ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدەگٸ عىلىمي-تەحنولوگييالىق پاركتە قازٸرگٸ تاڭدا دەل وسى شىبىنداردان اگروسەكتورعا ٶتە تيٸمدٸ ٶنٸمدەر دايىنداۋ جولعا قويىلعان. وقۋ ورداسىنداعى تەحنوپارك ينجەنەرٸ ەرمەك تاۋاساروۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل بٸردەن ٷش ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ: بٸرٸنشٸدەن, ورگانيكالىق قالدىقتاردى كەدەگە جاراتۋ; ەكٸنشٸدەن, ەكولوگييالىق تازا ورگانيكالىق تىڭايتقىشتار الۋ جەنە كٶكٶنٸس پەن جەمٸستەر, تٸپتٸ دەندٸ داقىلداردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ; ٷشٸنشٸدەن, اقۋىزدارعا باي ٶنٸم الۋ.
مۇنداي ەمبەباپ تىڭايتقىش جىلىجاي فەرمالارى مەن گٷل ساتاتىن دٷكەندەردە جوعارى سۇرانىسقا يە. قۇرتتاردى ەرتٷرلٸ ٷي جانۋارلارىنا, ودان بٶلەك, بالىق, قوسمەكەندٸلەر مەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار, سونىمەن قاتار قۇستار مەن كەمٸرگٸشتەردٸڭ كەيبٸر تٷرلەرٸنە جەم رەتٸندە پايدالانۋعا بولادى. «قارا سارباز» شىبىنىنىڭ دەرنەسٸلٸمەن قورەكتەنگەن ٷي قۇستارى جۇمىرتقانى 15-20 پايىزعا ارتىعىراق تابادى جەنە اۋىرمايدى. تٸپتٸ ەندٸ عانا جۇمىرتقانى جارىپ شىققان بالاپان دا بٸرٸنشٸ كٷننەن باستاپ وسى قۇرتتارمەن تاماقتانا الادى. ٸرٸ قارا مالدىڭ ازىعىنا قارا سارباز شىبىنىنىڭ دەرنەسٸلٸن ۇنتاقتاپ ارالاستىرسا, دەرتكە شالدىعۋى ازايىپ, سٷت ٶنٸمدٸلٸگٸ ارتادى. مۇنداي مالدىڭ ەتٸ دە قۇنارلى بولماق. ٶيتكەنٸ قۇرتتاردىڭ دەنەسٸندە بارلىق امينقىشقىلدار, سونىڭ ٸشٸندە ليزين جەنە مەتيونين سيياقتى بيولوگييالىق قۇندى زاتتار بار. سونداي-اق اتالمىش قۇرتتاردىڭ بيوماسساسى فەرمەنتتەرگە, دەرۋمەندەرگە جەنە پايدالى ميكروەلەمەنتتەرگە باي.
ەرمەك قامبارۇلىنىڭ ايتۋىنشا, «قارا سارباز» شىبىنىنىڭ دەرنەسٸلدەرٸ ارقىلى تىڭايتقىش الۋ ەۋروپا مەن رەسەيدە سوڭعى ون جىلدا عانا بەلەڭ الىپ كەلەدٸ. بۇعان دەيٸن امەريكا, يندونەزييا, قىتاي جەنە جاپونييادا وسى تەحنولوگييا كەڭٸنەن پايدالانىلعان. بۇل قۇرتتار پلاستماسسا, تەمٸر جەنە پوليەتيلەننەن بٶلەك, كەز كەلگەن ورگانيكالىق قالدىقتى قورەك رەتٸندە پايدالانادى.
– شىبىندار ارناۋلى ينسەكتارييدە ٶمٸر سٷرەدٸ. ەڭ باستى قاجەتتٸلٸگٸ – جارىق, جىلۋ, ىلعالدىلىق. مۇندا ىلعالدىلىق دەڭگەيٸ 70 پايىز بولۋى كەرەك. بٶلمە تەمپەراتۋراسى 25-28 گرادۋس دەڭگەيٸندە ساقتالادى. ودان بٶلەك, ارناۋلى قۇرالمەن ٷنەمٸ سۋ شاشىپ وتىرامىز. شىبىننىڭ جۇمىرتقاسى قۇرتقا اينالۋ ٷشٸن جەتٸ كٷن ۋاقىت كەتەدٸ. ولار تاماق سالىنعان ارنايى ىدىستا ٶسەدٸ. قورەگٸ 1/3 قاتىناستا كەبەك پەن قالدىقتاردان دايىندالادى, – دەيدٸ جىلىجاي مامانى سابىر تەمٸرباەۆ.
قازٸر كٶپتەگەن ادامدار ازىق-تٷلٸكتٸڭ ەكولوگييالىق تازا بولۋى كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. وسىنداي بيوشٸرٸندٸ ارالاسقان توپىراق قۇنارلى بولىپ قانا قويماي, ٶنٸمدٸلٸگٸ دە 2-3 ەسەگە ارتادى, ودان دا كٶپ بولۋى مٷمكٸن. باتىس ەلدەرٸندە «قارا سارباز» شىبىنىنان الىنعان زووگۋمۋستا ٶسٸرٸلگەن كٶكٶنٸستەر كٶڭگە نەمەسە مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا قاراعاندا ەلدەقايدا قىمبات.
تابيعي تازا تاعام تٷرلەرٸن تۇتىنسا, ەكولوگييانىڭ تەرٸس ەسەرٸنە قارسى تۇرۋعا كٶمەكتەسەتٸن بيولوگييالىق بەلسەندٸ زاتتار ادام بويىنا جەتكٸلٸكتٸ داريدى. تەحنوپاركتەگٸ «زووگۋمۋس ٶندٸرٸسٸ» جوباسىنىڭ سيپاتتاماسىندا: «تٸرشٸلٸك پروتسەسٸندە قۇرتتار سۋبستراتتى تولىق اقۋىزعا (قۇرتتارعا) جەنە تٷيٸرشٸكتٸ ەكولوگييالىق تازا تىڭايتقىش – زووگۋمۋسقا اينالدىرادى. دايىن ٶنٸمنٸڭ كٶلەمٸ سۋبستراتتىڭ تٷرٸنە جەنە قۇرتتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ جاعدايلارىنا بايلانىستى 40-60 پايىزعا جەتەدٸ. ياعني بٸر توننا ورگانيكالىق قالدىقتان 400-600 كەلٸ زووگۋمۋس جەنە 100-200 كەلٸ اقۋىز ماسساسى (قۇرتتار) الىنادى. ۋتيليزاتسيياعا ەكەلٸنگەن ورگانيكالىق قالدىقتاردا قۇرت كۋلتۋراسىنىڭ تٸرشٸلٸك ەرەكەتٸ ەسەبٸنەن باكتەرييالىق كٶبەيۋ بەس ەسە, ال پاتوگەندٸ ميكروورگانيزمدەردٸڭ سانى 28,5 ەسە تٶمەندەگەنٸن اتاپ ٶتكەن ابزال. سوندىقتان بۇل تەحنولوگييانى زارارسىزداندىرۋدىڭ بيولوگييالىق ەدٸسٸ رەتٸندە قاراستىرعان جٶن» دەلٸنگەن.
قاراپايىم تٸلمەن ايتقاندا, «قارا سارباز» شىبىندارىنىڭ دەرنەسٸلدەرٸنەن الىنعان زووگۋمۋس مالدىڭ نەمەسە شوشقانىڭ تەزەگٸنەن دايىندالعان تىڭايتقىشتارعا قاراعاندا قاۋٸپسٸز. ٶيتكەنٸ ەكٸنشٸسٸندە گەلمينتتەر مەن پاتوگەندٸ (اۋرۋ تۋعىزاتىن) ميكروورگانيزمدەردٸڭ جۇمىرتقالارى كەزدەسەدٸ. ال وقۋ ورداسىندا دايىندالاتىن ورگانيكالىق تازا تىڭايتقىش مۇنداي زييانكەستەردەن ادا.
– قۇس فەرمالارىندا اي سايىن مىڭداعان توننا قالدىقتار شىعارىلادى. كٷنٸنە كەم دەگەندە 100-150 كەلٸ قالدىقتى ٶڭدەۋ ٷشٸن 20-50 كگ شىبىن دەرنەسٸلٸ قاجەت. بۇل قۇرتتار تەك تاعام قالدىقتارى عانا ەمەس, مال مەن قۇستىڭ تەزەگٸن دە ٶڭدەي بەرەدٸ. بٸراق ول كەزدە ٶسۋ تسيكلٸ ازداۋ بولادى, تەز جەتٸلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ تەزەكتٸڭ قۇرامىندا اممياك, ازوتتى قوسپالار كٶپ. ٶسٸپ جەتٸلگەن قۇرتتار قۋىرشاققا اينالىپ كەبەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قورەكتٸك زات رەتٸندە ەرتٷرلٸ قالدىقتارمەن تەجٸريبە جاساپ جاتىرمىز. مىسالى, ناندى كەبەكپەن ارالاستىرىپ بەرگەندە قۇرتتار تەز ٶسٸپ جەتٸلەتٸنٸن بايقادىق. زووگۋمۋستىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ونىڭ قۇرامىندا ماكرو, ميكرو ەلەمەنتتەر كٶپ ەرٸ كونتسەنتراتسيياسى ٶتە جوعارى. مىسالى, 10 ليتر سۋعا 20-40 گر زووگۋمۋس سالساڭىز جەتكٸلٸكتٸ. تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, جەرگٸلٸكتٸ شىبىندارمەن سالىستىرعاندا «قارا ساربازدا» توكسيندٸ زاتتار بولمايدى. ٶيتكەنٸ ولار تەك سۋمەن قورەكتەنەدٸ, – دەيدٸ ەرمەك تاۋاساروۆ.
عالىمداردىڭ قۇستارعا, شوشقالارعا, بالىقتارعا, ەگەۋقۇيرىقتارعا جەنە باسقا زاتتارعا جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەرٸ قۇرتتاردىڭ ۇنى تاعامدىق قۇندىلىعى جاعىنان ەت پەن سٷيەكتەن جەنە بالىق ۇنىنان كەم تٷسپەيتٸنٸن كٶرسەتتٸ. بۇل رەتتە تاماق ٶنٸمدەرٸنٸڭ شىعىندارى 40 پايىزعا دەيٸن قىسقارىپ, ٶزٸندٸك قۇنى 33 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەيدٸ.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, شىبىن دەرنەسٸلٸنەن الىنعان زووگۋمۋستا ٶسٸمدٸكتەر تٸكەلەي سٸڭٸرەتٸن كٶپتەگەن قورەكتٸك زاتتار, دەرۋمەندەر, انتيبيوتيكتەر, امينقىشقىلدار مەن پايدالى ميكروفلورا جيناقتالعان. ول توپىراقتىڭ فيزيكا-حيمييالىق قاسيەتتەرٸن جاقسارتادى. ەرٸ قورەكتٸك زاتتاردىڭ شايىلىپ كەتۋٸنە جول بەرمەيدٸ, زيياندى تۇزدار مەن فيتوتوكسيكالىق ەلەمەنتتەردٸڭ, راديونۋكليدتەر مەن اۋىر مەتالداردىڭ ەسەرٸن ازايتادى. توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتٸرۋ قابٸلەتٸ بويىنشا بٸر توننا زووگۋمۋس 15 توننا كٶڭدٸ الماستىرادى. مەسەلەن, بٸر گەكتار الاڭعا 3-6 تونناسى جەتكٸلٸكتٸ. زووگۋمۋستىڭ ارتىقشىلىعى – بۇل ٶرٸستەردە ارامشٶپتەردٸڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸنە جول بەرمەيدٸ. ال كەدٸمگٸ كٶڭدٸ تىڭايتقىش رەتٸندە پايدالانسا, سول جەردەگٸ ارامشٶپتەردٸڭ ٷلەسٸ 30 پايىزعا ارتادى.
سونىمەن قاتار زووگۋمۋستاعى گۋمين قىشقىلدارىنىڭ مٶلشەرٸ قاراشٸرٸككە قاراعاندا 1,5 ەسە جوعارى, بيوگۋمۋسپەن سالىستىرعاندا فۋلۆو قىشقىلدارىنىڭ مٶلشەرٸ تٶرت ەسە كٶپ.
مۇنداي تيٸمدٸ تەحنولوگييانى اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدالانۋ بٸرنەشە تٷيتكٸلدٸ مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸن شەشپەك. بٸرٸنشٸدەن, پوليگوندارعا توعىتىلىپ جاتقان تۇرمىستىق قالدىقتاردى ازايتسا, ەكٸنشٸدەن, حيميكاتتارمەن لاستانعان اگرارلىق ايماقتار مەن اعىن سۋلاردى تابيعي قالپىنا كەلتٸرۋگە مٷمكٸندٸك تۋماق.
كەميلا دٷيسەن, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ.
