ونىڭ ايتۋىنشا, سوناۋ 90-جىلدارى, ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارى نازارباەۆپەن جاعالاسىپ, جەر تەپكٸلەپ جٷرٸپ مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭدى قابىلداتقان ادام وسى – شاحانوۆ.
«بەرتٸنگە شەيٸن قوعامنىڭ نازارىن قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل جاعدايىنا اۋدارىپ, بۇنىڭ قانداي ۇلتتىق تراگەدييا ەكەنٸن ايتا جٷرٸپ وعان حالىقتى سەندٸرە بٸلدٸ دەپ سانايمىن», – دەيدٸ ولجاس ەبٸل.
اۆتور ٶز ويىن بىلايشا تارقاتىپتى.
اۋعانستانداعى حازارلار – انا تٸلٸنەن ايىرىلىپ قالعان حالىق. قازٸر بۇلار پارسىنىڭ داري ديالەكتٸسٸندە سٶيلەيدٸ.
بۇرىن بۇلاردىڭ تٸلٸ بٸزدٸڭ قازاق تٸلٸنە ۇقساس بولىپتى. بۇلاردىڭ بٷگٸنگٸ سٶزدٸك قورىندا «اپا», «جەڭگە», «كٶكە», «ناعاشى» سىندى بٸراز تۋىستىق اتاۋلار ساقتالىپ قالىپتى. تاعى بٸرشاما بٸزگە ۇقساس سٶزدەرٸ بار ەكەن, بٸراق بۇلار ونىڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸن بٸلمەيدٸ ەكەن.
بٸر حازار بۇلاق ماڭىنا كەلٸپ «بٸزدە مىنا سۋدى بۇلاق دەپ اتايدى, بٸراق بۇلاق دەگەن سٶزدٸڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸن بٸلمەيمٸز, بۇل كٶنە سٶز» دەيدٸ.
بۇل بەيباقتار قازٸر پارسىشا سٶيلەيدٸ, تٸلدەن ايىرىلعان, ٶتكەن تاريحىن دا بٸلمەيدٸ, تٷرلەرٸ پارسىعا ۇقساماسا دا «بٸز پارسىمىز» دەپ ٸشتەرٸ يرانعا بۇرادى ەكەن, بۇلاردى كەدٸمگٸدەي ٶتكەنٸنەن اجىراپ, مەڭگٸرٸپ قالعان حالىق دەسە دە بولادى. عالىمدار كەلەشەكتە بۇل حالىقتىڭ تٷپ-تامىرىن قازبالاسا, بۇلاردىڭ تٷبٸ بٸزگە كەپ تٸرەلەدٸ, وعان ەش كٷمەنٸم جوق.
ۇلتتىق سانا, سەزٸم دەگەن نەرسە بۇلاردا اتىمەن جوق. سانالارى تايپالىق دەڭگەيدە قالىپ قويعان. ەر تٶبەنٸڭ استىندا بٸر تايپا – ەكٸ رۋ وتىرادى. رۋلارى دا بٸزگە ۇقساس, شەجٸرەسٸ مەن ٶزگە سالتتارى دا بٸزگە كەلەدٸ. بٸراق بۇلاردا تٸل كەتكەسٸن بەرٸ كەتكەن عوي, بۇلار ەندٸ – پارسىلار.
رەسەيدەگٸ حاكاستار دا تٸلدەن اجىراپ قالعان حالىق (سۋرەتتە), بۋرياتتار دا سونداي ەكەن. بۇل بايعۇستاردى (بۋرياتتاردى) قارا ورىس دەسە دە بولادى.
ات-ەسٸمدەرٸ كەدٸمگٸدەي ورىسشا, جاندارى, دٸلدەرٸ ورىستانىپ كەتكەن. بارىن سالىپ ورەكەڭە ادالدىعىن دەلەلدەپ كەلەدٸ.
2014 جىلى ۋكراينادا قىرىم جانجالى باستالعاندا, كٷللٸ ەلەم وسى بۋرياتتاردىڭ رەسەي ٷشٸن قولدارىنا قارۋ الىپ, ۋكرايناعا قارسى اتتانعانىنا كۋە بولدى, قارا يۆاندار ورىس ٷشٸن قازداي تٸزٸلٸپ سوعىسقا كەتتٸ. بۇلاردا دا تٸل كەتكەسٸن ونىڭ ارتىنان بەرٸ كەتكەن.
باقسام, تٸل دەگەن شٸركٸن, ۇلتتىڭ ەڭ اسىل قۇندىلىعى ەكەن. ماڭىزى, مەن-ماعىناسى, رۋحاني شەكاراسى ەكەن. وعان كٶزٸم جەتتٸ.
مەنٸڭشە, سوۆەت زامانىندا ٶشٸپ بارا جاتقان, ايانىشتى جاعدايعا جەتكەن قازاق تٸلٸن جاڭعىرتۋ ٷشٸن مۇحتار شاحانوۆ باستاعان ۇلتشىل قاۋىم ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸردٸ.
شاحانوۆ سوناۋ 90-جىلدارى, ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارى نازارباەۆپەن جاعالاسىپ, جەر تەپكٸلەپ جٷرٸپ مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭدى قابىلداتىپ قانا قويماي, مۇحاڭ كەم دەگەندە بەرتٸنگە شەيٸن بٸزدٸڭ قوعامنىڭ نازارىن قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل جاعدايىنا اۋدارىپ, بۇنىڭ قانداي ۇلتتىق تراگەدييا ەكەنٸن ايتا جٷرٸپ, وعان حالىقتى سەندٸرە بٸلدٸ دەپ سانايمىن.
ارسىڭ-گٷرسٸڭ ەتسە دە, ول بار قولىنان كەلگەن نەرسەسٸن ٸستەدٸ.
سونىڭ نەتيجەسٸندە بٷگٸندە جاڭا جاستار تولقىنى قالىپتاسىپ قالدى, ال ولاردىڭ اراسىنان شىعىپ بيلٸك باسىنا كەلەتٸن كەلەشەك جاس ۇلتشىل باسشى, بيلٸكتەگٸ العاش اتقاراتىن شارالارىنىڭ الدى نەدەن باستالاتىنىن تاس تٷيٸن بٸلٸپ وتىر.
سول شاحانوۆ كەشە امان تاسىعانعا سۇحبات بەرٸپ وتىر: «ەپكەم اۋرۋ, پەنسييام ەشتەڭەگە جەتپەيدٸ» دەيدٸ, اياپ كەتتٸم.
ال انا كەشە كەلگەن بٸلەش دەگەندەر تٸپتٸ وعان قاراپ شاپتىردى, ونىڭ ارتىنداعى توبى سول مۇحاڭا قاراپ ەكٸلەنٸپ, تەبٸنٸپ تەرٸس قاراپ «تىشتى...». ۇيات تازا.
مەنٸڭ پايىمىمشا, قازاق تٸلٸ – بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ تٶلقۇجاتى, ال ونىڭ قولدانۋشىسى بٸزدٸڭ قازاقتٸلدٸ قوعام, بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دٸڭگەگٸ.
ەرينە, حالىق بولعاسىن ونىڭ اراسىندا «ورىس بولايىق, تٷرٸك بولايىق, اراپ بولايىق» دەيتٸن ەشكٸلەرٸ, قاشاقتارى بولادى, ونسىز بولمايدى ەكەن.
بٸراق مەنٸڭشە, ولاردىڭ باسىن قايىرىپ, تەزگە سالىپ وتىراتىن ورتالىق وسى بٸزدٸڭ قازاقتٸلدٸ ورتا ەكەن, ياعني ۇلتتىڭ قورعان يممۋنيتەتٸ دە وسى ورتا ەكەن. ونى دا تٷسٸندٸم.
بٸز كەلەشەكتە قارا باسىپ تٸلدەن دە, وسى ورتادان دا ايىرىلاتىن بولساق, ەلگٸ حازار مەن بۋرياتتىڭ ارتىنان كەتەدٸ ەكەنبٸز, تازا مەڭگٸرٸپ مەلشيٸپ قالامىز. وعان تٷك تە كٷمەنٸم جوق.
سوندىقتان بٸزدەگٸ ەر قازاقتٸلدٸ قازاق ٸس جٷزٸندە ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى بولادى ەكەن, بٸزدٸڭ ۇلتتىعىمىز بەن مەملەكەتتٸلٸگٸمٸز سونىڭ ٷستٸندە تۇر.
ولجاس ەبٸل
