[caption id="attachment_8985" align="alignleft" width="377"]
Cەمەيدٸڭ اتىن الاش دەپ اتاۋ – تاريحي پارىز
– سەمەي قالاسىنىڭ الاشوردا ۇلتتىق-تەرريتورييالىق اۆتونوميياسىنىڭ استاناسى بولىپ تاڭدالۋىنىڭ قانداي تاريحي-ساياسي سەبەپتەرٸ بولدى?
– جالپى سەمەي قالاسى حٸح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ مەدەني قايتا ٶرلەۋٸنٸڭ بٸردەن بٸر وشاعى بولدى. ونى وسى كەزگە دەيٸن سەبەت دەۋٸرٸندەگٸ ەكپٸنمەن تەك ابايدىڭ اتىمەن عانا بايلانىستىرىپ كەلەمٸز. ال, شىندىعىندا, سەمەي قالاسى بٸر اباي عانا ەمەس, سول كەزدەگٸ قازاقتان شىققان زييالى ازاماتتاردىڭ كٶپ جينالعان جەنە قازاقتىڭ مەدەنيەتٸن قايتا ٶركەندەتۋ ٷشٸن, قازاقتىڭ ەتەك-جەڭٸن جيىپ, مەملەكەتتٸگٸن قايتا كٶتەرۋ ٷشٸن قىزمەت ەتكەن ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ جينالعان قالا بولاتىن.
سەمەي قالاسىنىڭ سول كەزدەگٸ الدىڭعى قاتارلى قازاق زييالىلارىنىڭ ورتالىعى دەيتٸن سەبەبٸم, سول تۇستا وندا جاقىپ اقباەۆ, ايدارحان تۇرلىباەۆ..., ەلەكەڭ (ە. بٶكەيحان), احاڭ (ا. بايتۇرسىنۇلى) تۇردى, كەيٸن مٸرجاقىپ كەلٸپ قوسىلدى. سوسىن ابايدىڭ ٸنٸلەرٸ, بالالارى تۇردى. بىلايشا ايتقاندا, قازاق دالاسىنداعى ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ماڭدايالدى كٶسەمدەرٸ سەمەي وبلىسىندا, سەمەي اينالاسىندا ٶمٸر سٷردٸ. قىسقاسى, سەمەي قالاسى 1917 جىلعا دەيٸن-اق قازاقتىڭ مەدەني, اعارتۋ جەنە ساياسي ورتالىعى بولۋعا لايىق بولاتىن. سوندىقتان الاشوردا ۇلتتىق ٷكٸمەتٸ قۇرىلعان دەل سول كەزدە سەمەي قالاسىنان ارتىق استانا تابىلماس ەدٸ.
– قاراٶتكەلدٸ استانا قىلامىز دەگەن جوسپار دا بولعان سەكٸلدٸ ەدٸ عوي...
الاش قالاسىنىڭ ٶزٸنە كەلەتٸن بولساق, الاش قالاسى – جاڭا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى. ول – سەبەتتٸك قازاقستان ەمەس! ەگەر قازاقتىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸ 1822 جىلى ٷزٸلدٸ دەپ قاراستىرساق, ولاي دەيتٸنٸمٸز, 1822 جىلى «ورىنبور جەنە سٸبٸر قازاقتارى تۋرالى» ەرەجە قابىلدانعان, سول ەرەجە بويىنشا قازاقتىڭ حاندىق ينستيتۋتى جويىلعان, ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, حاندىق ينستيتۋت – مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ تەتٸگٸ, تەتٸكتٸ جويۋ – قازاق مەملەكەتتٸگٸن جويۋ دەگەن سٶز. سوندىقتان 1822 جىلى جويىلعان مەملەكەتتٸگٸمٸز, 1917 جىلى 13 جەلتوقساندا قايتا جاڭعىردى. سول سەبەپتٸ جاڭا ٷلگٸدەگٸ قازاق مەملەكەتٸنٸڭ تۇڭعىش استاناسى – ورىنبور دا, الماتى مەن قىزىلوردا دا ەمەس, الاش قالاسى بولۋى تيٸس! 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان 1920 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيٸن قازاق ەلٸنٸڭ استاناسى بولعان سەمەي قالاسى الاش قالاسى دەپ قايتا اتالىپ, قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى رەتٸندە تاريحقا ويىپ تۇرىپ جازىلۋى كەرەك! مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸم – وسى.
سەمەي قالاسىن الاش دەپ اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس بار. بۇل ويدا جٷرگەن بٸر جوسپار. نەگٸزٸ, الدا ەكٸ ۇلى توي كەلە جاتىر. ونىڭ بٸرٸ, ەلەكەڭنٸڭ 150 جىلدىعى, ٸزٸنشە قازاق مەملەكەتتٸگٸن قايتا جاڭعىرتقان الاشوردا اۆتونوميياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولماق
الدىمىزدا ەكٸ ۇلى مەرەيتوي بار
– ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋعا تالپىنىس جاسالىپ جاتقان بٷگٸنگٸ كٷندە مۇنداي يگٸ ۇسىنىستى رەسمي بيلٸكتٸڭ القاسىنا نەگە سالمايمىز?
– سەمەي قالاسىن الاش دەپ اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس بار. بۇل ويدا جٷرگەن بٸر جوسپار. نەگٸزٸ, الدا ەكٸ ۇلى توي كەلە جاتىر. ونىڭ بٸرٸ, ەلەكەڭنٸڭ 150 جىلدىعى, ٸزٸنشە قازاق مەملەكەتتٸگٸن قايتا جاڭعىرتقان الاشوردا اۆتونوميياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولماق.
مٸنە, وسى ەكٸ مەرەيتويدى بٸر جىلدا ٶتكٸزۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ جٷر. بۇل نەگٸزسٸز ەمەس. ٶيتكەنٸ الاشوردا اۆتونوميياسى دەسەك, ەسٸمٸزگە ەلەكەڭدٸ الاتىنىمىز, ال ەلەكەڭ دەسەك, الاش اۆتونوميياسى ەسكە تٷسەتٸنٸ شىندىق. ەكەۋٸن بٸر-بٸرٸنەن بٶلٸپ-جارۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان بۇل ەكٸ تويدى بٸرگە ٶتكٸزۋ يدەياسى, مەنٸڭشە, ٶتە وڭتايلى پٸكٸر. ول – بٸر.
ەكٸنشٸدەن, سول دٷبٸرلٸ مەرەكەنٸڭ قارساڭىندا, ەكٸ ۇلى تويدىڭ قۇرمەتٸنە سەمەي قالاسىن الاش دەپ ٶزگەرتۋ, قازٸرگٸ قازاق ەلٸنٸڭ تۇڭعىش استاناسى رەتٸندە تاريحقا جازىپ قالدىرۋ جٶنٸندە ۇسىنىس بٸلدٸرمەكپٸز. بۇل ۇسىنىس ەرتە مە, كەش پە, ەيتەۋٸر, جٷزەگە اساتىنى اقيقات. وعان ٶزٸم ەش كٷمەن كەلتٸرمەيمٸن. بٷگٸن مٷمكٸن ٶزگەرتۋگە قارسىلىقتار بولاتىن شىعار, وندايدى كٶرٸپ تە, سەزٸپ تە جٷرمٸز. بٸراق ەرتەڭ دە كٷن بار. سەمەي دەگەن اتتىڭ ورىستىڭ «سەميپالاتينسك» دەگەن سٶزٸنەن شىققاندىعىن جۇرت جاقسى بٸلەدٸ. ەندەشە, قازاق مەملەكەتتٸگٸن قايتا جاڭعىرتقان ارىستارىمىزدىڭ ٶزٸ «الاش قالاسى» دەپ اتاپ كەتكەن قالانىڭ تاريحي اتاۋىن نەگە قايتارمايمىز?!
– الاش قالاسى استانا بولىپ تۇرعاندا قازاق بالاسى تامسانا ەسكە الارلىق قانداي ٸرٸ تاريحي شەشٸمدەر شىعارىلىپ, ساياسي قادامدار جاسالدى?
– 1918 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە الاشوردا ۇلتتىق ٷكٸمەتٸ الاش قالاسىنا كٶشٸپ كەلدٸ. ول كەزدە سەمەي قالاسىنىڭ قازاقتار باسىم تۇراتىن ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ سول جاعالاۋى الاش دەپ اتالعان.
[caption id="attachment_8987" align="alignleft" width="396"]
الاش قالاسىندا الاشوردا ۇلتتىق ٷكٸمەتٸ 1918 جىلدىڭ جازىندا ٸسكە كٸرٸسەدٸ. سٶيتٸپ 1918 جىلدىڭ 21-24 ماۋسىم ارالىعىندا العاشقى زاڭنامالىق قاۋلىلار: الاش ەسكەرٸن, ياعني الاش ارميياسىن قۇرۋ, قازاقتىڭ بيلەر سوتىن قالپىنا كەلتٸرۋ, قازاق جەرٸنە زەمستۆو, ياعني, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تەتٸكتەرٸن ەنگٸزۋ, سوسىن قازاق ٸشٸنەن شىققان, سول كەزدٸڭ سٶزٸمەن ايتساق, «سۇمىرايلار», ياعني, قازاق بولشەۆيكتەرٸن سوتتاۋ سەكٸلدٸ قاۋلىلار قابىلدايدى. سوندا قازاق كوممۋنيستتەرٸنٸڭ اراسىندا كٸمدەر بولدى دەيسٸز عوي? پاتشا زامانىندا نەشە تٷرلٸ الاياقتىق جاساعان, حالىق اراسىندا قاراجٷزدٸ بولعان كٸسٸلەر قابىلداندى. ولاردىڭ اراسىندا بٸر ەمەس, بٸرنەشە رەت دٸنٸن ٶزگەرتكەن, بٸردە شوقىنىپ, بٸردە مۇسىلماندىقتى قابىلداعان ەلٸبي جانگەلدين-ستەپانوۆ, كٶلباي توعىسوۆ بار. بٸراق, اراسىندا شىن پەيٸلٸمەن بولشەۆيكتەردٸڭ دالباساسىنا, يدەولوگييالىق قۋلىعىنا سەنٸپ قالعان ادامدار دا بولدى. ولار – سەكەن سەيفۋللين, تۇرار رىسقۇلوۆ جەنە باسقالار. مٸنە, سول كەزدە قازاق كوممۋنيستەرٸن جازالاۋ تۋرالى ارنايى ٷكٸم شىعارىلعان.
سونىمەن قاتار, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ, حالىقتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, قازاق جەرٸنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە الاش ورگاندارىن, ياعني, مەملەكەتتٸك ورگانداردى قۇرۋ تۋرالى قاۋلىلار قابىلدانعان. سٶيتٸپ, الاش قالاسى ٶزٸنٸڭ استانالىق مەرتەبەسٸن, استانالىق قۇزىرىن جٷزەگە اسىرا باستادى. قىسقاسى, قايتادان قالپىنا كەلگەن قازاق مەملەكەتٸ ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ٸس-شارالارىن بٷگٸنگٸ سەمەي, سول كەزدەگٸ الاش قالاسىندا جٷزەگە اسىردى.
– سەمەي قالاسى ساياسي-رۋحاني ورتالىق رەتٸندەگٸ تاريحي ميسسيياسىن تولىق ورىندادى دەيسٸز عوي...
–1905-1907 جىلعى بٸرٸنشٸ ورىس تٶڭكەرٸسٸ كەزٸندە ازاتتىق اڭساعان قازاقتىڭ ساناسى سٸلكٸنٸپ, جاڭا بٸر بيٸككە كٶتەرٸلگەن كەزٸ ەدٸ. 1913 جىلدىڭ 2 اقپانىندا ورىنبور قالاسىندا جارىق كٶرگەن «قازاق» گازەتٸ سوناۋ 1905 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان باستاپ سەمەي قالاسىندا شىعۋى كەرەك بولاتىن. سول ٷشٸن 1905 جىلى 5 جەلتوقساندا ورازاي فايزۋللا گازەت باسپاشىسى, احاڭ باس رەداكتورى رەتٸندە رۇقسات العان.
ەليحان – قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ قامقورشىسى
– قازاققا ۇلتتىق باسپاسٶزدٸڭ اسا زەرۋلٸگٸ ودان ەلدەقايدا بۇرىن سەزٸلگەن. ەندەشە, 1905 جىلى شىعۋعا تيٸستٸ گازەتتٸڭ سەگٸز جىلعا كەشٸگۋٸنٸڭ سەبەبٸ نەدە?
– ونىڭ سەبەبٸ, بٸرٸنشٸ ورىس تٶڭكەرٸسٸ جەڭٸلٸس تاپقاننان كەيٸن ەلەكەڭدٸ ساماراعا, احاڭدى ورىنبور قالاسىنا ايداعانى بار. تٷرمەدەن شىققاندا ەكەۋٸنە دە «سٸز سول كەزدەگٸ دالا ٶلكەسٸنەن باسقا كەز كەلگەن وبلىستى تاڭداپ, سوندا كٶشۋٸڭٸزگە بولادى» دەگەن ۇسىنىس جاسالعان. احاڭ ٶزٸنٸڭ سەبەت دەۋٸرٸندە جازعان تٷسٸنٸكتەمەسٸندە «مەن سەمەي تٷرمەسٸنەن شىققاننان كەيٸن ورىنبوردى تاڭداپ الدىم» دەيدٸ.
وسىعان بايلانىستى بٸزدٸڭ عالىمدار جاڭساق پٸكٸر ايتىپ جٷر, ول «احاڭ كەزٸندە ورىنبوردا مۇعالٸمدەر سەميناريياسىندا وقىعان, سوندىقتان ٶزٸنە تانىس قالانى تاڭدادى» دەگەنگە سايادى. جوق! بۇل جەردە ەلەكەڭ مەن احاڭنىڭ ٶزارا كەلٸسٸمٸ بولدى. بٸرٸنشٸدەن, ورىنبور مەن سامارانىڭ اراسى ونشا قاشىق ەمەس, ٶسكەمەن مەن سەمەيدٸڭ اراسىنداي عانا. ەكٸنشٸدەن, جەنە ەڭ قىزىعى, ول پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ كٶزٸن الداۋ بولاتىن. سەبەبٸ, سامارا ول كەزدە رەسەيدٸڭ ٸشكٸ گۋبەرنيياسى, ال ورىنبور دالا ٶلكەسٸنە قارايتىن. بٸلمەگەنگە ەكەۋٸ الىس سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ. بٸراق, بٸر-بٸرٸنە جاقىن. ەلەكەڭ كەز-كەلگەن ۋاقىتتا سامارادان ورىنبورعا جەتٸپ كەلٸپ وتىرعان. مىسالى, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ «قازاق» گازەتٸندە شىققان «قازاق باسپاحاناسى» اتتى ماقالاسىندا1914 جىلدىڭ كٷزٸندە احاڭدى «قازاقتا» پاتشا ٷكٸمەتٸنە قارسى بٸر ماقالا جارييالادىڭ دەپ تٷرمەگە جاپقانى, سوندا ەلەكەڭنٸڭ سامارادان كەلٸپ, احاڭدى تٷرمەدەن بوساتىپ العانى جازىلعان. ايتايىن دەگەنٸم, ەلەكەڭنٸڭ ساماردان كەز-كەلگەن كەزدە ورىنبورعا كەلۋگە مٷمكٸندٸگٸ بولعان, ول تٸپتٸ جيٸ قاتىناپ تۇرعان.
[caption id="attachment_8988" align="alignright" width="408"]
– ٶتكەن جىلى جازدا ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ٶتكەن «قازاق» گازەتٸنٸڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسييادا عالىم ٶ. ەبديمان «قازاق» گازەتٸ احاڭنىڭ «قازاعى» دەگەن تۇجىرىم جاسادى. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ول – الاش ارىستارىنىڭ ۇجىمدىق جۇمىسى. سول جينالىستا احمەت اتامىز ٶزٸ بولسا دا, «قازاق» گازەتٸن جەكە ٶزٸنە مەنشٸكتەپ بەرۋدٸ قۇپ كٶرمەس ەدٸ. بۇل جايلى سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸز قانداي?
– سٸزدەرمەن تولىق كەلٸسەم. نەگە دەسەڭٸز, «قازاق» گازەتٸ اشىلعان كەزدە احاڭنىڭ گازەت شىعارۋ ٸسٸنەن تەجٸريبەسٸ بولعان جوق. مٸرجاقىپتىڭ سول كەزدەگٸ باسىلىمداردا ماقالالارى شىققانىمەن, ول كٸسٸنٸڭ دە تەجٸريبەسٸ بولمادى. ال ەلەكەڭ وعان دەيٸن ٷش گازەتتٸ باسىپ شىعارعان عوي.
ول 1906 جىلى كادەت پارتيياسىنىڭ اقمولا وبلىستىق ورگانى سانالعان «يرتىش» گازەتٸن شىعارا باستايدى. 1906 جىلدىڭ 14 قاراشاسىندا باسىلىمدى دالا گۋبەرناتورى جاپتىرىپ تاستايدى. بٸراق ەرتەڭٸنە گازەت «اميچ» دەگەن اتاۋمەن قايتا جارىق كٶرەدٸ. «اميچ» گازەتٸن دە سول جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا جاۋىپ تاستايدى بيلٸك. دەگەنمەن, باسىلىم 1907 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا «گولوس ستەپي» دەگەن اتپەن قايتا شىعادى.
شىنى كەرەك, سول كەزەڭدە قازاقتا ەلەكەڭدەي تەجٸريبەلٸ جۋرناليست, پۋبليتسيست بولعان جوق. سەبەبٸ, ول سوناۋ 1880 جىلداردىڭ اياعىندا «قىروعىلى-سىن ستەپي» دەگەن بٷركەنشٸك اتپەن ومبىدا جارىق كٶرگەن «دالا ۋالاياتى», «وسوبوە پريباۆلەنيە ك اكمولينسكيم وبلاستنىم ۆەدوموستيام» گازەتتەرٸنە قاتار ماقالا جارييالاپ تۇرعان.
قىزىعى سول, اتالعان گازەتتەردەن ەلەكەڭنٸڭ اتىن كەزدەستٸرمەيسٸز. تەك 1907 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا ٸٸ دۋماعا نەگە سايلانبايتىنى تۋرالى ەلەكەڭنٸڭ اشىق حاتى شىققان. ودان بٶلەك ماقالالاردىڭ ٸشٸندە ارا-تۇرا ەسٸمٸ اتالىپ وتىرادى. ال گازەتتٸڭ باس رەداكتورى رەتٸندە پوۆارەنوۆ, سوسىن بەرەدەنكو دەگەن ەيەل ادامنىڭ اتى-جٶندەرٸ كٶرسەتٸلگەن. بٸراق, دە-يۋرە باس رەداكتور باسقا كٸسٸلەر, دە-فاكتو ەلەكەڭ بولدى. ونىڭ سەبەبٸ ۆىبورگ ٷندەۋٸنە قول قويعانى ٷشٸن ەلەكەڭە قوعامدىق لاۋازىمداردى اتقارۋعا تىيىم سالىنعان ەدٸ.
شىنى كەرەك, سول كەزەڭدە قازاقتا ەلەكەڭدەي تەجٸريبەلٸ جۋرناليست, پۋبليتسيست بولعان جوق. سەبەبٸ, ول سوناۋ 1880 جىلداردىڭ اياعىندا «قىروعىلى-سىن ستەپي» دەگەن بٷركەنشٸك اتپەن ومبىدا جارىق كٶرگەن «دالا ۋالاياتى», «وسوبوە پريباۆلەنيە ك اكمولينسكيم وبلاستنىم ۆەدوموستيام» گازەتتەرٸنە قاتار ماقالا جارييالاپ تۇرعان.
ەلەكەڭ 1894 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ ورمان ينستيتۋتىن, سونىمەن بٸرگە, سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرٸپ, 1895 جىلى ومبىعا قايتىپ ورالادى. 1894-1895 جىلدار ارالىعىندا ەلەكەڭ توبىل ەكسپەديتسيياسىنا قاتىسىپ ٷلگەرەدٸ. سودان ساعىنىپ كەلٸپ, ەل-جۇرتتى جارتى جىلداي ارالاعان. سوسىن 1895 جىلى بٸردەن «ستەپنوي كراي» گازەتٸنە ورنالاسقان. ەلەكەڭ كەلە سالىسىمەن گازەتتٸڭ ماڭدايالدى ساياسي شولۋشىسىنا اينالادى. جالپى العاندا, ەلەكەڭ 1894-1902-03 جىلدارعا دەيٸن اتالعان باسىلىمدا, ودان بٶلەك «سەميپالاتينسكيي ليستوك», «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي», تومسكٸنٸڭ «سيبيرسكايا جيزن», سانكت پەتەربۋرگتەگٸ «ۆ ميرە مۋسيلمانستۆا», «سىن وتەچەستۆو», «رەچ», «سلوۆا», «مۋسۋلمانسكايا گازەتا», «تۋركەستانسكيە ۆەدومستي» گازەتتەرٸنە ماقالا جارييالاپ وتىرعان. سول كەزەڭدە قازاقتا ەلەكەڭدەي تەجٸريبەلٸ جۋرناليست, پۋبليتسيست بولعان جوق دەيتٸنٸم سوندىقتان.
«قازاق» گازەتٸنە دەيٸن «سەركە», «قازاقستان», «ايقاپ» جۋرنالدارى شىعىپ, بٸراق قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى جابىلىپ قالدى. «قازاق» گازەتٸ بٸرٸنشٸ كٷننەن باستاپ حالىقتىڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەندٸ. بايقاساڭىز, گازەت العاشقى نٶمٸرلەرٸنەن باستاپ نەشەتٷرلٸ تاقىرىپتارعا بٶلٸنٸپ بەرٸلەدٸ. وعان دەيٸن گازەت شىعارىپ كٶرمەگەن احاڭا مۇنداي تەجٸريبە قايدان كەلدٸ? ەلبەتتە, ەلەكەڭنەن.
مىسالى, 1914 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ «مۋسۋلمانسكايا گازەتانىڭ» اقپان ايىنداعى سانىندا ستەپنياك دەگەننٸڭ ماقالاسى شىعادى, «قازاق» گازەتٸنٸڭ 1 جىلدىعىنا ارنالعان. سوندا باسىلىمنىڭ ەلەكەڭنٸڭ قولقالاۋىمەن شىققاندىعى جازىلعان.
1915 جىلى «قازاق» گازەتٸ اپتاسىنا ەكٸ رەت شىعا باستادى عوي. سول ۋاقىتتا باس رەداكتور ورنىنا ەلەكەڭنٸڭ گازەت شىعۋى ٷشٸن ەۋەلٸ ماقالا جازاتىن ادامنىڭ, ەكٸنشٸ وقىرماننىڭ بولۋى كەرەك ەكەنٸن, بٸراق سول ەكەۋٸنٸڭ دە قازاققا جەتپەي جاتقاندىعىن ايتىپ, باس ماقالانى ٶزٸ جازۋى دا كٶپ جايدان حابار بەرٸپ تۇر. سٶز رەتٸ كەگەندە ايتا كەتەيٸن, وسى مەسەلەنٸ ەلەكەڭ 1889 جىلى «دالا ۋالاياتى» گازەتٸندە كٶتەرگەن. «ەي, اۋىل ازاماتتارى, نەگە حالىقتىڭ كٶزٸن اشپايسىڭدار» دەپ. سول كەزدە ەلەكەڭ نەبەرٸ 23 جاستا بولاتىن.
احاڭدى تٷرمەدەن ەلدەنەشە رەت بوساتقان
– احاڭنىڭ قازاقتىڭ رۋحاني ۇستازى ەكەنٸنە داۋ جوق. بٸراق, ول كٸسٸنٸ ۇلتتىڭ ساياسي كٶسەمٸ رەتٸندە قاراستىراتىن جازارماندار دا بار عوي...
– قازاق كٶسەمٸ احاڭ دەپ وسى كٷنگە دەيٸن تالاساتىندار بار ەكەنٸ راس. ونداي بولسا, احاڭ نەگە ەلەكەڭە زور ٸلتيپات بٸلدٸرٸپ, قالاي ەدٸ, ٷيٸلگەن ٶلەكسەنٸ ٶرگە سٷيرەگەن ٶزٸڭ ەدٸڭ دەپ ٶلەڭ ارنادى?
– سٸزدٸڭ ايتىپ وتىرعانىڭىز: «قىراعى قييا جازباس سۇڭقارىم-اي, قاجىماس قاشىق جولعا تۇلپارىم-اي. ٷيٸلگەن ٶلەكسەنٸ ٶرگە سٷيرەپ, شىعارماق قىر باسىنا ٸڭكەرٸم-اي», – دەپ باستالاتىن ٶلەڭ ەمەس پە?
– ييا, وسى ٶلەڭنٸڭ اتى «دوسىما حات» قوي, جاڭىلماسام. مەن جاقىندا ەلەكەڭ مەن احاڭنىڭ دوستىعى تۋرالى ماقالا باستادىم. شىنى كەرەك, سوناۋ باستان احاڭا قامقور بولىپ كەلگەن ەلەكەڭ ەدٸ. 1905 جىلى قارقارالى ميتينگٸسٸ بولعاندا, احاڭدى تٷرمەگە وتىرعىزا جازداعان. سوندا ەلەكەڭ سانكت-پەتەربۋرگ گازەتتەرٸنە ماقالا جارييالاپ, سوسىن زەمگورسويۋزعا تەلەگرامما جٸبەرٸپ, احاڭدى قۇتقارىپ قالادى. سوسىن 1914 جىلى احاڭدى ەلەكەڭنٸڭ سامارادان كەلٸپ, قاماۋدان بوساتىپ العانىن مٸرجاقىپ جازدى ەمەس پە? ونى ەستٸگەن ب. قاراتاەۆ «ۆىبورگ ٷندەۋٸنە قول قويعان, ٸ دۋمادا قازاقتى ماسقارا قىلعان ە. بٶكەيحانوۆ سامارادان كەلٸپ, احمەتتٸ بوساتىپ الىپتى, بۇل نەتكەن سۇمدىق, ولاردىڭ ٷستٸنەن نەگە باقىلاۋ ورناتپايسىڭدار» دەپ, اشىنىپ تۇرىپ دالا گۋبەرناتورىنا حات جازادى عوي.
– ودان قالدى, 1934 جىلى احاڭدى استراحاندا جاتقان جەرٸنەن بوساتىپ العان كٸم? ەليحان. ەيتپەسە, ول جاقتان گوركييدٸڭ ەيەلٸن ورتاعا سالىپ, «قىزىل كرەست» كوميتەتٸنە كٸم حات جازا الادى? احاڭ ٶزٸنٸڭ ەرٸپتەستەرٸنٸڭ بارلىعىمەن كٸم ارقىلى حابارلاسىپ وتىرعان? تەك ەليحان ارقىلى. احاڭنىڭ سوندا جاتىپ جازعان حاتتارىن وقىپ كٶرسەڭٸز, وعان كٶزٸڭٸز جەتەدٸ.
مەسكەۋدە زەمگورسويۋز دەگەن جۇمىس جاساعان. ونىڭ قۇرامىندا ساياسي پارتييالار كٶپ بولعان, مىسالى كادەت پارتيياسى, كەيٸن حالىقشىلدار پارتيياسى سودان شىققان. 1905 جىلى ەلەكە ٸ دۋماعا سايلانار الدىندا زەمگورسويۋزدٸڭ سەزدٸنە قاتىسادى. سوندا ول, قازاقتىڭ ٶز دالاسىندا تٸلٸ, ەدەبيەتٸ قۋدالاۋعا تاپ بولىپ وتىر, كەرەك دەسەڭٸز, يۆان كرىلوۆتىڭ 46 مىسالىن كٸتاپقا باسىپ شىعارا الماي جٷرگەنٸمٸزگە 1,5 جىل بولدى دەيدٸ. ەلەكەڭ احاڭ اۋدارعان 46 مىسال مەن ابايدىڭ تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىن 1905 جىلى سەمەيدەن شىعارامىن دەپ, جۇمىستانىپ, اقىرى تٷرمەگە تٷسٸپ قالادى. كەيٸن دۋما تاراپ, ايداۋعا كەتەدٸ. سودان ەرەگەسٸپ, بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن ەلگٸ ەكٸ جيناقتى وتارشىل يمپەرييانىڭ قاق تٶرٸنەن, ياعني استاناسى – سانكت-پەتەربۋرگتەن شىعارادى.
ەۋرازييالىق يدەيا – جاڭا يدەيا ەمەس
– سوڭعى كەزدە جاڭادان قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ ۇلتشىل جاستارى ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸن ەليحان بٶكەيحان اتىنداعى الاش ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ دەپ ٶزگەرتۋ جەنە ەۇۋ-دٸڭ باس عيماراتىنىڭ الدىنداعى گٷلزاردا تۇرعان پۋشكين مٷسٸنٸنٸڭ ورنىنا ەليحان بٶكەيحاننىڭ ەسكەرتكٸشٸن قويۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتىپ جٷر. سٸز بۇل ۇسىنىسقا قالاي قارايسىز?
– حالقىمىزدىڭ وسى كٷنگە دەيٸن جٷرٸپ ٶتكەن جولىندا قانداي تاعدىردى باسىنان كەشٸرسە دە, نەندەي ساياسات جٷرگٸزٸلٸپ, قانداي بيلٸك ٷستەمدٸك ەتسە دە, مۇنىڭ بەرٸ – بٸزدٸڭ تاريحىمىز. ونى جويىپ جٸبەرۋ مەدەنيەتسٸزدٸك بولار ەدٸ. مىسالى, ەۋروپاداعى گەرمانييانى الايىق, ول بٸر كەزدەرٸ نەمٸس فاشيستەرٸنٸڭ وتانى ەدٸ. نەمٸستەر ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە ٶز جەرلەرٸندە قازا بولعان سوۆەت ەسكەرٸ بار, باسقا ەسكەرلەر بار, سولاردىڭ قابٸرلەرٸن تٷگەل قادٸرلەپ ساقتايدى. بۇل – مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ.
جارايدى, پۋشكين بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە تۋمادى دەلٸك, بٸزدٸڭ جەرٸمٸزگە اياق باسپاعان دا بولار. بٸراق, بٸزدٸڭ زييالىلار سول پۋشكيننٸڭ شىعارمالارىنان تەلٸم-تەربيە العان. ول وتارشىلدىق ساياساتتى جاقتاعان جوق. پۋشكين, تولستويلاردى قازاق زييالىلارى قاتتى قادٸرلەگەن. ولاردى كەمەل ويدىڭ, كەرەمەت شىعارماشىلىقتىڭ ٶكٸلدەرٸ دەپ تانىعان.
ال, ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە ەليحان بٶكەيحاننىڭ اتىن بەرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستى مەن قوس قولىمدى كٶتەرٸپ قولدايمىن. ٶيتكەنٸ, ەلەكەڭنٸڭ ساياساتىنا بٷگٸنگٸ كٶزبەن قاراساق, ول ەۋرازييالىق ساياسات بولاتىن. سەبەبٸ, قازاقتىڭ جەرٸ دەگەنٸمٸز – بۇل بٸر عانا ازييا ەمەس, جەرٸمٸزدٸڭ بٸر شەتٸ ەۋروپانى دا الىپ جاتىر. ال, ەلەكەڭ ٸشٸمٸزدەگٸ ورىستى نەمەسە سول سيياقتى باسقا دا كەلٸمسەكتەردٸ قۋىپ شىعۋ دەگەن يدەيا كٶتەرگەن ەمەس. تەك 1917 جىلى الاشوردا اۆتونوميياسىن جارييالار الدىندا جازعان بٸر ماقالاسىندا «قازاقتىڭ ەڭ قۇنارلى جەرلەرٸ – كازاكتار مەن ورىستار وتىرعان جەر. ول جەردە ازداعان قازاقتار دا بار. بٸز قازاقتاردى ەل ٸشٸنە كٶشٸرٸپ الساق, بۇل اقىماقتىق بولادى. جەرٸمٸزدەن ايىرىلىپ قالامىز. كەرٸسٸنشە, ول جەرلەردٸ ورىستارمەن بٸرگە قوسىپ الايىق. وعان ورىستار قارسى ەمەس», – دەگەنٸ بار. ەلەكەڭ زاماننىڭ جاعدايىن تولىق پايىمداپ, ەندٸ بولاشاق قازاق مەملەكەتٸ بٸر ۇلتتى, بٸر دٸندٸ مەملەكەت بولمايتىنىنا ەبدەن كٶزٸ جەتكەن. سوندىقتان, ەۋرازييالىق يدەيا بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٷشٸن جاڭا يدەيا ەمەس.
ەلەكەڭ جەرٸمٸزدەگٸ كەلٸمسەكتەردٸ قوسىپ الايىق دەگەندٸ, سولارعا ەرٸپ ورىس نەمەسە كازاك بولايىق دەپ ەمەس, ولاردى ٶزٸمٸزگە سٸڭٸرٸپ الايىق دەگەن ماعىنادا ايتقان.
تٸپتٸ, قازاقتٸلدٸ جۋرناليستەردٸڭ رەپورتاجىن تىڭداپ وتىرساڭ, «قازاقستاندىق بوكسشى سەرٸك سەپيەۆ رينگكە شىقتى», – دەيدٸ. نەتكەن سۇمدىق! ەگەر قازاقستاندا بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ ٷلەس سالماعى 65 پايىزدان اسىپ وتىرسا, نەگە بٸز قازاقستاندىق بولامىز?! كەز كەلگەن شەت جۇرتتى قاراڭىز, مىسالى, اعىلشىن تٸلٸندە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان كوممەنتاتوردىڭ سٶزٸن تىڭداساڭىز: «قازاق شاباندوزى الەكساندر ۆينوكۋروۆ كەلە جاتىر», – دەيدٸ. ورىستاردا دا سولاي.
– بٸراق, حالقىمىز قازٸر ٶزٸن مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتٸندە تولىق سەزٸنە الماي وتىرعان سەكٸلدٸ. قازاقستاندىقپىز دەگەن ۇعىمنىڭ العا شىعۋى دا سودان ەمەس پە?
– ييا, شىنىمەن دە, ەلٸمٸزدە «بٸز قازاقستاندىقپىز» دەيتٸن ۇلتسىزدىققا مويىنسۇنعان ۇعىم قالىپتاستى. جوق! بٸز قازاقستاندىق ەمەسپٸز. بٸز – قازاقپىز. وسى مەملەكەتكە قازاقستان دەگەن اتاۋ بەرگەن حالىق – بٸزبٸز. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتپىز. سوندىقتان, مۇندا تۇرعان حالىقتار قازاقستاندىق ەمەس, ولار قازاق حالقى, قازاق قوعامى بولۋى كەرەك.
تٸپتٸ, قازاقتٸلدٸ جۋرناليستەردٸڭ رەپورتاجىن تىڭداپ وتىرساڭ, «قازاقستاندىق بوكسشى سەرٸك سەپيەۆ رينگكە شىقتى», – دەيدٸ. نەتكەن سۇمدىق! ەگەر قازاقستاندا بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ ٷلەس سالماعى 65 پايىزدان اسىپ وتىرسا, نەگە بٸز قازاقستاندىق بولامىز?! كەز كەلگەن شەت جۇرتتى قاراڭىز, مىسالى, اعىلشىن تٸلٸندە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان كوممەنتاتوردىڭ سٶزٸن تىڭداساڭىز: «قازاق شاباندوزى الەكساندر ۆينوكۋروۆ كەلە جاتىر», – دەيدٸ. ورىستاردا دا سولاي. ورىس كانالدارىنان گەنناديي گولوۆكيننٸڭ جەكپە-جەكتەرٸن كٶرٸپ پە ەدٸڭٸزدەر? سوندا «قازاق بوكسشىسى گەنناديي گولوۆكين ەلەم چەمپيونى اتاعىن قورعاپ قالدى» دەپ جاتادى. كەرەك دەسەڭٸز, ونىڭ ٶزٸ پارلامەنتتە سٶيلەگەن سٶزٸندە «مەن – قازاقپىن» دەگەن جوق پا? سوندىقتان, بٸز – قازاقستاندىق ەمەس, قازاقپىز. ٶزٸمٸزدٸ قازاق مەملەكەتٸ, قازاق قوعامى دەپ اتاۋعا نەگە قورقامىز!?
– مۇنى ساناداعى بوداندىقتىڭ كەسٸرٸ دەيمٸز بە, نە دەيمٸز?
– قازاقتا: «كٷشٸك كٷنٸندە تالانعان تٶبەت قاسقىر المايدى» دەگەن سٶز بار. يە, بٸز كەزٸندە سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ تۇسىندا, كوممۋنيستەردٸڭ ساياساتىندا ورىستارعا تالانعان تٶبەت شىعارمىز, مٷمكٸن. بٸراق بٷگٸن بٷكٸل ەلەم مويىنداعان, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مٷشە, ەلەمنٸڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرٸمەن تەرەزەسٸ تەڭ, تەۋەلسٸز مەملەكەتپٸز. ەندەشە, بٸز كٸمگە جالتاقتاۋىمىز كەرەك?!
شىنىن ايتقاندا, بٸز ەلٸ قۇلدىق سەزٸمنەن ارىلعان جوقپىز. ەلٸ بيلٸككە جالتاقتايمىز دا وتىرامىز. بٸز بيلٸككە تەۋەلدٸ ەمەس, بيلٸك بٸزگە تەۋەلدٸ بولۋى كەرەك. بيلٸكتٸ سايلاعان كٸم? بٸزبٸز. سول ٷشٸن بٸز بيلٸككە ٶز دەگەنٸمٸزدٸ, ٶز قالاۋىمىزدى جٷرگٸزە بٸلۋٸمٸز كەرەك. اتا زاڭىمىزدا جازىلعان, بٸز دەموكراتييالىق زايىرلى مەملەكەتپٸز دەپ.
دەموكراتييا – حالىقتىڭ بيلٸگٸ دەگەن سٶز. ال حالىق – سٸز بەن بٸز. بيلٸككە ٶز تالابىمىزدى ايتىپ, ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە گۋميلەۆتٸڭ ەمەس, ەليحان بٶكەيحاننىڭ اتىن قويعىزۋعا تولىق حاقىمىز بار.
ەڭگٸمەلەسكەن, ەربول الشىنباي
