ونىڭ ماقساتى – شەتەلدٸك مۇراعاتتار مەن قورلاردا تابىلعان تاريحي دەرەكتەردٸ جيناقتاپ, زەرتتەپ, ساراپتاۋ. كەيٸن ونىڭ بەرٸ ۇلى دالانىڭ مەدەنيەتٸ مەن تاريحى بويىنشا جاسالاتىن ەلەكتروندىق قوردىڭ نەگٸزٸ بولادى. اتالمىش جوبا اياسىندا بٷگٸندە قازاقستاندىق عالىمدار ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندەگٸ تاريحي مۇراعاتتارعا ەكسپەديتسييا جاساپ, دەرەكتەردٸ جان-جاقتى زەرتتەۋدە.
مەسەلەن, جوبا جەتەكشٸسٸ مەرۋەرت ەبۋسەيٸتوۆانىڭ ايتۋىنشا قازاقستان تاريحى تۋرالى تابىلىپ جاتقان قۇندى جەدٸگەرلەر ەۋروپانىڭ ۇلىبريتانييا, فرانتسييا سەكٸلدٸ ەلدەرٸندە دە جەتەرلٸك.
- مەرۋەرت قۋاتقىزى, الدىمەن «ارحيۆ 2025» باعدارلاماسى تۋرالى ايتىپ ٶتٸڭٸزشٸ.
- بۇل باعدارلامانىڭ باستاۋى سوناۋ 2013 جىلدان باستالادى. سول كەزدەگٸ مەملەكەتتٸك حاتشى مارات تەجيننٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ۇلت تاريحىن زەرتتەۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتٸلگەن مەجٸلٸسٸ ٶتكەن. سول جەردە رامازان سٷلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اياسىندا تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ جٶنٸنەن رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق ورتالىق (راو) اشۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. مەن ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدىم.
راو-نىڭ عىلىمي جۇمىستارى بۇعان دەيٸن جٷزەگە اسقان «مەدەني مۇرا» (2004-2009 ج.ج.) جەنە «عىلىمي قازىنا» (2012-2014 ج.ج.) مەملەكەتتٸك باعدارلامالارىنىڭ جالعاسى. بٷگٸندە ورتالىقتىڭ الدىندا ٷلكەن ماقساتتار تۇر. ەلەمدە انالوگى جوق قور قۇرۋدى كٶزدەيمٸز. بۇل قورعا قازاقستان تاريحى مەن مەدەنيەتٸنە قاتىستى ەلٸمٸزدە جەنە ەلەمدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ەرتٷرلٸ ەكسپەديتسييالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸن توعىستىرىپ, ارحيۆتٸك ماتەريالداردى, قولجازبالاردى, باسقا دا قۇندى جەدٸگەرلەردٸ جيناقتايمىز.
– باعدارلاما بٷگٸندە قانشالىقتى جٷزەگە اسىپ جاتىر?
– ەلەمنٸڭ ەرتٷرلٸ مۇراعاتتارىندا قازاق تاريحى تۋرالى شاشىلىپ جاتقان دەرەكتەر ٶتە كٶپ. شىنى كەرەك, مۇنىڭ بەرٸ عاسىرلار بويى زەرتتەلمەگەن ماتەريالدار. ولاردىڭ بارلىعىن جيناپ, رەتتەستٸرٸپ, جان-جاقتى ساراپتاۋ كەرەك. سوندىقتان, قولجازبالار مەن ارحيۆتٸك ماتەريالداردى جٷيەلٸ تٷردە تولىققاندى زەرتتەۋ ٷشٸن الدىمەن ارحەوگرافييالىق قوعام قۇرىلدى. بىلتىر ارحەوگرافييالىق قوعامنىڭ تەجٸريبەلٸ ماماندارى ۇلىبريتانييا, فرانتسييا, يتالييا, رەسەي, ۋكراينا, پولشا, ۆەنگرييا سىندى ەلدەردٸڭ ارحيۆتەرٸنە زەرتتەۋ ەكسپەديتسييالارىن ۇيىمداستىردى.
جينالعان ماتەريالداردىڭ بارلىعىن قازاقستان تاريحى مەن مەدەنيەتٸ تۋرالى بٸرەگەي قۇجاتتار دەپ ايتۋعا بولادى. جينالعان قولجازبالاردىڭ بارلىعىنان كٶشٸرمەلەر جاساتتىق. ونىڭ بەرٸ الداعى ۋاقىتتا ٷزدٸكسٸز تولىعىپ وتىرادى.
جالپى, تابىلعان ماتەريالداردىڭ بارلىعىن جيناپ قانا قويماي, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جازۋ قاجەت. ەربٸر جاڭا تاريحي فاكتٸلەردٸڭ بارلىعىن نازاردان تىس قالدىرماي, قازاقستان تاريحىنىڭ كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيتٸن قىرلارىن اشا تٷسۋ كەرەك.
– ٶتكەن جىلى ۇلىبريتانييادا ٶتكەن ارحەگرافييالىق ەكسپەديتسيياعا ٶزٸڭٸز دە قاتىسىپسىز. نەتيجەسٸمەن بٶلٸسسەڭٸز.
– ول جاققا ناقتى ماقساتتارمەن باردىق. قازاق جەرٸ تۋرالى پارسى جەنە تٷركٸ تٸلدٸ قولجازبالاردى قاراپ, ماعلۇمات جيناۋعا تىرىستىق. ۇلىبريتانييادان ەلگە شىعىس مانۋسكريپتەرٸنٸڭ كٶشٸرمەلەرٸن الىپ كەلدٸك. بۇل قازاق ەلٸ ٷشٸن ٶتە قۇندى جەدٸگەر. سول جاقتا حودجامكۋلي-بەك بالحيدٸڭ «تاريح-ي قىپشاقي» قولجازباسىنىڭ كٶشٸرمەلەرٸنە قول جەتكٸزدٸك.
مۇندا حV-حVٸٸٸ عاسىرلاردا قازاق جەرٸندە بولعان وقيعالاردى باياندايدى.
وسىلايشا «تۇماندى البيونعا» بارعان ساپارىمىزدا قازاق حاندىعى تۋرالى ماعلۇماتتاردى بٸراز تولىقتىرا الدىق. «تاريحي-ي قىپشاقيدا» اۆتور قازاق حاندارىنىڭ تەگٸن, تۋعان جەرٸن, بيلٸككە كەلگەن ۋاقىتىن ناقتى كٶرسەتٸپ, سول كەزدەگٸ ساياسي وقيعالاردى جاقسى اشا بٸلگەن.
سونداي-اق, كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ دە باسشىلارىنىڭ ەسٸمدەرٸ كٶرسەتٸلٸپ, سول كەزدە ٶمٸر سٷرگەن اقىندار مەن ابىزداردىڭ اتتارى اتالادى. فاكتٸلەر مەن ساندار دا ناقتى جازىلعان.
سونىمەن قاتار, ۇلىبريتانييادان «تاۋاريح-ي گۋزيدا-يي نۋسرات-نامە» قولجازباسىن دا زەرتتەدٸك. وندا دا بٸزگە قاتىستى قۇندى دەرەكتەر ٶتە كٶپ. وسى قولجازبانى زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەسٸندە قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىن, سول كەزدەگٸ عۇرىپتاردى, العاشقى قازاق حاندارى كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ تاريحىن بٸلە الدىق. بۇدان بٶلەك, سول زامانداعى قازاق كيٸمدەرٸ مەن ەرتٷرلٸ تاڭبالارىن, تۇرمىستىق زاتتاردى ۆيزۋاليزاتسييا جاساپ جاتىرمىز.
سونداي-اق, وسمان سۇلتاندارى مەن يران شاحتارىنىڭ ساراي حاتتامالارى مەن ديپلوماتييالىق حاتتارى دا ەرەكشە نازار اۋدارتادى. سۇلتاندار جەنە حاندار اراسىنداعى كٶپتەگەن حاتتاردى زەرتتەدٸك. ولاردىڭ تەك كٶرشٸلەس ەلدەرمەن عانا ەمەس, قازاق حاندىعىمەن جازىسقان حاتتارىن دا تاۋىپ, سول كەزدەگٸ جازبالاردىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن بٸلدٸك.
مۇنىڭ بارلىعى بٸزگە قازاق تاريحىنا جاڭا كٶزقاراسپەن قاراۋعا كٶمەكتەستٸ. ەيتپەسە, بۇرىن تەك رەسەي يمپەريياسى جەنە ورتا ازييا قۇجاتتارىمەن عانا ٶمٸر سٷرٸپ, بٸرجاقتى مەلٸمەت قانا الىپ كەلگەن ەدٸك.
ياعني, بٸز ٷشٸن ۇلىبريتانييا كٸتاپحانالارىنان تابىلعان جەدٸگەرلەر ٶتە قۇندى. ۇلىبريتانييا, فرانتسييا, رەسەي, قىتاي تاعى باسقا ەلدەردەن تابىلعان قولجازبالار مەن قۇجاتتار ارقىلى ۇلى دالا تاريحىن باستان-اياق سۋرەتتەپ شىعا الامىز.
– ال بۇل ماتەريالداردىڭ بارلىعىن قايدان تاۋىپ وقۋعا بولادى, ەلدە تەك قۇجات تٷرٸندە ارحيۆتەردە جاتىر ما?
– ەر ەكسپەديتسييانىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ەرتٷرلٸ باسىلىمدارعا جارييالاپ وتىرامىز عوي. بۇدان بٶلەك, بٸزدٸڭ ماماندار بٷگٸندە ۇلى دالا قولجازبالارىنىڭ, ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ جەنە جەدٸگەرلەرٸنٸڭ كاتالوگىن» دايىندار جاتىر. بۇل ەلەكتروندى كاتالوگ بولماق. وسىلايشا تابىلعان ماتەريالداردى قاعاز تٷرٸندە قالدىرماي, كٶپشٸلٸككە ەلەكتروندى تٷردە ۇسىنامىز.
