۇرىلعىلاردى قولدانۋدى شەكتەگەن دۇرىس. ولار قايتا-قايتا كەلٸپ جاتقانحابارلامالارعا جەنە ەرتٷرلٸ ويىندارعا الاڭدامايدى, وقۋ پروتسەسٸنە تەرەڭٸرەك ەنۋگە ىقپال ەتەدٸ», - دەپ پايىمدايدى پسيحولوگ.
زەرتتەۋلەر بويىنشا, تسيفرلىق قۇرىلعىلاردىڭ ادامنىڭ پسيحولوگييالىق احۋالىنا كەرٸ ەسەرٸ بار ەكەنٸ دەلەلدەنگەن. ەگەر دۇرىس ماقساتتا قولدانباسا كەز كەلگەن نەرسەنٸڭ پايداسىنان گٶرٸ زييانى باسىم.
«ەلٸ وڭ-سولىن تانىماعان بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ٶزدەرٸنٸڭ پسيحيكاسىنىڭ بۇزىلىپ جاتقانىن تٷسٸنە بەرمەيدٸ.
مەسەلەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ٶزٸنە سمارتفون كەدەرگٸ جاسامايتىنىنا سەنٸمدٸ. كەرٸسٸنشە, كەز-كەلگەن اقپاراتتى تابۋعا كٶمەكتەسەدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. ەرينە, اتا-انالار تەلەفوندى ەڭ الدىمەن ٶز پەرزەنتٸنە بايلانىس قۇرالى رەتٸندە ەپەرەتٸنٸ انىق. ٶكٸنٸشكە وراي, جاسٶسپٸرٸمدەر بۇل مٷمكٸندٸكتەردٸ تەرٸس پايدالانادى. سودان كەلٸپ گادجەتتەرگە شامادان تىس قۇمارلىق پايدا بولىپ, جاسٶسپٸرٸمنٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ باقىلاۋ قابٸلەتٸناشارلايدى. تٸپتٸ سترەسسكە تٶزٸمدٸلٸك تٶمەندەپ, اينالاسىنداعىلارمەن قارىم-قاتىناسى بۇزىلىپ جاتادى. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بارلىعىگادجەتتەردٸ قولدانۋعا تىيىم سالۋ كەرەك دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار زامانىندا بٸز تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى قولدانباي جٷرە المايمىز. ياعني تەلەفوندى تولىعىمەن الىپ تاستاۋدىڭ قاجەتٸ جوق, ونى وقۋشىنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن تيٸمدٸ قولدانعانىمىز ابزال», - دەيدٸ انار سەرعازينوۆا.
ساراپشىلار پٸكٸرلەرٸنە سٷيەنسەك, بٸزدە بٸر عانا جول بار – گادجەتتەردٸ دۇرىس قولدانۋدى ۇل-قىزدارىمىزعا ٷيرەتۋ. اتا-انالار ٶز پەرزەنتتەرٸمەن اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك, تسيفرلىق گيگيەنا جايلى جيٸ ەڭگٸمەلەسۋٸ قاجەت.
«جاس ۇرپاقتى شىنايى ٶمٸرگە, كەدٸمگٸ قارىم-قاتىناسقا بەيٸمدەگەن جٶن. قازٸر وزىق تەحنولوگييالار زامانى, گادجەتتەردٸڭ دە پايداسى بار. سونىمەن قاتار زييانى دا جەتكٸلٸكتٸ. دەل قازٸر بٸزگە سول پايداسىن عانا قاراستىرۋ كەرەك», - دەپ ارنايى مامان ٶز ويلارىمەن بٶلٸستٸ.
ماماندار پٸكٸرٸن قورىتىندىلاي كەلە ادام ٶز ۇرپاعىنا جاقسى مەن جاماندى ايىرا بٸلۋدٸ ٷيرەتكەنٸ جٶن ەكەندٸگٸندە تاعى دا كٶز جەتكٸزدٸك. زاماناۋي تەحنولوگييالاردىڭ زالالى مەن ۇتىمدى تۇستارىن ەربٸر ادام ٶز قاجەتتٸلٸكتەرٸنە قاراي سارالاعانى دۇرىس. گادجەتتەردٸ دەمالىسسىز, ۇيقىسىز ۇزاق ۋاقىت پايدالانۋ, تسيفرلىق گيگيەنانى ساقتاماۋ بالا تۇرماق, ەرەسەكتەر ٷشٸن دە قاۋٸپتٸ.
