ٶتكەن عاسىر – ادامزاتتىڭ اداسقاقتىعىن دەلەلدەگەن عاسىر. ادامزات ٶزٸنٸڭ تەگٸن قايتا ٸزدەدٸ, ٶزٸنٸڭ قايدان شىققانىنا قايتا ٷڭٸلدٸ, ٶزٸن ەكٸ رەت ٶرتەپ, ونىڭ كٷلٸنە سالتاناتتى تٷردە ەسكەرتكٸش ورناتتى. ول ەسكەرتكٸشكە ەرلٸك دەپ ات قويدى. ادامداردى اياۋسىز جەنە كٶپ قىرعاندار گەروي اتاعىن الدى. نيتسشەلٸك پايىمدى ٶز مٷددەسٸنە اسىرا پايدالانىپ, ەلسٸزدەردٸ جاردان لاقتىردى. ال ەلدٸلەر... ەلدٸلەر جوق ەدٸ. سەبەبٸ, ادام – قورعانسىز. ونداي قورعانسىزدىقتى قورعاۋ ٷشٸن باتىرلىق, ەرلٸكپەن بٷركەمەلەۋ ەڭ ەدەمٸ تەسٸل.
فاشيزم – فاشيزم. ال كەڭەستٸك لاگەردٸ ونىڭ قارسىلاسى بولعاندىعى ٷشٸن اقتاۋعا بولمايدى. ول دا – فاشيزم. باسقا ماعىناداعى. باسقا فورماداعى. ەكەۋٸ دە ادامداردىڭ قانى مەن كٶز جاسىنان تاريحتىڭ قابىرعاسىن تۇرعىزدى. قازٸر مٷك باسقان سول تاريح بٸزدٸڭ جادىمىزدان ٶشكەن جوق, تاريحتىڭ قايتالاناتىندىعىنا سەنگٸمٸز كەلمەيدٸ... مٸنە, وسى كەزدە جويقىن, بەتقاراتپاس يدەولوگييالارعا قارسى, ەلسٸز, قاۋقارسىز, قورعانسىز, بٸراق شىنايى وي ەلەمدٸ كەزدٸ. قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتار دەسەك قاتەلەسپەيمٸز ولاردى. سولاردىڭ باسىندا تۇرعاننىڭ بٸرٸ – سارتر.
ادامدى ٷنەمٸ اڭدىپ جٷرەتٸن «جاۋلار» بار, ولار: ماعىناسىزدىق پەن ابسۋرد. اياعىڭدى سەل شالىس باسساڭ قۇردىمىنا قۇلاي كەتەسٸڭ. قايتا شىعۋ ٷشٸن, قايتا تۋۋ كەرەك. ٶزٸڭدٸ ٸشكٸ ەلەمٸڭدە قايتا جاراتۋىڭ كەرەك. دەمەك, سەنٸڭ ەركٸندٸگٸڭ بار.
سارتر عۇمىر كەشكەن كەزەڭدٸ (1905-1980) ادام بولمىسىنىڭ قايتا ەلەكتەن ٶتكەن سەتٸ دەۋگە بولادى. ول بولمىسشىلدىقتىڭ باسىندا تۇردى. كٶشباسىندا كەركەگور, نيتسشە, حايدەگگەرلەر توپ باستاسا دا, سارتر ونى جٷيەلەگەن, شىن ادامنىڭ بولمىسىنا بارىنشا جاقىنداتقان جارقىن تۇلعانىڭ بٸرٸ. دوسى ەرٸ بٸتٸسپەس پٸكٸرتالاسقا بەيٸم البەر كاميۋ ەكەۋٸ ادامنىڭ ٸشكٸ نەتٸندە جاسىرىنىپ جاتقان تٸرشٸلٸككە قۇلشىنىستى وياتۋعا تالپىندى. ەكزيستەنتسياليزم – تٸرشٸلٸك ەتۋ, ٶمٸر سٷرۋ عانا ەمەس, تۇلعانىڭ بٸرەگەي مەنٸ, ەشكٸمدٸ قايتالاي الماۋى جەنە ٶزٸنٸڭ دە ەشكٸمگە ۇقسامايتىندىعى, ەر ادام ٶزٸنشە جاراتىلىس, ٶزٸنشە تاعدىر يەسٸ. سارتر وسى اعىمنىڭ بەلدٸ ٶكٸلٸ رەتٸندە جاڭا تۇجىرىمداردى ورتاق تالقىعا تاستادى. شەكسپير قويعان اۋىر ساۋال «بولۋ مەن بورداي توزۋ» بۇل عاسىردا باسقاشا مەن الدى: سوتسياليزم مەن كوممۋنيزم جۇپ قۇرىپ, توتاليتاريزمنٸڭ تەاترلىق كٶرٸنٸسٸنە بەلسەنە كٸرٸسكەن, ديكتاتورلار مەن تيراندار ساحنادا نەگٸزگٸ كەيٸپكەر سانالعان, بوسقىندار مەن قاڭعىرعان پەندەلەر مولايىپ, تٷرمەلەر مەن كونتسلاگەرلەر كٶبەيگەن, تەحنيكا مەن تەحنولوگييا سۇرقييا ساياساتتىڭ قول شوقپارىنا اينالىپ, ميلليونداعان ادامدار قىرىلىپ, سوعىس ٶرتٸ لاۋلاعان قيياناتى كٶپ عاسىردا ولار, ەكزيستەنتسياليستەر: «ادام دەگەن نە?!» دەگەن سۇراقتى بۇرىنعى ماعىناسىنا قاراعاندا ٶتە ٶتكٸر ەكپٸندە العا توستى. ادامنىڭ مەنٸ, ادامنىڭ بولمىسى دەپ كەتە بەرەتٸن فيلوسوفييالىق سۇراقتارعا باسقا قىرىنان قاراۋدى ۇسىندى. ادامنىڭ مۇڭى, ٷرەيٸ, كٷيٸنٸشٸ مەن سٷيٸنٸشٸ, جالعىزدىعى, قورعانسىزدىعى, اقىر سوڭىندا ابسۋردقا تولى ەلەمدەگٸ ونىڭ ورنى تۋرالى تولعاتتى. ادامدى ٷنەمٸ اڭدىپ جٷرەتٸن «جاۋلار» بار, ولار: ماعىناسىزدىق پەن ابسۋرد. اياعىڭدى سەل شالىس باسساڭ قۇردىمىنا قۇلاي كەتەسٸڭ. قايتا شىعۋ ٷشٸن, قايتا تۋۋ كەرەك. ٶزٸڭدٸ ٸشكٸ ەلەمٸڭدە قايتا جاراتۋىڭ كەرەك. دەمەك, سەنٸڭ ەركٸندٸگٸڭ بار. مٸنە, ولار ۇسىنعان ەڭ دۇرىس جول – تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ. تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ بولماعان پاتشالار دا قۇل, جوق, تاڭداۋ ەركٸندٸگٸن بٸلمەگەن پەندەنٸڭ بەرٸ قۇردىمنىڭ تۇتقىنى.
سارتر ادامزات كٶكٸرەگٸنە مۇڭلى الاۋ جاقتى. ٶزٸڭە جاقىندا, ٶزٸڭنەن الىستاما, ٶزٸڭنەن قاشپا, ٷڭٸل, سەنٸڭ باقىتىڭ الىستا ەمەس, ٶزٸڭدە, بٷگٸندە, تابانىڭنىڭ استىندا, ىستىق قانىڭدا دەدٸ. سونى سەزٸنە الساڭ بولاشاققا ماعىنالى قادام تاستاماقسىڭ. نەگە مۇڭلى? ٶيتكەنٸ, بٸز شىن مەنٸندە ەشكٸم دە ەمەسپٸز, قورعانسىزبىز. ونى تٷسٸنبەيٸنشە, جەر بەتٸندە سوعىستار مەن ٶرتتەر توقتاماق ەمەس. ونى تٷسٸنبەيٸنشە, مەنمەندٸك, كەۋدەمسوقتىق, كٶرسوقىرلىق توقتاماق ەمەس. ٶزٸڭنٸڭ ەشكٸم ەمەستٸگٸڭدٸ جاسىرۋ ٷشٸن ٶزگەگە جاۋىعا قارايسىڭ. ٶزٸڭدٸ قالايدا مويىنداتقىڭ كەلەدٸ. ٶزگەنٸ ەمەس, ەڭ قيىنى ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭە مويىنداتۋ ەكەنٸ ەستەن شىعا بەرەدٸ. ٶزٸڭ يلانباعانعا, ەلدٸ قالاي يلاندىرماقسىڭ, جازعان?! مۇڭلى الاۋ – ەلسٸز, بولماشى ٷمٸت. سول ٷمٸتتٸ سٶندٸرمەۋ لەزٸم. ال ونى سەنٸمگە اينالدىرۋ, ماعىناعا تولتىرۋ ٶز قولىڭدا.
ادام ٶلٸم الدىندا ٶزٸنٸڭ ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸنە بويلايدى. ٶلٸم, اجال – ٷرەيدەن بۇرىن, ٶز ٶمٸرٸڭنٸڭ ماعىنالى ەلدە ماعىناسىز ٶتكەنٸنە نازار سالۋعا يتەرمەلەيدٸ. ٶمٸر سٷرۋ – ماعىناعا يە بولۋ ەمەس, ٶمٸردٸ تولىق سٷرۋ, بارىنشا ٶز تاڭداۋ ەركٸندٸگٸڭ ارقىلى ويداعىداي سٷرۋ – ماعىنالى. بٸراق, ەركٸندٸك دەگەنٸڭٸزدٸڭ ٶزٸ باسقالاردىڭ ەركٸندٸگٸمەن ساناسۋعا تەۋەلدٸ, تولىق, ابسوليۋتتى ەركٸندٸك بولماق ەمەس, سەنٸڭ تۋۋ, ٶلۋ, ٶمٸر سٷرۋ ەركٸندٸگٸڭ بەرٸبٸر ٶزگەرلەرمەن بايلانىستى. اتا-اناڭدى تاڭداي المايتىنىڭداي, اجالدى دا تاڭداي المايسىڭ. ول جاراتىلىسنامانىڭ قۇپيياسى. ەيتكەنمەن, ماڭدايداعى جازۋدىڭ بۇيىرۋى دەپ, قاراپ وتىرۋعا بولمايدى, ادام قانداي جاعدايدا دا ٶمٸر سٷرۋگە قۇقىلى. ٶمٸر قانداي جاعدايدا دا ماڭىزدى. ماعىناسىزدىق – ادىمىڭنىڭ استىندا ەمەس, ول قاشاندا سەنٸڭ الدىڭدا. سول سەكٸلدٸ ماعىناعا تولى مٷمكٸندٸكتەر دە سەنٸڭ قارسى الدىڭدا تۇر. قايسىسىمەن بيلەگٸڭ كەلەدٸ?..
[caption id="attachment_8655" align="alignleft" width="354"]
سارتر جازۋشى بولۋ ٷشٸن تالپىنعان جوق, ول ٶزٸنٸڭ كٶكەيٸندەگٸ سۇراقتاردى كٶركەم بەينەلەۋ ٷشٸن جازۋشىلىقتى تاڭدادى. ياعني, شىنايى بولمىس تۋرالى حيكاياسىن ادام ساناسىنا تەرەڭٸرەك جەتكٸزۋگە فيلوسوفييالىق تالداۋدان, كەڭ قۇلاشتى كٸتاپتاردان, «بولمىس پەن بەيبولمىستان» گٶرٸ, ەدەبيەت, ناقىشتى, سازدى سٶز ەلدەقايدا تيٸمدٸ دەپ بٸلدٸ. ونىڭ كٶپتەگەن شىعارمالارى ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسىن, تانىمدىق دٷنيەلەرٸن قايتالاي ساراپتاۋ ٷشٸن قۇرىلدى. ول شىعارمالارىندا سٶيلەمدٸ ويناقىلاندىرىپ, ەلدٸ تاڭعالدىرۋعا ۇمتىلعان جوق – تاپقىرلىق پەن شەشەندٸك كٶركەمدٸكتٸڭ عانا ەمەس, تازا شىندىقتىڭ دا قاس جاۋى ەكەنٸن ەلدەن بۇرىن سەزدٸ – ويدى شاتاستىراتىن كٷردەلٸ تەڭەۋلەرگە بوي الدىرعانشا, قىسقا ەرٸ ماعىنالى جازۋعا زەر سالدى. ونىڭ ەر سٶيلەمٸندە زٸلدەي اۋىر تۇجىرىمدار, قارسىلىقتار, كەرٸاعارلىقتار تۇنىپ تۇردى. مۇنىڭ ٶزٸ ەدەبيەتتەگٸ ستيلگە مالدانۋدان گٶرٸ, ٶز ويىن شىنايى جەتكٸزۋدٸڭ امالى بولدى. ستيلدٸ سەن جاراتپايسىڭ, ستيل سەنٸ جاراتادى. سٶيتە تۇرا, ونىڭ شىعارمالارى جٷيكەڭدٸ شيرىقتىرادى, كەيدە جالىقتىرادى, ماعىناسىز سەزٸمدەر اۋانىنا قامايدى. ونى وقىعان جان: «مەن نە ٷشٸن بۇلاي ٸستەپ جٷرمٸن? ادامدار, سٸرە, ولار كٸمدەر?», – دەگەن سۇراقتاردى قويماي تۇرا المايدى. ول ٶزٸنٸڭ پەسالارى ارقىلى زاماندى ەمەس, ادامدى, ونىڭ شىن بولمىسىن, ٸشكٸ كەسپٸرٸن اشىپ بەردٸ. باتىس تەاترلارى سارتردى ساحنالاۋدى مەرتەبە كٶرەدٸ, بٸراق ساقسىنادى. ونىڭ دەڭگەيٸنە پەسانىڭ سٶزدەرٸمەن ەمەس, ويىمەن جەتۋ پارىز.
سارتر ادامزات كٶكٸرەگٸنە مۇڭلى الاۋ جاقتى. ٶزٸڭە جاقىندا, ٶزٸڭنەن الىستاما, ٶزٸڭنەن قاشپا, ٷڭٸل, سەنٸڭ باقىتىڭ الىستا ەمەس, ٶزٸڭدە, بٷگٸندە, تابانىڭنىڭ استىندا, ىستىق قانىڭدا دەدٸ. سونى سەزٸنە الساڭ بولاشاققا ماعىنالى قادام تاستاماقسىڭ. نەگە مۇڭلى? ٶيتكەنٸ, بٸز شىن مەنٸندە ەشكٸم دە ەمەسپٸز, قورعانسىزبىز. ونى تٷسٸنبەيٸنشە, جەر بەتٸندە سوعىستار مەن ٶرتتەر توقتاماق ەمەس. ونى تٷسٸنبەيٸنشە, مەنمەندٸك, كەۋدەمسوقتىق, كٶرسوقىرلىق توقتاماق ەمەس. ٶزٸڭنٸڭ ەشكٸم ەمەستٸگٸڭدٸ جاسىرۋ ٷشٸن ٶزگەگە جاۋىعا قارايسىڭ. ٶزٸڭدٸ قالايدا مويىنداتقىڭ كەلەدٸ. ٶزگەنٸ ەمەس, ەڭ قيىنى ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭە مويىنداتۋ ەكەنٸ ەستەن شىعا بەرەدٸ. ٶزٸڭ يلانباعانعا, ەلدٸ قالاي يلاندىرماقسىڭ, جازعان?! مۇڭلى الاۋ – ەلسٸز, بولماشى ٷمٸت. سول ٷمٸتتٸ سٶندٸرمەۋ لەزٸم. ال ونى سەنٸمگە اينالدىرۋ, ماعىناعا تولتىرۋ ٶز قولىڭدا.
ٶزٸنٸڭ باعىتىنان اداسقان ەلدەبٸرەۋلەر ٶزٸنٸڭ ماعىناسىز عۇمىرىن ەلدەبٸرەۋلەر ارقىلى ماعىنالى ەتۋدٸ كٶكسەيدٸ. ەكٸ ماعىناسىزدىقتان ماعىنا پايدا بولا ما? بٸزدٸڭ قازٸرگٸ تىنىشتىعىمىز بۇرىنعى تىنىشتىقپەن ۇقساي ما? بولاشاققا ەكٸ ادىم جاقىنداساڭىز, ٶزٸڭٸزدٸڭ قانشا دٷنيەنٸ جوعالتىپ, قانشا دٷنيەگە يە بولارىڭىزدى بٸلەسٸز بە? قىسقاسى, ٶمٸرٸڭٸز قايتسە ماعىناعا يە بولادى? جاۋابىن سارتر قىسقا قايىردى: «مەن – ٶزٸمنەن اسقان مەنمٸن!». وسىنى تٷسٸنسەڭ عانا «...ٶزٸڭ ٶزٸڭە اينالا الاسىڭ».
مەنٸڭ بٸر دوسىم بار. ونى ەشكٸم تانىمايدى, بٸراق بەرٸن ول تانيدى. تانىعان سايىن بەرٸنەن كٶڭٸلٸ قالىپ, الماتىنى تاستاپ قاشقىسى كەلەدٸ. بەرٸنەن اينىعان, بەرٸنەن جەرٸگەن. وعان شۋلى قالانىڭ كەز كەلگەن جەرٸ ۇنامايدى: سۋپەرماركەتتەر, ٸرٸ ساۋدا ورتالىقتارى, بازارلار, تٷنگٸ كلۋبتار, تەاترلار مەن كينوزالدارى, مۇراجايلار, مەتروداعى ەسەم ٷيلەسٸمدٸلٸك, جول جيەگٸندەگٸ جارنامالار. بەرٸنەن ماعىنا ٸزدەۋدەن شارشاعان سىڭايلى. تۋرا انتۋان دەرسٸز. بٸزدٸڭ ارامىزدا سارتردىڭ كەيٸپكەرلەرٸ كٶپ. بەلكٸم, بەرٸمٸز سارتردىڭ كەيٸپكەرلەرٸمٸز...
جان پول سارتر فرانتسييالىق ەيگٸلٸ جازۋشى, فيلوسوف, پۋبليتسيست جەنە دراماتۋرگ. ونىڭ «قۇسا», «ەركٸندٸك جولدارىمەن», «اينۋ» سەكٸلدٸ بٸرنەشە رومانى, كٶپتەگەن ەڭگٸمەلەرٸ بار. سارتردى ەلەمگە تانىتقان, ٶز ۇستانىمدارى مەن فيلوسوفييالىق كٶزقاراستارىن نىعىزداعان پەسالارى ٶز كەزٸندە ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸنە اۋدارىلىپ, باتىس ەلدەرٸنٸڭ تەاترلارىنا قان جٷگٸرتتٸ. ەلٸ دە قويىلىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە, «شىبىن-شٸركەيلەر», «جابىق ەسٸكتەردٸڭ ارعى جاعى», «كٶمۋسٸز قالعان مٷردەلەر», «ٸبٸلٸس پەن جاراتۋشى تەڭٸرٸ», «لاس الاقاندار» سىندى پەسالارى ادام بولمىسىنىڭ تەرەڭ نەتٸنە وي جٷگٸرتۋٸمەن قۇندى.
توقتارەلٸ تاڭجارىق
