شاحانوۆ جەنە "شىندىعىن جوعالتقاندار"

حالىق شاحانوۆتى اقىندىعى ارقىلى تانىدى. ونىڭ تۋىندىلارى ەپيكالىعىمەن, ەڭگٸمەگە, سيۋجەتكە قۇرىلعان قاراپايىمدىلىعىمەن جەنە ٶزٸندٸك مازمۇن مەن فورما تاپقاندىعىمەن قۇندى. «تاناگٶز», «عاشىقتىق عالاماتى», «سەنٸم پاتشالىعى» سىندى تۋىندىلارى جۇرتشىلىقتىڭ القاۋىنا بٶلەنٸپ قانا قويعان جوق, ەدەبي ورتانى دا ٶزٸنە قاراتتى. جاستار جىر كەشتەرٸنە اعىلىپ, شاحانوۆتى ٸزدەدٸ, ونسىز جىر ەلەمٸنٸڭ مەنٸ بولمايتىنداي كٷيگە تٷستٸ. ەدەبيەتشٸلەر ورتاسى جىلى قابىلداپ, سول كەزدەگٸ دۋالى اۋىزدىڭ بەرٸ اقىن شىعارماشىلىعى تۋرالى پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ جاتتى. دەگەنمەن, ونىڭ پوەزيياسى تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا توقىراۋعا ۇشىرادى دەپ قارايتىندار دا بار. مىسالى, «جاڭا قازاقتار», «قاجىمۇقاندار مەن بٶدەنە تالانتتار» سەكٸلدٸ پۋبليتسيستيكالىق سارىنداعى تۋىندىلارى كٶركەمدٸگٸ جاعىنان اقساپ, قوعامدىق پروبلەمالاردى كٶتەرۋٸمەن ەرەكشەلەنەتٸنٸن سىن عىپ ايتاتىندار كٶپ. «پوەزييانىڭ مٸندەتٸ – قارا ماقالانىڭ جٷگٸن كٶتەرۋ ەمەس, وقىرماندى ەستەتيكالىق تانىمعا جەتەلەۋ» دەگەن پٸكٸرلەر جيٸ قايتالانادى. كەيدە شاحانوۆتىڭ «تاناگٶز» پوەماسىنان كەيٸن جازعان جٶنٸ تٷزۋ شىعارماسى جوق دەپ سانايتىندار دا كەزٸگەدٸ. ال ەندٸ بٸر كٶپشٸلٸك, ەسٸرەسە, وقىرماندار ونىڭ سوڭعى جازعان ٶلەڭدەرٸندەگٸ شىنشىلدىقتى, قوعامدى ٶلەڭٸمەن اياۋسىز سىناۋ پوزيتسيياسىن جوعارى باعالاپ, شاحانوۆ ٶلەڭدەرٸن وقۋعا قۇمار. قالاي ايتسا دا, بەرٸبٸر شاحانوۆ قازاققا عانا ەمەس, بەرٸسٸ – تٷركٸ دٷنيەسٸنە, ارىسى – ەلەمگە تانىمال اقىننىڭ بٸرٸ. ونىڭ جىرلارى ەلەمنٸڭ تالاي تٸلٸنە اۋدارىلعان. 

شاحانوۆ سول جىلدارى ولجاس سٷلەيمەنوۆكە ارناپ, «بٸز قازاقتىڭ ەكٸ اقىنى بٸرگەمٸز» دەگەن ٶلەڭ جازعانى جادىمىزدا. كەيٸنٸرەك, ولجاس سٷلەيمەنوۆپەن ۇستانىمى كەلٸسپەي, وعان قارسى پٸكٸرلەرٸن اشىق ايتتى. ەكٸ اقىننىڭ كەتٸسۋٸنە قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸ سەبەپ بولدى.

اقىن مۇحتار شاحانوۆ «شىندىعىن جوعالتقانداردىڭ» كٸسٸلٸك كەلبەتٸنە كٷمەنمەن قارايتىن تۇلعانىڭ بٸرٸ. ول ٷنەمٸ «ٶز شىندىعىن جوعالتىپ العانداردان قاۋٸپتٸ ەشكٸم جوق» دەگەن تۇجىرىم جاساپ, كەرەك كەزٸندە حالىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەمەي, «ٷستەلدٸڭ استىنا جاسىرىنعانداردى» جانى سٷيمەيتٸندٸگٸن ٶلەڭٸمەن دە, سٶزٸمەن دە ەسكە سالىپ وتىرادى. بۇل سٶز – بٸر قاراعاندا جاتتاندى سيياقتى كٶرٸنگەنٸمەن, اقىننىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنە سالساڭىز, شىنايى پٸكٸر ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەسٸز. ەگەر, تەۋەلسٸزدٸكتەن بۇرىنعى 10 جىلدىققا نازار بٶلسەڭٸز, شاحانوۆ ەلدٸڭ ەڭ كٷردەلٸ ٸستەرٸنە ارالاسقان, جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ اقيقاتىن تەمام ەلەمگە پاش ەتكەن, قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸن الۋىنا ايرىقشا ٷلەس قوسقان ازساندى, كەي سەتتەردە جالعىز كٷرەسكەن جانداردىڭ بٸرٸ ەكەنٸن بٸلەسٸز. ونىڭ سول كەزدەگٸ كٶزسٸز ەرلٸگٸن كەيبٸرەۋلەر باتىرلىقتان گٶرٸ, داڭعويلىققا بالاپ جاتسا دا, شاحانوۆ جەل سٶزگە پىسقىرعان ەمەس. ەگەر شاحانوۆ بولماعاندا, جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ شىندىعى كەشٸرەك, كەڭەس وداعىنىڭ قابىرعاسى قاقىراعاندا بارىپ اشىلۋى دا مٷمكٸن ەدٸ. كەيبٸر دەرەكتەر شاحانوۆتى ەلەمگە تانىتقان مەسكەۋدەگٸ ەرلٸگٸ ەكەنٸن دە ايتادى. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ۇيىتقى بولعانىن, جەلتوقسان قىرعىنىن بارشا ەلەمگە جايعان شاحانوۆ ەكەنٸن باتىل ايتىپ, «قىزىل يمپەرييانىڭ» كٷيرەۋٸنە شاحانوۆتىڭ ىقپال ەتكەنٸن دەلەلدەۋگە ۇمتىلاتىندار دا كەزٸگەدٸ. لوگيكاعا سالساڭىز, ەبدەن مٷمكٸن. ٸرٸپ-شٸرٸگەن يمپەرييانىڭ ىدىراۋىن تەزدەتۋگە قازاق اقىنى سەبەپكەر بولدى دەسە, بٸرەۋ سەنەر, بٸرەۋ سەنبەس. ونى ەشكٸم دەلەلدەي المايدى. ەيتكەنمەن, 1989 جىلدان باستاپ كەڭەس وداعىنىڭ ٸرگەسٸ سٶگٸلە باستاعانى تاريحي شىندىق. بۇدان بٶلەك, ارال قاسٸرەتٸن كٶتەرٸپ, دابىل قاققان اقىن ونىڭ ەلەمدٸك پروبلەماعا اينالاتىنىن ەسكەرتٸپ, كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ دە نازارىن اۋداردى. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, ارال ەلٸ دەرتٸنەن ايىققان جوق. شاحانوۆ تا جالىققان بولسا كەرەك, سوڭعى جىلدارى ارال مەسەلەسٸ تۋرالى كٶپ ايتپايتىن بولدى.

ەلدٸڭ القاۋىنا بارىنشا يە بولعانىنا قاراماستان, شاحانوۆتى ۇناتپايتىن, ونىڭ ۇستانىمدارى مەن سٶزٸنە قارسى ۋەج ايتاتىن توپ تا بار. قازاق باسپاسٶزٸندە شىڭعىسحان تۋرالى ايتىس-تارتىس بٸراز جىلعا ۇلاستى. جازۋشى مۇحتار ماعاۋين مەن اقىن مۇحتار شاحانوۆتى قولداعان ەكٸ توپ بٸرٸن بٸرٸ اياعان جوق. سول مەزەتتە «ۇلتقا قارسى» دەگەن ايدارمەن ارنايى ٷندەۋلەر, اشىق حاتتار قارشا بورادى.

راس. كٷردەلٸ ەلەم. ادۋىندى اقىن قايراتكەرلٸككە جەتۋ جولىندا نەبٸر باسپالداقتى باسىپ ٶتتٸ. ونىڭ اسپانداعان شاعى دا, دەۋٸرلەگەن تۇسى دا, بيلٸككە جاقپاي, شەتقاقپاي كٶرگەن كەزٸ دە كٶپ. بٸراق, حالىق شاحانوۆتى ۇمىتقان جوق, ۇمىتپايدى دا. ٷنەمٸ اقىننىڭ ايتقانىن ۇيىپ تىڭداپ, ونىڭ ەربٸر ٸسٸنە تٸلەۋلەس بولا بٸلگەن قاراپايىم جۇرتشىلىقتان قازاقستانداعى ەڭ تانىمال ەكٸ ادامدى سۇراساڭىز, بٸرٸنشٸسٸ – نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ەكٸنشٸسٸ – سٶزسٸز مۇحتار شاحانوۆ ەكەنٸن ايتادى.

احمەت ساعىندىق