شوقان ۋەليحانوۆ – تەك قازاق جەرٸنٸڭ عانا ەمەس, ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ تاريحىن, ەتنوگرافيياسىن, ەتنيكالىق شىعۋ تەگٸن, گەوگرافيياسىن, فولكلورىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە ەرەكشە ماڭىز بەرگەن جەنە وسى جولدا بٸلٸمٸ مەن قاجىر قايراتىن سارقا جۇمساعان عالىم.
بۇل تۇرعىدا ول: «...ورتالىق ازييا قىراتى ٶزٸنٸڭ ەلەمدٸك جانارتاۋلارىمەن, قۇپييا حالقىمەن گەوگرافييانىڭ مٷمكٸندٸگٸ مول بولا تۇرا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن اياق اتتاپ بارا الار جەر ەمەس. ٸشكٸ افريكا مەن اۆسترالييا ساياحاتتارى, ۇلى جاڭالىقتار جايلى جىل سايىن حابارلار وقىپ تاڭدانامىز, بٸراق ٸشكٸ ازيياعا ٶتۋ تالابىنىڭ بولماي كەلگەنٸنە قىنجىلامىز دا. سوندا ادامزات بەسٸگٸ ازييا افريكاعا قاراعاندا شىنىمەن-اق ماڭىزسىز بولعانى ما? تٸپتٸ امۋدارييا مەن سىردارييانى بويلاۋ — قۇم سۋىرعان, اڭ ۇلىعان افريكاعا بارۋدان قيىن بولعانى ما?...» دەپ, قىنجىلىسىن جاسىرمايدى [1].
ەلەم عالىمدارى مويىنداعانداي, ش. ۋاليحانوۆ - قىرعىز حالقىنىڭ تاريحىن كەسٸبي زەرتتەۋشٸ. عالىمنىڭ قىرعىزتانۋعا قوسقان ٷلەسٸ بٸز ويلاعاننان دا كٶپ. ونىڭ زەرتتەۋلەرٸنٸڭ باعىتى – قىرعىزداردىڭ ەتنيكالىق تاريحى, تاريحي گەوگرافيياسى, ەتنوگرافيياسى, اۋىز ەدەبيەتٸ. ول تەك «ماناس» جىرىن زەرتتەپ, قاعازعا تٷسٸرٸپ, عىلىم ەلەمٸنە تانىستىرسا دا ەلەم تاريحىندا قالۋشى ەدٸ. بٸراق ول – ەنتسيكلوپەديست تۇلعا.
شوقاننىڭ قىرعىز تاريحى تۋرالى عىلىمي تۇجىرىمدارى مەن كٶزقاراسى بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ٶز مەنٸن جويعان جوق.
زەرتتەۋشٸنٸڭ «قىرعىزدار تۋرالى جازبالار» اتتى عىلىمي ەڭبەگٸ -قىرعىز جەرٸنٸڭ تاريحي گەوگرافيياسىنا ارنالعان تەرەڭ زەرتتەۋ. ونىڭ دەرەكتەرٸ جاي عانا تاريحي گەوگرافييالىق شولۋ رەتٸندە بەرٸلگەن مەلٸمەتتەر ەمەس, جان-جاقتى تالدانعان, جازبا دەرەك كٶزدەرٸنە سٷيەنٸپ, سالىستىرىپ جاسالعان عىلىمي تۇرعىداعى قۇندى جازبالار.
قىرعىزداردىڭ قونىسى تۋرالى
ش. ۋەليحانوۆتىڭ قىرعىز جەرٸ تۋرالى جاساعان تاريحي گەوگرافييالىق سيپاتتامالارى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. مەسەلەن, قىرعىز تايپالارىنىڭ ورنالاسۋى تۋراسىندا: «قىرعىز تايپاسى ورتا ازييانىڭ وراسان كٶپ جەرٸن الىپ, وڭتٷستٸككە قاراي سوزىلا مەكەندەيدٸ. الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ ۇرپاقتارى ىستىقكٶلدەن عيسسار مەن باداحشانعا دەيٸن, سوزاقتان اقسۋ مەن ٷش تۇرفانعا دەيٸن بىتىراي قونىس تەپكەن. بولور تاۋىنىڭ قويناۋلارىمەن سول تاۋدىڭ قىتاي مەن قوقان, قاراتەگٸن, عيسسار مەن باداحشان جەرلەرٸندەگٸ تارامدارىندا...» مەكەندەيدٸ دەپ, ولاردىڭ جەر كەڭٸستٸگٸ مەن شەكاراسى تۋرالى مەلٸمەتتەر بەرەدٸ [1. 204].
ودان ەرٸ ولاردىڭ قونىستارىنىڭ ەرەكشەلٸگٸنە سيپاتتاما جاساعان: «... قىرعىزدار تاۋ جوتالارىن بويلاي قونىس تەبەدٸ, سوندىقتان قىرعىز ۇرپاقتارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ شوعىرلانىپ جينالعان جەرٸ سىر مەن امۋ دارييالارىنىڭ باس جاعىنداعى كٶگالدى تاۋلى ٶڭٸر مەن الاي جوتاسىنىڭ اراسىنداعى تاۋ تورابى. سول جەردەن باستاپ ولار تيان-شان مەن الاتاۋ جٷيەلەرٸن بويلاپ, سولتٷستٸككە قاراي قونىستانادى دا مۋستاگ پەن بەلۋرداگ شىڭدارىنىڭ ٷستٸن باسا, وڭتٷستٸككە قاراي تەرەڭدەي كٸرٸپ, كٶلدەنەڭ جاتقان گينديكۋش جٷيەلەرٸنە جەتە مەكەندەيدٸ» [1. 204].
قازاقتار قىرعىزداردىڭ مەكەنٸن نەگٸزٸنەن ىستىقكٶل مەن سونىڭ اينالاسىنداعى تاۋ-جوتالارىمەن بايلانىستىرىپ, ەلەستەتەتٸنٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ. الايدا ولاردىڭ مەكەندەيتٸن كەڭٸستٸگٸ ەلدەقايدا كەڭ ەكەندٸگٸنەن حاباردار ەتەدٸ.
شىنىندا دا ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ دەرلٸك ەندٸجان تٶڭٸرەگٸن جەنە ونىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ شۋ ٶزەنٸ بويى, باتىسىندا شىرشىق, شىعىسىندا قىتايدىڭ اقسۋ, ۋچا جەنە قاشقار, وڭتٷستٸگٸندە باداحشان ارالارىن مەكەندەيدٸ دەپ, ولاردىڭ مەكەن ەتەتٸن اۋماقتارىن ناقتىلاي تٷسەدٸ. سونىمەن بٸرگە, شوقان قىرعىز رۋلارىنىڭ دا كٶشٸ-قون ايماقتارى مەن باعىتتارىن ايقىنداپ بەرەدٸ: «كٸشٸ بۇحارا ماڭى مەن قاشقار, اقسۋ مەن تۇرفان ارالىعىندا شوڭباعىش (اقسۋ), چەريك (ٷش) جەنە نايمان (قاشقار) رۋلارى مەكەندەيدٸ. سارىكٶلدە (پامير) نايماندار مەن قىپشاقتار تۇرادى. الايدا بۇل ٶلكەلەر قوقانعا تيٸستٸ, دۇرىسىراعى سوعان قاراستى, ال شىعىس تٷركٸستان قىتايعا قاراستى بولعاندىقتان بٸر-بٸرٸنە تەۋەلسٸز ٷش رۋدىڭ مەكەن-جايى ىستىقكٶلدٸ الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ جەرٸ دەپ اتاسا ەبدەن ورىندى بولار ەدٸ... تالاس, شۋ بويىندا كٶشٸپ جٷرگەن ساياقتار مەن سولتىلار كٶپ زاماننان بەرٸ قوقاندىقتارمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتكەن» دەيدٸ [1. 205]
«ىستىقكٶل ماڭىن بۇعى رۋى جەنە سارىباعىش پەن ساياق رۋلارىنىڭ بٸراز بٶلٸگٸ قىستايدى, باسقالارى باعزى زاماننان: سولتىلار شۋدى, باعىشتار تۇرفان مەن قاشقار جولىن, چەريكتەر مەن ساياقتار اتباسى ماڭىن قىستايدى. سول قانات بٶلٸگٸ نارىن مەن شىرشىق ٶزەنٸن بويلاي وڭتٷستٸگٸندەگٸ باداحشانعا دەيٸنگٸ ارالىقتى مەكەندەيدٸ. بۇعى رۋى جاز جايلاۋعا قارقارا تاۋى مەن قىتايعا دەيٸن, ٸلە تاۋىنىڭ شىڭدارى مەن تەكەس ٶزەنٸنە دەيٸن بارادى» دەپ جازادى [1. 205-206].
شوقاننىڭ قىرعىزداردىڭ رۋلىق قۇرىلىمى, ولاردىڭ كٶشٸ-قون جٷيەسٸ مەن ٶزارا قارىم-قاتىناستارى جايىندا وي-پٸكٸرلەرٸ ولاردىڭ ەتنيكالىق تاريحىن زەرتتەۋدە دە كەڭٸنەن قولدانىلىپ وتىر.
ساياسي تاريحى تۋرالى
شوقاننىڭ نازارىنان قىرعىزداردىڭ ساياسي جٷيەسٸ دە تىس قالماعان.
«بٸر-بٸرٸنەن وقشاۋلانا كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن قىرعىزداردا ەشقانداي ساياسي بٸرلٸك جوق ەرٸ جەر شالعايلىعىنىڭ سالدارىنان تٸپتٸ رۋ قارىم-قاتىناستارىنىڭ ٶزٸ دە كٷشٸن جويعان» دەپ, ونىڭ سەبەبٸن تابيعي-گەوگرافييالىق فاكتورلارمەن بايلانىستىرادى [1. 204].
قىرعىزداردىڭ اڭىز دەرەكتەرٸنە تالداۋ جاساي كەلە, ولاردىڭ ساياسي تاريحىنا قاتىستى: «الاتاۋ ورداسىندا سوناۋ ەرتە زاماننىڭ ٶزٸنەن-اق حانى دا, سۇلتانى دا, بەگٸ دە بولعان ەمەس, ەلدٸ ٶزدەرٸنٸڭ رۋ باسىلارى پاتريارحالدىق جولمەن باسقارىپ كەلگەن» دەپ جازعان [1. 220]
ال سول تاريحي كەزەڭدە قىرعىزداردىڭ سانىن ايقىنداۋ ماقساتىندا جاساعان ەرەكەتٸ تۋرالى: «مەكەن ەتٸپ وتىرعان جەرلەرٸنٸڭ شالعايلىعىنىڭ سالدارىنان بٷكٸل قىرعىز تايپاسىنىڭ حالىق سانىن انىقتاۋ تٸپتٸ مٷمكٸن ەمەس. ٶز تايپاسىنىڭ باستى-باستى رۋلارىنىڭ نە اتىن, نە سانىن, تٸپتٸ, قىرعىزداردىڭ ٶزدەرٸ دە بٸلمەيدٸ. ىستىقكٶل رۋلارىنىڭ وڭتٷستٸك-شىعىستاعى تۋىستارىمەن ەشقانداي بايلانىستارى دا جوق, بۇلار تەك بٸرٸن-بٸرٸ سىرتتان ەستٸپ قانا بٸلەدٸ, بٸر-بٸرٸ جٶنٸندەگٸ ۇعىمدارى دا ٶتە كٷڭگٸرت ەرٸ جاڭساق....» دەگەن تۇجىرىم جاساعان [1. 204].
قىرعىزداردىڭ بايىرعى قونىسى مەن قازٸرگٸ مەكەنٸ تۋرالى
قىرعىزتانۋشىلار اراسىندا «بۇل حالىقتىڭ بايىرعى مەكەنٸ - وڭتٷستٸك سٸبٸر, قازٸرگٸ قونىس اۋماعى – الاتاۋ, قاشقار مەن ەندٸجان ارالىعى» دەگەن پٸكٸر ورنىقسا, وسىعان قاتىستى ش. ۋاليحانوۆتىڭ دا وي-پٸكٸرٸ, تۇجىرىمى بار. بۇل مەسەلە تۋراسىندا ول ٶزٸنٸڭ تۇجىرىمى مەن كٶزقاراسىن عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى دەيەكتەدٸ.
پٸكٸرتالاسقا ارقاۋ بولعان – «قىرعىزدار الاتاۋ مەن ىستىقكٶل ماڭىنا قاشان قونىس اۋداردى?» دەگەن سۇراق.
بۇل مەسەلەگە قاتىستى شوقان دا تاريحي دەرەكتەرگە تەرەڭ ٷڭٸلگەن.
جازبا دەرەكتەرٸن عىلىمي سىن تۇرعىسىنان تالداي وتىرىپ, عالىم بىلاي دەيدٸ: «... مەلٸمەت كٶزٸ بولىپ سانالاتىن قىتاي شەجٸرەلەرٸ مەن شىعىس حرونيكالارىندا بەلگٸلٸ بٸر جٷيە دە جوق, دەلدٸك تە جوق. قىتايلاردىڭ شەتەلدٸك اتاۋلاردى ٶزدەرٸنٸڭ يەروگليفتارىنا تەك دىبىس جاعىنان ۇيقاستىعى بار قىتاي سٶزدەرٸ ارقىلى ٷندەستٸك تەسٸلٸمەن اۋدارۋى, ونىڭ ٷستٸنە دەلدٸكتٸ ٶزدەرٸنٸڭ يەروگليفتارىنىڭ تەلكەگٸنە قۇربان ەتكەن ارسىزدىعى... قىتاي تاريحىندا ساقتالعان فاكتىلار كٶپ بولسا دا, بۇل مەسەلەنٸ انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەي وتىر» [1. 222].
بۇل سىني كٶزقاراسىن ٶربٸتە كەلە شوقان: «... قىتاي گەوگرافيياسىنىڭ قىرعىزداردىڭ شىققان تەگٸ جٶنٸندەگٸ پٸكٸرٸن, ورتا پاتشالىقتا ول قانشا بەدەلدٸ بولسا دا, شىندىق دەپ ساناۋعا بولمايدى, ٶيتكەنٸ ول پٸكٸر تەك بولۋ مەن بۋرۋت دەگەن ەكٸ سٶزدٸڭ قۇر ەنشەيٸن ٷندەس بولۋىنان عانا تۋعان پٸكٸر, ونىڭ ٷستٸنە بۋرۋت دەگەن سٶزدٸ الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ ٶزدەرٸ دە بٸلمەيدٸ جەنە ونداي سٶزدٸ قىتايلاردىڭ نە ٷشٸن العانىنا, قايدان العانىنا ٶزدەرٸ دە قايران قالادى» دەيدٸ [1. 232].
سونىمەن بٸرگە, دەرەكتەردٸ سالىستىرمالى تالداۋ بارىسىندا «...شىعىس دەرەگٸنٸڭ قىتاي دەرەگٸ الدىندا ارتىقشىلىعى بار ەكەنٸ, ەرينە, كٷمەنسٸز...» دەگەن دەرەكتانۋلىق تۇجىرىم جاسايدى [1. 222].
شوقان قىرعىزداردىڭ تاريحي گەوگرافيياسى, ەتنيكالىق شىعۋ-تەگٸ, ميگراتسيياسى بويىنشا ەبٸلعازى, راشيد-اد-دين, كلاپروت, ابەل رەميۋزا, ريتتەر, فيشەر, لەۆشين, ياكينف جەنە ت.ب. ەڭبەكتەرٸمەن تانىسىپ, جان-جاقتى تالداۋ جاساعان. ەڭ باستىسى, اتالعان زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ەڭبەكتەرٸندەگٸ مەلٸمەتتەردٸ قىرعىزدىڭ تٶل تاريحي اڭىزدارى مەن جىر-داستاندارىنداعى دەرەكتەرٸمەن سالىستىرا وتىرىپ, كەشەندٸ ٸزدەنٸستەر جاساعان. بۇل تۇرعىدا عالىمنىڭ ٶزٸ: «سوگلاسوۆات سكازانييا ودنوگو س سكازانييامي درۋگوگو, چتوبى يمەت سۆياز ي پوسلەدوۆاتەلنوستي, سوستاۆلياەت ترۋد ەسلي نە نەودوليمىي, تو, پو كراينەي مەرە, تياجكيي ي پوچتي نەۆوزموجنىي بەز پرەدپولوجەنيي ي دوگادوك… حرونوگرافيچەسكوە يزۋچەنيە سوۆرەمەننىح كوچەۆىح نارودوۆ, يح بىتا, وبىچاەۆ, پرەدانيي ي يازىكا پرەدستاۆلياەت ۆتوروي ۆسپوموگاتەلنىي يستوچنيك, كوتورىي موجەت سلۋجيت ۆ رازياسنەنيە پەرۆوگو» [2].
شوقانتانۋشىلار عالىم زەرتتەۋلەرٸنٸڭ عىلىمي تەرەڭدٸگٸنە بىلاي دەپ باعا بەرەدٸ: «ۆ ۆاليحانوۆە ۋداچنو سوچەتاليس سپوسوبنوستي تەكستولوگا ي مىسليتەليا. منوگو سيل ي ۆرەمەني ۋچەنىي ۋدەليال رابوتە ناد پەرەۆودامي رۋكوپيسەي سرەدنەۆەكوۆىح اۆتوروۆ, كريتيچەسكومۋ كوممەنتيروۆانييۋ ي وبوبششەنييۋ دوبىتىح كروپوتليۆىم ترۋدوم سۆەدەنيي» دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ [3].
شوقان قىرعىزداردىڭ حVٸٸ ع. اياعىندا قازٸرگٸ مەكەندەپ وتىرعان جەرٸنە قونىس اۋدارىپ كەلدٸ دەگەن پٸكٸردٸڭ مٷلدە نەگٸزسٸز ەكەندٸگٸن دەلەلدەيدٸ. وعان جەتەكشٸ ۋەج رەتٸندە حالىقتىڭ ساناسىنداعى تاريحي جادى قۇبىلىسىن العا تارتادى. تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن تٸلدەرٸنٸڭ, ەدەت-عۇرپى مەن جىر-اڭىزدارىنىڭ بٸلگٸرٸ رەتٸندە حالىقتىڭ تاريحي جادىنا ەرەكشە ماڭىز بەرەدٸ.
ونىڭ قاينارى – تاريحي جىرلار مەن اڭىز-داستاندارعا تەرەڭ زەر سالادى.
سوعان سەيكەس شوقان: «ەنەسەي قىرعىزدارىنىڭ ۇرپاعى بولا وتىرىپ, الاتاۋ قىرعىزدارى ٶزدەرٸنٸڭ وڭتٷستٸككە جەر اۋىپ كەلگەندٸگٸن مۇنداي قىسقا مەرزٸمنٸڭ ٸشٸندە ۇمىتا قويدى دەپ ويلاۋدىڭ ٶزٸ مٷمكٸن ەمەس» دەيدٸ [1. 241]
سونىمەن بٸرگە, «... قىرعىزداردىڭ ەجەلدەن بەرٸ ەندٸجان تاۋلارىنىڭ ماڭىن مەكەندەپ جەنە وڭتٷستٸكتە قاشقارعا دەيٸن كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەنٸ الاتاۋ ورداسىنىڭ حالىق اڭىزدارىنان ايقىن كٶرٸنٸپ وتىر» دەپ جازادى [1. 227].
«قىرعىز داستاندارىنىڭ بەرٸ دە ٶزدەرٸنٸڭ التىن وردادان شىققان قازاق, ٶزبەك, تاتار حالىقتارىمەن تۋىسقاندىعى تۋرالى ايتادى جەنە بٸر كەزدە مەكەن-جايى ەنەسەيدە بولعاندىعى جٶنٸنەن الاتاۋ قىرعىزدارىندا ەشبٸر حابارى جوق», دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ [1. 241].
شوقان قىرعىزداردىڭ الاتاۋ مەن ىستىقكٶل اۋماعىنا قونىستانۋ مەسەلەسٸ بويىنشا «وڭتٷستٸك سٸبٸر العاشقى دەۋٸردٸڭ ٶزٸندە-اق, قىرعىزداردىڭ كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن تۇراقتى جەرٸ بولعان. بۇل داۋسىز اقيقات» [1. 238] دەگەن ناقتى تۇجىرىم جاساي وتىرىپ, ٶز عىلىمي بولجامىن ۇسىنادى. بٸرٸنشٸدەن, بٷگٸنگٸ الاتاۋ قىرعىزدارى - شىعىس تٷركٸستانعا شىڭعىس حانعا دەيٸن نەمەسە سونىڭ تۇسىندا قونىس اۋدارعان سٸبٸر قىرعىزدارى. ەكٸنشٸدەن, سٸبٸر قىرعىزدارى بۇرىنعى تٷسٸنٸك بويىنشا سٸبٸر شەجٸرەلەرٸنەن قونىس اۋدارۋدىڭ نەتيجەسٸندە ەمەس, تٷرلٸ قولايسىز جاعدايلاردىڭ كەسٸرٸنەن جوعالىپ كەتتٸ [1. 240].
ش. ۋەليحانوۆتىڭ بۇل عىلىمي پٸكٸرٸن و. كاراەۆ, م. كوجوبەكوۆ, ت.ك. چوروەۆ, چ.د. تۋرداليەۆا سىندى قىرعىز زەرتتەۋشٸلەرٸ نەگٸزدٸ دەپ ەسەپتەيدٸ [4].
قىرعىزداردىڭ شارۋاشىلىعى تۋرالى
ش.ۋەليحانوۆ قىرعىزدار تۋرالى جازباسىندا «حالىق بايلىعى — مال شارۋاشىلىعى» دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ.
قىرعىزداردىڭ شارۋاشىلىق جٷيەسٸن عالىم قازاق حالقىنىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن سالىستىرا وتىرىپ, ونداعى ورتاق جەنە ەرەكشە بەلگٸلەرٸن ايشىقتاپ زەرتتەگەن.
«...الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ ورداسىنداعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ نەگٸزٸ جىلقى مەن تٷيە, قوي مەن ٸرٸ قارا مال. ... ەڭ باي دەگەن قىرعىزدىڭ قويى ٷش مىڭنان اسپايدى, ال ەندٸ ٸرٸ قارا مالدارى ەدەۋٸر كٶپ بولادى. ەلدٸ قىرعىزدىڭ ەلۋدەن جٷزگە تارتا ٸرٸ قارا مالى بولادى.... سول جاق بٶلٸمنٸڭ قىرعىزدارى ٸرٸ قارا مالدى ات ورنىنا ات, تٷيە ورنىنا تٷيە عىپ, سالت مٸنٸپ تە جٷرەدٸ, جٷگٸن دە ارتىپ جٷرەدٸ. قوڭىراۋ تاعىپ بەزەندٸرٸپ, سەندٸ ەر-توقىمىن سالىپ مٸنەتٸن جاقسى ٶگٸزٸن پاميرلٸك قىرعىز نەبٸر جٷيرٸك سەيگٷلٸگٸڭٸزگە دە ايىرباستامايدى» دەگەن بٸرقاتار تىڭ دەرەكتەر نەگٸزٸندە مەلٸمەتتەر بەرەدٸ [1. 212].
سونىمەن بٸرگە ش. ۋەليحانوۆتىڭ نازارىنان تٶرت تٷلٸكتٸڭ قورەگٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر دە تىس قالماعان. عالىمنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ٷلكەن ىجداھاتتىلىقپەن قاراعانى قايران قالدىرادى. «قىرعىز جىلقىسىنىڭ سٷيٸكتٸ وتى — قوڭىرباس, قازاق جىلقىسىنىڭ سٷيٸكتٸ وتى — بەتەگە مەن تٸكەندٸ ەبەلەك. ەبەلەك سەنتيابر ايىندا پٸسٸپ جەتٸلەدٸ دە, جىلقىنىڭ قۇنارلى كٷزدٸك جايىلىمىنا اينالادى. جىلقى كٷزگٸ ەكٸ ايدىڭ ٸشٸندە ەبەلەككە تويىنىپ, قاتتى سەمٸرەدٸ: قوڭىرباس تاۋ ەتەگٸندە, كٶل جاعالاۋدارىندا ٶسەدٸ. «ادام ەتسٸز, جىلقى قوڭىرباسسىز تۇرا المايدى» دەيدٸ قىرعىز ماقالى [1. 213].
ش. ۋەليحانوۆ قىرعىز حالقىنىڭ سانىن انىقتاي الماعانى سيياقتى, ولارداعى مال سانىن انىقتاۋدىڭ دا مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸنە توقتالىپ: «... وردانىڭ ەشكٸمگە سەنبەيتٸن ەرٸ تاعىلىق جاعدايىندا مالدىڭ سانىن, تىم بولماعاندا شامامەن بەلگٸلەۋدٸڭ ٶزٸ دە مٷمكٸن ەمەس. بۇل جٶنٸندە بەرگەن سۇراقتارعا جالتارىپ, شىندىققا مٷلدەم جاناسپايتىن جالعان ساندى ايتادى» دەگەن قىنجىلىسىن بٸلدٸرەدٸ.
شوقان قىرعىزداردا اڭشىلىق, بالىق اۋلاۋ سيياقتى قوسىمشا كەسٸپ تٷرلەرٸنٸڭ ماردىمسىز ەكەنٸن ايتادى.
بٸراق قىرعىز اڭشىلىعىنىڭ باستى ەرەكشٸلٸگٸ جٶنٸندە: «قىتايدا جاس بۇعىنىڭ قاندى مٷيٸزٸ قىمبات بولادى, لۋجۋن دەيتٸن مەديتسينالىق دەرٸنٸ سول مٷيٸزدەن ٸستەيدٸ, سوندىقتان قىرعىزدار اڭشىلىق كەسٸبٸ دەگەندە, تەك وسى بۇعى اۋلاۋمەن عانا شۇعىلدانادى» دەپ جازادى [1. 213-214].
ىستىقكٶلدٸڭ بالىعى كٶپ, بٸراق جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار اۋ سالۋمەن شۇعىلدانبايدى, بالىق اۋلايتىن جابدىقتارى دا جوق...» دەپ, ولاردىڭ مۇنداي كەسٸپتەردٸ يگەرە قويماعانىن انىقتاعان [1. 214].
دەگەنمەن قىرعىز اراسىندا ەگٸنشٸلٸكتٸڭ لايىقتى دەڭگەيدە تارaلىپ, ونىڭ بٷكٸل حالىقتىق كەسٸپ بولىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتايدى. «...قىرعىزداردىڭ بەرٸ دە استىق ەگەدٸ جەنە كٶشپەلٸنٸڭ ٸشەرٸنە كەرەك مٶلشەرٸنە قاراعاندا اناعۇرلىم مول ەگەدٸ. جەرٸنٸڭ قۇنارلى توپىراعى ولاردىڭ بۇل كەسٸبٸنە ٶتە قولايلى جاعداي تۋعىزىپ وتىر...» دەپ, تابيعي ورتانىڭ قولايلىلىعى ەگٸنشٸلٸكتٸڭ دامۋىنا شەشۋشٸ ىقپال جاسايتىنىن كٶرسەتەدٸ. «ولار كٶبٸنەسە بيداي, ارپا مەن تارى ەگەدٸ. ...تارىدان بوزا قايناتىپ, بوزادان اراق قايناتادى جەنە ول اراقتى ٶزدەرٸ كەرەمەت كٶپ ٸشەدٸ. اقسۋ ٶزەنٸنٸڭ وڭتٷستٸك الابى بارسقاۋىن مەكەن-جايى مەن تىشقان ٶزەنٸنە دەيٸن جاپپاي ەگٸستٸك, كٸشٸ-گٸرٸم ٶزەندەردٸڭ بەرٸندە دە سۋ ديٸرمەندەرٸ بار.» دەپ, ەگٸنشٸلٸكتٸڭ قىرعىزداردىڭ ٶمٸرٸندە الاتىن ورنى جٶنٸندە قۇندى مەلٸمەتتەر كەلتٸرگەن [1. 214].
جالپى, شوقاننىڭ قىرعىزدار تۋرالى جازبالارىنا زەر سالا قاراعاندا, ونىڭ تاريحي پايىمدارى گەوگرافييالىق مەلٸمەتتەرمەن, گەوگرافييالىق زەرتتەۋلەرٸ تاريحي دەرەكتەرمەن ناقتىلانىپ, ٶرٸلٸپ وتىرادى.
عالىمنىڭ مۇراسى بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جيناقتالىپ, جٷيەلەنٸپ عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزٸلگەنٸ مەلٸم. دەگەنمەن عىلىمي تانىمنىڭ ەردايىم دامۋ ٷستٸندە بولاتىنىن ەسكەرسەك, تاريحي مۇرالار ەر قىرىنان زەردەلەنە بەرمەك. تاريح عىلىمىنىڭ مەتودولوگييالىق نەگٸزٸ مەن زەرتتەۋ ەدٸستەرٸ كٶكجيەگٸنٸڭ كەڭەيۋٸنە بايلانىستى ش. ۋەليحانوۆ ەڭبەكتەرٸنٸڭ جاڭا قىرلارى اشىلا بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. ٶز كەزەگٸندە بۇل عىلىمي مۇرالار ورتالىق ازييا حالىقتارىنىڭ بٸرەگەيلٸگٸن نىعايتۋعا ارقاۋ بولىپ, وڭ ىقپال ەتەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸز.
نۇربەك شاياحمەتوۆ, ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,پروفەسسورى
ەدەبيەتتەر:
- قىرعىزدار تۋرالى جازبالار // ۋەليحانوۆ ش. تاڭدامالى.- الماتى: «جازۋشى», 1985, 560 بەت (207 ب.)
- ۆاليحانوۆ چ.چ. زاپيسكي و كيرگيزاح // سوبرانيە سوچينەنيي. الما-اتا, 1961. ت. 1. س. 367 (س. 347-348)
- سۋلەيمەنوۆ ر.ب., مويسەەۆ ۆ.ا. چوكان ۆاليحانوۆ – ۆوستوكوۆەد.- الما-اتا: ناۋكا, 1985.- 112 س.(82 س.)
- كاراەۆ و., كوجوبەكوۆ م. و پەرەسەلەنيي ەنيسەيسكيح كىرگىزوۆ نا تيان-شان//ۆوپروسى ەتنيچەسكوي يستوريي كيرگيزسكوگو نارودا.- فرۋنزە, 1989; چوروەۆ ت.ك. تەنگير-توو (پريتيانشانە) كاك رەگيون ەتنوگەنەزيسا كىرگىزسكوگو نارودا // ەتنوگەنەتيچەسكيە ي ەتنوكۋلتۋرنىە پروتسەسسى ۆ درەۆنوستي ي سرەدنەۆەكوۆە ۆ تسەنترالنوي ازيي.- بيشكەك, 1996; تۋرداليەۆا چ.د. يستورييا ي كۋلتۋرا كىرگىزوۆ ۆ ترۋداح چ.چ. ۆاليحانوۆا.- بيشكەك, 2000
