ساعاديەۆكە اشىق حات!
بيىلعى جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا مەملەكەت باسشىسى «بولاشاققا باعدار رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىن جارييالاعان-تۇعىن. وسى ماقالادا 2025 جىلى لاتىن ەلٸپبيٸنە بٸرجولاتا جەنە تولىقتاي كٶشەتٸنٸمٸز ايتىلدى. ال بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيٸن مەملەكەت لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ ناقتى نۇسقاسىن تاڭداپ سوعان توقتاۋى تيٸس.
لاتىن ەلٸپبيٸن ەنگٸزۋ قازاقستان ازاماتتارىنىڭ بارلىعىنا قاتىستى. سوندىقتان جاڭا قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ نۇسقالارىن تاڭداۋعا, تالقىلاۋعا كەلگەندە تەك مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن لينگۆيست ماماندار عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قوعام دا اتسالىسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸز. نازارعا ۇسىنىلعان ٷلگٸلەردٸڭ اراسىندا قازٸرگٸ اقپاراتتىق زاماننىڭ تالابىنا ساي كەلەتٸن ەمبەباپ, قولدانىسقا قولايلى لاتىن ەلٸپيبٸن تاڭداعانىمىز جٶن.
وسى حات ارقىلى مەن جاۋاپتى ورىندارعا لاتىنشانىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلعان جان-جاقتى جەتٸلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ ٷلگٸسٸن ۇسىنامىن (تٶمەندە سۋرەتتە).
بۇل اراداعى ماڭىزدى مەسەلەسٸ: دياكريتيكالىق سيمۆولدار مەن ديگرافتاردىڭ قايسىسىن تاڭدايمىز?
مەن ۇسىنعان ٷلگٸدە تاڭداۋ دياكريتيكالىق سيمۆولدارعا تٷسٸپ وتىر. بٸرٸنشٸدەن, سيمۆولدار تۇتاستاي وقىۋلى كەرەك, ولار تولىققاندى ەرٸپ رەتٸندە ەسەپتەلۋٸ تيٸس. جەنە قالاي وقىلسا, سولاي جازىلۋى مٸندەتتٸ.
ەكٸنشٸدەن, بۇل ەلٸپبيدٸ لاتىنشامەن تانىس كەز-كەلگەن ادام وقي الاتىن مٷمكٸندٸگٸ بولۋى كەرەك. ال «zh», «ng», «tsch», «kh» دەگەن تٸركەستەردٸ قولدانار بولساق, ٸستٸ قيىنداتىپ, لاتىنشانىڭ ايتىلۋى مەن وقىلۋىن اۋىرلاتىپ جٸبەرەمٸز. مۇنداي جاعدايدا ول بٸزگە قاجەت پە ەدٸ دەگەن ساۋالدار دا تۋىنداي باستايدى.
ٷشٸنشٸدەن, دياكريتيكالىق سيمۆولدار («Ä», «Ï», «É» جەنە ت.ب.) ۋاقىت ەلەگٸنەن ٶتكەن جەنە وسى ۋاقىت ٸشٸندە اتالعان ەلٸپبيدٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالعان. ونىڭ ٷستٸنە بۇل سيمۆولداردى بٸرقاتار ەۋروپا ەلدەرٸ باسقا دىبىستارعا بالاما رەتٸندە قولداناتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.
تاعى بٸر جايت, بٸرقاتار ساراپشىلار تٸلگە تيەك ەتكەنمەن «ۆ», «چ», «ف», «ە» سيياقتى دىبىستار قولدانىستان الىنعان جوق. سەبەبٸ, كەيبٸر شەتەلدٸك سٶزدەر مەن تەرميندەردٸ جازۋعا كەلگەندە بۇلارعا امالسىز جٷگٸنەسٸڭ. اتالعان شارا ححٸ عاسىرداعى قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق ٷندەستٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. لاتىنشانى ەنگٸزگەننەن كەيٸن قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافيياسىن مودەرنيزاتسييالاۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندايدى.
بٸزگە العاشىندا ورىس تٸلٸنەن الىنعان, كەيٸن قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسىنا ەنٸپ كەتكەن كەيبٸر سٶزدەردٸڭ جازىلۋىن قايتا قاراۋعا تۋرا كەلەدٸ. بەلكٸم, بۇل ارادا تٷپنۇسقا تٸلدەگٸ (نەمٸس, اعىلشىن, فرانتسۋز جەنە ت.ب.) تەرميندەرمەن سينحرونداۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداۋى مٷمكٸن.
اتاپ ٶتەرلٸگٸ, مەن ۇسىنعان ەلٸپبي تٷرٸك جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸمەن بارىنشا ينتەگراتسييالانعان. تٷرٸك تٸلٸ – ۋاقىت سىنىنان ٶتكەن جازباشا جٷيە, تٷركٸ ەلەمٸندە كەڭٸنەن قولدانىلاتىن تٸلٸ. اعىلشىن تٸلٸ – جاھاندىق تٸل. بيزنەستٸڭ, عىلىمنىڭ, مەدەنيەتتٸڭ تٸلٸ.
وسى حاتقا قوسىمشا رەتٸندە اتالعان تاقىرىپقا قاتىستى جارييالانعان ماقالالارىمدى جٸبەرٸپ وتىرمىن. «قازاق جازۋىنىڭ تاريحى» (10.05.2017 جىلى «Exclusive» جۋرنالىندا جارييالاندى) جەنە «نەلٸكتەن لاتىن ەلٸپبيٸ قازاقستاننىڭ كونتسەپتۋالدى تاڭداۋى بولۋى كەرەك?» (19.05.2017 جىلى «Forbes» جۋرنالىندا جارييالاندى).
لاتىن ەلٸپبيٸن ەنگٸزۋ سٶزسٸز قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىس اياسىن كەڭٸتٸپ, ۇلتتىڭ سانا-سەزٸمٸنٸڭ وياۋنىنا ىقپال ەتەدٸ. وسى رەتتە اتالعان مٷمكٸندٸكتٸ مٷلت جٸبەرمەي, لاتىن ەلٸپبيٸن ەنگٸزۋمەن قاتار قازاقستانداعى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ابىرويى مەن بەدەلٸن كٶتەرەتٸن تٸلدٸك رەفورما جٷرگٸزۋدٸ قاجەت دەپ سانايمىن.
جاندوس تەمٸرعالي
ەكونوميست, پۋبليتسيست
