رەسەيدٸڭ بالتىق ەلدەرٸنە باسىپ كٸرۋٸ مٷمكٸن بە وسى? قىرىم مەن ۋكراينادان كەيٸنگٸ كەزەك كٸمگە كەلەدٸ? بٸزدٸڭ ساۋالىمىزعا ەستونييالىق «ەۋروپالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى ەۆگەنيي كريشتافوۆيچ جاۋاپ بەردٸ.
– ەستون حالقى قازٸرگٸ ۋكراينداعى جاعدايعا, ونىڭ پۋتيننٸڭ ەرەكەتٸنە قانداي باعا بەرەدٸ?
– بٸزدٸڭ پوزيتسييامىز ەۋرووداق پەن ناتو-نىڭ ۇستانىمىنان الىس جاتقان جوق, بٸلەسٸزدەر. قىرىمدى تارتىپ الىپ, ەندٸ ۋكراينانىڭ شەتٸن كەرتٸپ العىسى بار پۋتيننٸڭ ەرەكەتٸن ايىپتايمىز. ەستونييادا ۋكرايناعا قولداۋ بٸلدٸرەتٸن كٷنٸنە بٸرنەشە شارا ٶتەدٸ.
بٸزدەگٸ رەسەي ەلشٸلٸگٸندە مازا جوق. باسقىنشىلىقتى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەن جٷزدەگەن, مىڭداعان ادام ەلشٸلٸك عيماراتىنىڭ الدىنا جينالادى. ولار بٷگٸن دە تۇر, ەرتەڭ تۇرادى. تٸپتٸ, ونىڭ الدىندا تٷنەۋگە بار. بٸز مۇنىمەن رەسەيگە اقىل كٸرەدٸ دەپ ويلامايمىز, ەرينە. الايدا, بۇل بٸز ٷشٸن سيمۆوليكالىق اكت. كەزٸندە «قىزىل يمپەرييا» ەستونييانى وتارلاعان تۇستا, ستوكگولم (شۆەتسييا استاناسى) تۇرعىندارى ەلٸمٸزدٸ ازات ەتۋدٸ تالاپ ەتٸپ, كٷن سايىن دەل وسىنداي ميتينگٸلەر ۇيىمداستىراتىن.
– «ۋكراينادان كەيٸن, پۋتين بالتىق ەلدەرٸنە اۋىز سالادى» دەگەن ەڭگٸمەلەر قانشالىقتى قيسىندى?
رەسەي جالعىز قالدى. ونىڭ دوسى جوق. ول كەز-كەلگەن ۋاقىتتا كەز-كەلگەن ەلگە باسىپ كٸرۋٸ مٷمكٸن.
بالتىق ەلدەرٸ مەسكەۋگە ەشقاشان دا جىلى قاباق تانىتقان ەمەس. سٸزدەردٸ قايدام, بٸراق بٸز ورىستان كٶرگەن قۇقايىمىزدى ۇمىتقان جوقپىز, ۇمىتپايمىز دا.
بٸزدٸڭ ناتو مٷشەسٸ اتانعانىمىزعا 10 جىلدان استى. قورعانىس سالامىز, بىلايشا ايتقاندا, بۇل تاراپتاعى تۇتاس ستراتەگييا شىعىستان تٶنۋٸ مٷمكٸن سوققىنى تويتارۋعا نەگٸزدەلگەن. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ رەسەيدەن باسقا جاۋىمىز جوق.
ەگەر ەستونييا ناتو-نىڭ مٷشەسٸ بولماعاندا, پۋتيننٸڭ ەسكەرٸ بٸزگە ەلدەقاشان باسىپ كٸرەر ەدٸ. بۇعان وعان سىلتاۋ تابىلار ەدٸ. وعان كٷمەنٸم جوق.
بيلٸكتٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل سالاسىنداعى ساياساتى قاتاڭ بولدى. بٸز قايتتٸك? ەڭ الدىمەن ەستون تٸلٸن عىلىمعا كٸرٸكتٸردٸك. عىلىمنىڭ ەستون تٸلٸندەگٸ تەرمينولوگيياسى جاسالدى. ەستونداردىڭ سانى ميلليوننان اسپايدى. بٸراق, تٸل بٸز ٷشٸن ٶز ٶزٸمٸزدٸ انىقتايتىن قۇرال. ەستوندى ٶزگە ۇلتتان ەرەكشەلەيتٸن دە ونىڭ تٸلٸ.
– جالپى, ەستنوييا مەن رەسەي اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك قايدا دەڭگەيدە?
– تۇراقسىز. ەرتەڭ نە بولارىن بٸلمەيسٸڭ. رەسەيدٸڭ كٷللٸ ەۋروپامەن اراداعى بايلانىسى وسىنداي.
كرەمل ەستوندىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸن ساتىپ الماق بولادى. مۇنىسىنان تٷك شىقپايدى. كرەمل شەكارا تۋرالى كەلٸسٸمشارتتى راتيفيكاتسييالاۋدى سوزا تٷسكٸسٸ كەلەدٸ. ونداعى ويى – قورقىتىپ-ٷركٸتۋ. بٸراق, مۇنىسى دا «بالانىڭ ويىنى».
– ەستون حالقىنىڭ ورىس تٸلٸنە كٶزقاراسى قانداي? جالپى, ورىس تٸلٸن بٸلمەۋ سٸزدەردە قالىپتى ٷردٸس پە?
– ەستونييادا 40-50-دەن اسقان كەز كەلگەن اداممەن ورىسشا سٶيلەسە بەرۋگە بولادى. جاستار جاعى ورىس تٸلٸن بٸلمەيدٸ, ناقتىراق ايتسام, قاجەت ەتپەيدٸ. ەسەسٸنە, اعىلشىنشاعا سۋداي.
تەۋەلسٸزدٸك العان تۇستان بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە ٶمٸر سٷرەتٸن ورىستٸلدٸ قاۋىم مەملەكەتتٸڭ «ەستون تٸلٸن ٷيرەنٸڭدەر!» دەگەن تالابىن, تاپسىرماسىن ورىندادى دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ, ول مەملەكەتتٸك تٸل, سوندىقتان ەستون تٸلٸن بٸلمەي بٸزدە جاقسى قىزمەتكە ورنالاسۋ مٷمكٸن ەمەس.
يە, بۇل دا وڭاي بولعان جوق. ەسٸرەسە, 90-شى جىلدارى. بٸراق بيلٸكتٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل سالاسىنداعى ساياساتى قاتاڭ بولدى. بٸز قايتتٸك? ەڭ الدىمەن ەستون تٸلٸن عىلىمعا كٸرٸكتٸردٸك. عىلىمنىڭ ەستون تٸلٸندەگٸ تەرمينولوگيياسى جاسالدى. ەستونداردىڭ سانى ميلليوننان اسپايدى. بٸراق تٸل بٸز ٷشٸن ٶز-ٶزٸمٸزدٸ انىقتايتىن قۇرال. ەستوندى ٶزگە ۇلتتان ەرەكشەلەيتٸن دە ونىڭ تٸلٸ.
بٸزدٸڭ ناتو مٷشەسٸ اتانعانىمىزعا 10 جىلدان استى. قورعانىس سالامىز, بۇل تاراپتاعى تۇتاس ستراتەگييا شىعىستان تٶنۋٸ مٷمكٸن سوققىنى تويتارۋعا نەگٸزدەلگەن. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ رەسەيدەن باسقا جاۋىمىز جوق.
– ەستونداردىڭ ٶتكەن تاريحقا (كسرو كەزەڭٸندەگٸ) كٶزقاراسى قانداي?
– ەستونييانى وتارلاعان «قىزىل يمپەرييا» ەلەمدەگٸ ەڭ جاۋىز جٷيە جەنە ادامزات تاريحىندا دەل سولاي بولىپ قالماق. بولشەۆيكتەر ناعىز ناتسيستەر بولاتىن. ولار بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸ تارتىپ الدى, بەيبٸت حالىققا وق اتتى, ەستونداردىڭ تانىمال تۇلعالارىن قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتتى. بىلايشا ايتقاندا, كوممۋنيستٸك كەزەڭنٸڭ جاراسى ەشقاشان جازىلمايدى جەنە ۇمىتىلمايدى.
سودان دا شىعار, بٸز پۋتيننٸڭ «كسرو-نىڭ كٷيرەۋٸ حح عاسىرداعى ەڭ ٷلكەن گەوساياسي اپات بولدى» دەگەن مەلٸمدەمەسٸن جيٸركەنە قابىلدايمىز. بۇلاي ايتۋعا قالاي دەتٸ باردى ەكەن? ەگەر نەمٸس كانتسلەرٸ انگەلا مەركەل: «گيتلەرلٸك گەرمانييانىڭ قۇلاۋى, ونىڭ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستاعى جەڭٸلٸسٸ حح عاسىرداعى ەڭ ٷلكەن گەوساياسي اپات بولدى» دەسە, قالاي قابىلدار ەدٸك? پۋتيننٸڭ مەلٸمدەمەسٸ دە دەل سولاي ەستٸلەدٸ.
[caption id="attachment_9874" align="alignright" width="452"]
– سٸزدەر رەسەيلٸك تەلەارنالاردى كٶرەسٸزدەر مە? ەستونيياداعى رەسەيلٸك اقپاراتتىڭ ىقپالى قانشالىقتى?
– رەسەيلٸك باق-تىڭ (ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك) بٸز تۋرالى تاراتقان اقپاراتىن كٶرگەندە, ەستٸگەندە ەرٸكسٸز ەزۋ تارتاسىڭ. ەستونيياداعى ورىستٸلدٸلەردٸڭ جاعدايىن بارىنشا بۇرمالاپ كٶرسەتەدٸ. ٶز ەلٸندەگٸ اڭقاۋ جۇرتتىڭ اياۋشىلىعىن تۋدىرۋعا تىرىسادى. نەگٸزٸندە بٸزدەگٸ ورىستٸلدٸلەر ەشقانداي قىساستىق كٶرٸپ وتىرعان جوق. بٸزدٸڭ ولارعا قويىپ وتىرعان تالاپتارىمىزدىڭ بارلىعى زاڭدى. بٸز تەۋەلسٸز مەملەكەتپٸز. ەندەشە, رەسەيدٸڭ بٸزدٸڭ ٸشكٸ ٸسٸمٸزگە تۇمسىق تىعاتىن قۇقى جوق. كٶپشٸلٸگٸ مۇنى ۇعىندى دا. الايدا, كرەمل تاراتقان اقپاراتقا جەلٸككەن, كەلمەسكە كەتكەن دەۋٸردٸ كٶكسەيتٸندەر ەلٸ دە بار. ولار بٸزدٸ قانشاما جىلدار بويىنا بيلەپ-تٶستەپ كەلدٸ عوي. سونىسىن بۇلدايتىن سيياقتى.
ەگەر ەستونييا ناتو-نىڭ مٷشەسٸ بولماعاندا, پۋتيننٸڭ ەسكەرٸ بٸزگە ەلدەقاشان باسىپ كٸرەر ەدٸ. بۇعان وعان سىلتاۋ تابىلار ەدٸ.
– ەگەر بٸر كەزگٸ كسرو قۇرامىنداعى بولعان ەلدەرمەن سالىستىرىپ قاراساق, تەۋەلسٸزدٸك العان تۇستان بەرٸ ەستونييا قانداي جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ?
– ەڭ الدىمەن اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى دامىتۋدا كٶش ٸلگەرٸ كەتتٸك. ماقتانعانىم بولماسىن, مىسالعا, سٸزدەر Skype ۆيدەو بايلانىس قۇرالىن ەستوندار ويلاپ تاپقانىن بٸلەسٸزدەر مە? بۇدان سىرت, بٸز ەلەمدە ەڭ العاشقى بولىپ ينتەرنەت ارقىلى جالپىحالىقتىق سايلاۋ ٶتكٸزدٸك.
ينتەرنەت ارقىلى قاشىقتان سايلاۋ ٶتكٸزۋدٸ بٸز 2005 جىلدان بەرٸ جٷرگٸزٸپ كەلەمٸز. سوڭعى بيىلعى جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا ٶتكەن پارلامەنتتٸك سايلاۋدا دا سايلاۋشىلاردىڭ تەڭ جارتىسى ٶز داۋسىن ينتەرنەت ارقىلى بەردٸ.
مۇنىڭ بەرٸ نەنٸ اڭعارتادى? بٸزدٸڭ دٷنيەتانىمىمىز, كەرەك دەسەڭٸز, دەموكراتيياعا ۇمتىلىسىمىزدىڭ ٶزٸ باتىس جۇرتىنا جاقىن ەكەنٸمٸزدٸ كٶرسەتەدٸ. كرەمل مۇنىڭ بەرٸن كٶرمەي, بٸلمەي وتىرعان جوق. ولاردىڭ بۇعان ٸشٸ اشيدى, ٶزدەرٸنەن وزىپ, بٸرجولاتا ەۋروپاعا بەت بۇرعانىمىزدى كٶرە المايدى. ۋكراينانى قايدام, بٸراق بالتىق ەلدەرٸنەن مەسكەۋ مەڭگٸگە جەنە ەلدەقاشان ايىرىلىپ قالعان.
– ەستوندار قانداي ۇلت جەنە ەستوننىڭ قاي مٸنەزٸنەن ٷلگٸ الۋعا بولادى?
– بٸز ٶز ەلٸمٸزدٸ جٷرەگٸمٸزبەن سٷيەمٸز. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس تۇسىندا ەستونداردىڭ بٸرازى ەلدەن كەتٸپ قالدى. باتىسقا كٶشتٸ. بٸراق ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸ مەن تٸلٸن ۇمىتقان جوق. مۇنى بالالارىنا دارىتتى. سونىڭ بٸرٸ تووماس حەندريك يلۆەس. قازٸرگٸ ەستونييا پرەزيدەنتٸ. ول ستوكگولمدە تۋعان. ٶمٸر بويى اقش-تا ٶمٸر سٷردٸ. 90-شى جىلدارى ەستونيياعا قايتىپ كەلدٸ. بٸراق, تٸلٸن ۇمىتقان جوق. ول ەستونشا ويلايدى, ەستونشا سٶيلەيدٸ.
سوسىن رەسەيلٸك باق-تىڭ بٸز تۋرالى جازعان اقپاراتىنا سەنبەڭٸزدەر. شىلعاي ٶتٸرٸك. ەگەر ەستونييادا ورىستٸلدٸلەر ناقتى قىساستىق كٶرٸپ وتىرسا, ەلدەقاشان رەسەيگە تايىپ تۇرار ەدٸ.
ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان دۋمان بىقاي
پوتسكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە دەموكراتييالىق دامۋدىڭ جولىنا تٷسكەن جەنە ٶزگەلەردەن وزا شاپقان وسى – بالتىق ەلدەرٸ. ونىڭ ٸشٸندە – ەستونييا.
دەموكراتييا يندەكسٸ (The Economist جۋرنالىنىڭ دەرەگٸنە ساي)
- ەستونييا – 34 ورىن
- ليتۆا – 41 ورىن
- لاتۆييا – 48 ورىن
- قازاقستان – 143 ورىن
باسپاسٶز ەركٸندٸگٸ يندەكسٸ
- ەستونييا – 3 ورىن
- ليتۆا – 30 ورىن
- لاتۆييا – 50 ورىن
- قازاقستان – 161 ورىن
جەمقورلىق يندەكسٸ
- ەستونييا – 29 ورىن
- ليتۆا – 50 ورىن
- لاتۆييا – 61 ورىن
- قازاقستان – 140 ورىن
