ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە فاشيستٸك تۇتقىنعا تٷسكەن ەر تٷرلٸ ەلدەر ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ سان جاعىنان ەڭ كٶبٸ – كەڭەستٸك تۇتقىندار.
ولاردىڭ جالپى سانى – 5,7 ميلليون, سونىڭ 3,8 ميلليونى العاشقى ايلاردا قولعا تٷسكەن. ەرينە, بۇل جاعدايدى سوعىستىڭ تۇتقيىلدان باستالۋى ٸسپەتتٸ سىلتاۋلارمەن تٷسٸندٸرۋگە بولار ەدٸ.
الايدا سوڭعى جىلدارى بەلگٸلٸ بولعان مەلٸمەتتەرگە قاراساڭىز, سەبەپ ەلدەقايدا تەرەڭدە جاتىر. وتىزىنشى جىلدارداعى جازالاۋ قىزىل ارمييانىڭ باسشىلىق قۇرامىن ەبدەن-اق جۇتاتىپ كەتكەن.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس قارساڭىندا كومانديرلەردٸڭ 7 پروتسەنتٸنٸڭ عانا جوعارى بٸلٸمٸ بولسا, ال 37 پروتسەنتٸ ورتا ەسكەري بٸلٸم دە الماعان ەدٸ.
جازالاۋعا ۇشىراعان ەسكەري مامانداردىڭ ورنىنا بەيبٸت ماماندىق يەلەرٸ شاقىرىلعان. ولار ارنايى دايىندىقتان ٶتٸپ ٷلگەرمەي-اق سوعىس باستالىپ كەتەدٸ. العاشقى كٷندەرٸ كٶپتەگەن بٶلٸمدەر باسشىلارسىز قالىپ, توپ-توبىمەن قورشاۋعا تٷسكەن.
تۇتقىنعا تٷسكەن كەڭەس ەسكەرلەرٸنٸڭ جاعدايلارى ٶتە اۋىر بولعاندىقتان, ولاردىڭ اراسىندا ٶلگەندەر سانى ٶتە كٶپ.
بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جىلدارىندا نەمٸستەردٸڭ قولىنا تٷسكەن رەسەيلٸك ەسكەرلەردٸڭ 5,4 پروتسەنتٸ قازا تاپسا,
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە كەڭەستٸك تۇتقىنداردىڭ 58 پروتسەنتٸ قايتىس بولعان. بۇل قۇبىلىستىڭ سەبەبٸن دە ستاليندٸك توتاليتارلىق مەملەكەتتٸڭ ساياساتىنان ٸزدەۋ كەرەك.
بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە بارلىق سوعىسۋشى ەلدەر 1907 جىلى جاسالعان تۇتقىنداردىڭ قۇقىقتارىن بەلگٸلەگەن گااگا كەلٸسٸمٸنە سٷيەنەدٸ.
بۇل كەلٸسٸم بويىنشا تۇتقىنداردىڭ تٸزٸمٸ وتانىنا ٷنەمٸ تاپسىرىلىپ تۇرادى, قىزىل كرەست قوعامىنا تۇتقىندار لاگەرلەرٸن ارالاپ, جاعدايلارىن بٸلۋگە رۇقسات بەرٸلەدٸ, تۇتقىندار ەلٸنەن سەلەمدەمە الۋعا, جاعدايلارى اۋىر بولسا, شاعىم جاساۋعا قۇقىلى. رەسەيلٸك تۇتقىندار وسى قۇقىقتاردىڭ بارلىعىن پايدالانعان.
1929 جىلى جەنەۆادا سوعىس تۇتقىندارىنىڭ قۇقىقتارىن بەلگٸلەگەن جاڭا كەلٸسٸم جاسالادى. كەڭەس وداعى اتالعان كەلٸسٸمدەرگە قوسىلماعان. ال فاشيستٸك گەرمانييا جەنەۆا كەلٸسٸمٸنە 1934 جىلى قوسىلادى.
بۇل كەلٸسٸمدەردٸڭ مازمۇنى بٸزدٸڭ حالقىمىزعا مٷلدە تانىس ەمەس ەدٸ, تۇتقىنعا تٷسكەن كەڭەس ەسكەرلەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ قانداي قۇقىقتارى بار ەكەنٸن بٸلگەن دە جوق. ەلبەتتە, فاشيستٸك گەرمانييادا جەنەۆا كەلٸسٸمٸنە قول قويعان ەلدەر تۇتقىندارىنىڭ جاعدايلارى بٸردەي بولماعان. باتىس ەلدەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸمەن سالىستىرعاندا يۋگوسلاۆتار مەن پولياكتاردىڭ جاعدايى ناشارلاۋ ەدٸ. الايدا ولار دا ٶزٸ بەلگٸلٸ بٸر قۇقىقتاردى پايدالانادى, قىزىل كرەستەن كٶمەك الىپ وتىرادى. سوندىقتان جاپپاي قىرىلۋعا ۇشىراعان جوق.
1941 جىلى 17-شٸلدەدە كەڭەس وداعى شۆەد ٷكٸمەتٸ ارقىلى گيتلەرگە ەكٸ جاقتىڭ تۇتقىندارىنا قاتىستى مەسەلەدە گااگا كەلٸسٸمٸنە سٷيەنۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسايدى. بۇل ۇسىنىستى العاشقى جەڭٸستەرگە ماستانعان فاشيستٸك ٷكٸمەت قابىلدامايدى.
ال كەيٸننەن كەڭەس تۇتقىنىنداعى نەمٸستەردٸڭ سانى كٶبەيگەن كەزدە گەرمانييا ەكٸ جاقتىڭ جەنەۆا كەلٸسٸمٸن قولدانۋى تۋرالى ۇسىنىس جاسايدى, بۇل ۇسىنىستى ستالين قابىلدامايدى.
كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇتقىنداعى ٶز ازاماتتارىن قورعاۋ ورنىنا «ساتقىندار» دەپ ايىپتادى.
1941 جىلدىڭ 16 تامىزىندا كسرو حالىق قورعانىسى كوميسسارىنىڭ كەڭەس ەسكەرلەرٸنە تۇتقىنعا تٷسپەۋدٸ بۇيىرعان, ال تۇتقىنعا تٷسكەندەردٸڭ تۋعان-تۋىسقاندارى قۋدالاناتىندىعى ايتىلعان جارلىعى شىعادى.
كٶپ ۇزاماي-اق سول جىلدىڭ 8 قىركٷيەگٸندە فاشيستەر دە كەڭەستٸك تۇتقىندارعا ٶتە قاتال قاراۋ, اياماۋ تۋرالى بۇيرىق بەرەدٸ.
بٸردە شۆەيتسارييالىق قىزىل كرەست ٶكٸلٸ م.جيۋنو قاتار تۇرعان اعىلشىن جەنە كەڭەس تۇتقىندارى لاگەرلەرٸندەگٸ تۇرمىس جاعدايلارى اراسىندا ٷلكەن ايىرماشىلىق بارىن, كەڭەستٸك تۇتقىنداردىڭ ازاپتى ٶمٸرٸن كٶرٸپ, نارازىلىق بٸلدٸرگەن. سوندا لاگەر كومەندانتى كەڭەس وداعىنىڭ جەنەۆا كەلٸسٸمەنە قول قويماعانىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ.
وسىلايشا, كەڭەس تۇتقىندارى ەكٸ توتاليتارلىق مەملەكەتتٸك, ەكٸ ديكتاتوردىڭ اراسىندا جانشىلىپ, وتانسىز, قورعانسىز, مٷسەپٸرلٸك جاعدايعا تٷسەدٸ.
تۇتقىندا بولىپ, امان قالعان ف.دۋگلاس جەنە ف.چەروننىڭ پاريجدە جارىق كٶرگەن ەستەلٸكتەرٸنەن سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا فاشيستەر كەڭەستٸك ازييا ٶكٸلدەرٸنە باسقالاردان گٶرٸ قاتالىراق قاراعانىن, سونىڭ سالدارىنان 1941 جىلدىڭ كٷزٸ – 1942 جىلدىڭ قىسىندا پولشا جەرٸندەگٸ لاگەرلەردە بولعان 130 مىڭ تٷركٸتەكتەس تۇتقىنداردىڭ 122 مىڭى قازا تاپقانى تۋرالى مەلٸمەت كەزدەستٸردٸك.
نەمٸس زەرتتەۋشٸسٸ گ.نويلەننٸڭ ايتۋىنشا, چەنشتوحاۋ لاگەرٸندە 1941 جىلدىڭ قاراشا ايىندا 32 مىڭ تٷركٸستاندىق بولعان, سودان تٶرت ايدىڭ ٸشٸندە 262 ادام عانا تٸرٸ قالعان.
بۇل كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس.
ح.شترايتتىڭ زەرتتەۋٸندە مىناداي بٸر تىڭ مەلٸمەت بەرٸلگەن. فاشيستٸك گەرمانييا كەڭەس وداعىنا قارسى سوعىسقا قىزۋ دايىندىق جٷرگٸزٸپ جاتقان كەزدە بولاشاقتا قولعا تٷسەتٸن كەڭەستٸك ەسكەرلەرگە قالاي قاراۋ كەرەك ەكەندٸگٸ تۋرالى نۇسقاۋلار بەرٸلگەن.
1941 جىلدىڭ مامىرىنداعى نۇسقاۋدا كەڭەستٸك سوعىس تۇتقىندارىنا ٶتە ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك ەكەندٸگٸن ەسكەرتە كەلٸپ, «ەسٸرەسە قىزىل ارمييانىڭ ازياتتىق ٶكٸلدەرٸ ەرەكشە زۇلىم, بٸزگە تٷسٸنٸكسٸز جەنە سەزٸمسٸز ادامدار» دەپ باعالاعان.
تۇتقىنعا تٷسكەن تٷركٸستاندىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ورىس تٸلٸن بٸلمەۋٸ دە جاعدايلارىن قيىنداتا تٷسكەن.
كەڭەستٸك تۇتقىنداردىڭ جاعدايىنىڭ سونشالىقتى اۋىر بولۋى ولاردى, ەيتەۋٸر تٸرٸ قالۋ ٷمٸتٸمەن نەمٸستەر قۇرعان ۇلتتىق قۇرامالارعا كٸرۋگە يتەرمەلەۋٸ مٷمكٸن. وسى ۇلتتىق قۇرامالارعا جازىلعاندار گ.نويلەننٸڭ ايتۋىنشا 968 مىڭ بولعان, سونىڭ ٸشٸندە تٷركٸستاندىقتار – 180 مىڭ (تٷركٸستاندىق لەگيونەرلەر سانى شەتەلدٸك زەرتتەۋلەردە ەرتٷرلٸ مٶلشەردە كٶرسەتٸلەدٸ).
1941 جىلى كٷزدە كەڭەستٸك تۇتقىندار شوعىرلانعان لاگەرلەردٸ ارالاپ, تۇتقىنداردىڭ جاعدايىن, كٶڭٸل كٷيٸن بايقاۋ ٷشٸن قۇرىلعان گايبەل باسقارعان كوميسسيياعا مۇستافا شوقايمەن بٸرگە تاتار, ٶزبەك, تاعى باسقا حالىقتاردىڭ ەميگراتسيياداعى ٶكٸلدەرٸ كٸرگٸزٸلەدٸ.
سولاردىڭ بٸرٸ دوكتور احمەد تەمٸردٸڭ ەدٸل بويىنان كەلگەن تٷركٸتەكتەس جەنە موردۆا, ۋدمۋرت تۇتقىندارىمەن كەزدەسۋلەرٸ تۋرالى بايانداماسىنىڭ نەمٸس تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىن پايدالانۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ.
وسى باياندامادا تۇتقىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ ساياساتىنا, وتارشىلدىق بۇعاۋعا نارازى ەكەندٸگٸ كٶرسەتٸلٸپ, ولار ٶز حالقىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كەڭەستٸك وتارشىلدارعا قارسى قولىنا قارۋ الىپ كٷرەسۋگە دايىن ەكەندٸگٸ ايتىلعان.
دەمەك, سوعىس تۇتقىندارىمەن كەزدەسۋ جالعىز مۇستافا شوقايدىڭ يدەياسى ەمەس, كەڭەستٸك وتارشىلدىق بۇعاۋىنان قۇتىلۋدى اڭساعان بارلىق حالىقتاردىڭ ەميگراتسيياداعى ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەرەكەتٸ ەدٸ.
ي.ا. دۋگاستىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق لەگيونەرلەر قۇرۋ تۋرالى العاشقى قۇپييا بۇيرىق 1941 جىلى 30 جەلتوقساندا بەرٸلگەن (بۇل كەزدە شوقاي قايتىس بولعان ەدٸ).
بۇل بۇيرىقتىڭ بەرٸلۋٸنە 1941 جىلى كٷزدە تٷرٸك گەنەرالى ەركليتتٸڭ گيتلەرمەن كەزدەسۋٸ كەزٸندە كەڭەستٸك تٷركٸتەكتەس تۇتقىنداردىڭ جاعدايىن جەڭٸلدەتۋ تۋرالى جاساعان ٶتٸنٸشٸ. وسى بۇيرىق بويىنشا تۇتقىنداردان ٷش لەگيون – گرۋزين, ارميان جەنە كاۆكاز مۇسىلماندارىنىڭ لەگيونى قۇرىلۋى تيٸستٸ بولعان. سونىڭ نەتيجەسٸندە التى بٶلٸم – گرۋزين, ارميان, ەزٸربايجان, سولتٷستٸك كاۆكاز, ەدٸل تاتارلارى جەنە تٷركٸستان لەگيوندارى قۇرىلعان.
شىعىس لەگيوندارىنىڭ ەسكەري قۋاتى تٶمەن, سوعىسقا جارامدىلىعى ناشار بولعان. ولارعا نەمٸستەر دە ٷنەمٸ سەنٸمسٸزدٸكپەن قاراعان.
كۋرسك يٸنٸندەگٸ جەڭٸلٸستەن كەيٸن گيمملەر باستى ايىپكەرلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە شىعىس لەگيوندارىن اتاعان, ولاردىڭ كەڭەس ەسكەرٸ جاعىنا ٶتٸپ كەتكەنٸن مىسالعا كەلتٸرگەن.
گيتلەر شىعىس لەگيوندارىنىڭ 80 مىڭ ادامىن قارۋدان ايىرىپ, شاحتالارعا اۋىر جۇمىسقا سالۋعا بۇيرىق بەرگەن. كٶپ ۇزاماي شىعىس لەگيوندارىن باتىس مايدانعا اۋىستىرۋ باستالعان. فرانتسييا جەرٸنە بٸرٸنشٸ كەزەكتٸ تٷركٸستان جەنە كاۆكاز لەگيوندارى جٸبەرٸلگەن. بۇل جاعداي فاشيستٸك گەرمانييانىڭ باتىس مايدانىنداعى قولباسشىلىعىنا حابارلانباي قالىپ, نەمٸستەر لەگيونەرلەردٸ كەلگەن بويدا تۇتقىنداپ, قارۋلارىن تارتىپ الىپ, اتلانتيكا بەكٸنٸسٸنٸڭ قۇرىلىسىنا سالعان.
سوعىس تۇتقىندارىنىڭ كەڭەس وداعىنا قايتقاننان كەيٸنگٸ تاعدىرى دا ٶتە اۋىر بولعان. م.گەللەر مەن ا.نەكريچتٸڭ لوندوندا, ن.تولستويدىڭ پاريجدە باسىلعان زەرتتەۋلەرٸندە مىناداي مەلٸمەتتەر بەرٸلگەن:
1943-47 جىلدارى كەڭەس وداعىنا 5,5 ملن-عا جۋىق سوعىس تۇتقىنى مەن گەرمانيياعا جۇمىسقا ايدالعان ازاماتتار قايتارىلعان; سولاردىڭ 20 پروتسەنتٸ اتىلعان نەمەسە 25 جىلعا ايدالعان, ال 15-20 پروتسەنتٸ 5-10 جىلعا لاگەرگە جٸبەرٸلەدٸ, 10 پايىزى سٸبٸردٸڭ الىس اۋداندارىنا جەر اۋدارىلادى, 15 پروتسەنتٸ سوعىستا قيراعان اۋدانداردا اۋىر جۇمىسقا سالىنادى, 15-20 عانا تۋعان جەرٸنە ورالادى, بٸراق ولارعا جۇمىسقا ورنالاسۋعا تۇتقىن بولعان «ايىبى» ٷنەمٸ كەدەرگٸ جاساپ وتىرعان.
ال 15-25 پروتسەنتٸنٸڭ تاعدىرى بەلگٸسٸز, مٷمكٸن قاشقان بولار نەمەسە تٷرمەدە ٶلگەن بولار.
دەمەك, سوعىس تۇتقىندارىن كەڭەستٸك «وتانى» ەكٸ رەت ساتتى. ەۋەلٸ نەمٸس تۇتقىنىندا جٷرگەندە قورعاۋدان باس تارتتى, ال كەيٸن ەلگە قايتقاندا اۋىر جازاعا ۇشىراتتى.
Dalanews.kz
