جازۋشى سافۋان شەيمەردەنوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل!
قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ اراسىندا ٶزٸنٸڭ شىعارماشىلىعى مەن ازاماتتىق پوزيتسيياسىنا ادال بولىپ, قيىن سەتتە ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن تاباندىلىق تانىتقان قالامگەرلەر كٶپ بولعان ەمەس. دەسەك تە, ٶزٸنٸڭ ۇستانىمىن بەرٸنەن جوعارى قويىپ, سىنالار شاقتا ازاماتتىق پوزيتسيياسىنان اينىماعان ازاماتتار بولدى. سولاردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ جازۋشى – سافۋان شەيمەردەنوۆ. قالامگەر كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزەڭدە الاڭعا ازاتتىقتى اڭساپ شىققان قازاق جاستاردى جاقتاي سٶيلەپ, ولارعا اراشا تٷسكەنٸن ەشقاشان ۇمىتپايمىز. قيىن كەزەڭدە جەكە باستىڭ اماندىعىنان بۇرىن ۇلت مٷددەسٸن جوعارى قويعان قالامگەردٸڭ بيىل 100 جىلدىق مەرەيتويىن تويلايىق دەپ وتىرمىز.
سافۋان شەيمەردەنوۆ جايىنداعى جىلى لەبٸزدەر ەر كەزەڭدە ايتىلىپ كەلەدٸ. ال قالامگەردٸڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ونىڭ شىعارماشىلىعى مەن ازاماتتىق پوزيتسيياسىنا تاعى دا ٷڭٸلٸپ, تاعىلىم تٷيۋ ەشقاشان كٶپتٸك ەتپەسٸ انىق. سافۋان شەيمەردەنوۆ تۋرالى جەنە ول كٸسٸنٸڭ ازاماتتىق بولمىسى جايىندا تولعاعاندا, بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ ۇرپاققا دا, بٸزدەن كەيٸن قازاق كٶشٸن العا سٷيرەيتٸن كەلەر ۇرپاققا دا تاعىلىم بولارلىق كٶپتەگەن قاسيەتٸ تٸزبەكتەلٸپ, كٶز الدىڭىزعا كەلەدٸ.
ٶمٸرٸ ٶنەگەگە اينالعان سافەكەڭدەي جايساڭ جاندار جايىندا قالام تەربەپ, كٶكەيدە جٷرگەن ويدى ورتاعا سالۋ ادامعا قاشاندا قۋانىش سىلايتىنى انىق. ساف, تازا بولمىسىن ساقتاپ, مىنا دٷنيەنٸڭ قىزىلدى-جاسىلىنا بوي الدىرماعان سافەكەڭنٸڭ ٶمٸر جولى جاستارعا قاشاندا باعدارشام رەتٸندە باعىت كٶرسەتٸپ تۇرادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ.
سافەكەڭنٸڭ العاشقى تىرناق الدى رومانىن جان-جاقتى تالداعان ەدەبيەت سىنشىسى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ «رومان سيۋجەتٸ ميچۋرينشٸلەر مەن انتيميچۋرينشٸلەر (گەنەتيكتەر) اراسىنداعى عىلىمي تارتىسقا قۇرىلعان. بٸرٸنشٸلەرٸ جەڭٸپ جاعىمدى, ەكٸنشٸلەرٸ جەڭٸلٸپ جاعىمسىز كٶرٸنەدٸ. روماننىڭ جاستارعا بەرەرٸ مول. وبرازدىق جٷيەنٸڭ تولقۋى, ەسٸرەسە شىنشىلدىعى وقىرماندى بٸردەن باۋراپ الادى. سافۋان كەيٸپكەرلەرٸن مٸنەزدەۋدە بٸرٸڭعاي اق, قارا بوياۋلاردان بويىن اۋلاق سالعان. روماندا جالپىعا بٸردەي قالىپتان اينىمايتىن ميچۋرينشٸلەر مەن جاڭالىققا, ٶزگەرٸسكە جانى قۇمار انتيميچۋرينشٸلەر اراسىنداعى, جالپى قوعام دامۋىنىڭ ىعىمەن جٷرەتٸن ماقۇلداۋشىلار مەن شىندىقتى بەتكە ايتاتىندار اراسىنداعى تارتىس ارقىلى جازۋشى قوعامدىق ٶمٸردٸڭ تاۋسىلمايتىن, كەشە دە بولعان, بٷگٸن دە ٶزەكتٸ, ەرتەڭ دە بولاتىن ٶمٸرشەڭ تاقىرىبىن تەمٸرقازىق ەتٸپ العان, ەڭ باستىسى, ادامدار اراسىنداعى پسيحولوگييالىق يٸرٸمدەر مەن تەرەڭ فيلوسوفييالىق ويلارعا بارۋ ارقىلى دا جازۋشى جاڭاشىلدىعىمەن كٶزگە تٷسكەن» دەپ ەدەبيەت سىنشىسى ٶز باعاسىن بەرگەن بولاتىن.
وسىلايشا, سافۋان شەيمەردەنوۆ ٶزٸنٸڭ العاشقى رومانى ارقىلى قازاق جاستارىنىڭ باتىل بولۋعا, العا قويعان ماقسات-مۇراتىنا قول جەتكٸزۋدە تاباندىلىق تانىتۋعا ٷندەگەنٸن اتاپ ايتۋعا بولادى. شىعارما وقيعاسى عىلىمي ادامداردىڭ ارا قاتىناسىنا قۇرىلعانىن ەسكەرسەك, جازۋشى وسى ارقىلى قازاق جاستاردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسكە ۇمتىلۋدى, تىس قالماۋدى ٷندەگەنٸن مەڭزەگەنٸن بايقاۋعا بولادى. ونىڭ ٷستٸنە, ادامدار اراسىنداعى تارتىستى نومەنكلاتۋرالىق بيلٸك جٷيەسٸندەگٸ ادامدار ارقىلى جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. وسى تۇرعىدان العاندا, سول كەڭەستٸك جٷيە كەزٸندەگٸ ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن قارىم-قاتىناسىن عىلىمي ورتانىڭ ٶمٸرٸن باسشىلىققا الىپ جەتكٸزۋٸ ۇتىمدى شەشٸم بولعانىن بايقاۋعا بولادى.
وسىلايشا, سافەكەڭ ٶزٸنٸڭ كەسەك تۋىندىسىمەن ەدەبيەت ەلەمٸنٸڭ ەسٸگٸن ايقارا اشتى. ارادا بٸرشاما ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن «بولاشاققا جول» رومانى «ينەش» دەگەن اتپەن قايتا باسىلىپ, قالىڭ وقىرمانعا تاعى دا تەز تاراپ كەتكەن ەدٸ. عىلىمعا قۇلاش ۇرعان ستۋدەنتتەر ٶمٸرٸن سۋرەتتەگەن شىعارما سول كەزدەگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶزٸ تٸرٸ كلاسسيك جازۋشىلارى – مۇحتار ەۋەزوۆ, عابيت مٷسٸرەپوۆ, سەبيت مۇقانوۆ جەنە بٸلٸكتٸ ەدەبيەت سىنشىلارى – سمەت كەڭەسباەۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ سىندى الىپتار وڭ باعالاپ, اق باتالارىن بەرگەن بولاتىن.
سافۋان شەيمەردەنوۆ الىپتار توبىنىڭ ٸزٸن الا شىققان بٸر شوعىر جۇلدىزداي قالامگەرلەر ساناتىنان ەدٸ. ولار – ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, بەردٸبەك سوقپاقباەۆتار بولاتىن. ەرقايسىنىڭ ەسٸمٸ دە, جازعان شىعارمالارى دا قازاق وقىرمانىنىڭ جادىنا ٶشپەستەي بولىپ جازىلىپ قالعان ەدٸ.
سافەكەڭنٸڭ جازۋشىلىق ەرەكشەلٸگٸ, ٶزٸندٸك ستيلٸن تامىرشىداي تاپ باسىپ كٶرسەتٸپ كەتكەن, ٶزٸنٸڭ عاجايىپ جان دوسى اكادەميك-جازۋشى زەينوللا قابدولوۆ ەدٸ. زەكەڭ جازبالارىندا: «سافۋان – مەدەنيەتتٸ جازۋشى. ەدەبي تۋىندىنىڭ قۇنى باۋراعىش كٷشٸ, ەستەتيكالىق قۇيار ساعاسى – سۇلۋلىق. سافۋان ەدەبيەتتٸڭ وسى قاسيەتٸن قاپىسىز مەڭگەرگەن. ول شىعارماسىندا سۇلۋلىققا جالاڭ ەلٸكتەتپەيدٸ. ول ەرقاشان ادامنىڭ اجارىن اقىلىن, جان سۇلۋلىعىن سۋرەتتەيدٸ. سافۋاننىڭ قاي شىعارماسىن الساق تا, كٷن شىعۋى سەكٸلدٸ جىلى, نەزٸك ليريزمٸ تولىقسىپ, تٶگٸلٸپ تۇرادى. قاي شىعارماسىن الساق تا, وندا تازا, تۇنىق پاراسات بار. بۇل ونىڭ سىرشىل سۋرەتكەر ەكەنٸن تانىتادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي دەل باعا بەرٸلەدٸ.
قالامگەر اعامىزدىڭ وسىنشالىقتى زور تالانت يەسٸ بولىپ قالىپتاسۋىنا ونىڭ تۋعان جەرٸ, ٶسكەن ورتاسى باس سەبەپشٸ بولعانى انىق. سافۋان شەيمەردەنوۆ قازاقتىڭ سىرشىل اقىنى ماعجان, ۇلتتىق ۇلى جازۋشىلار عابەڭ مەن سەبەڭ تۋعان, اققۋ قونعان كٶلدەرٸ كٶزدەن كەتپەيتٸن, قاراعايلى-قايىڭدى سولتٷستٸك قازاقستان ٶڭٸرٸندە دٷنيە ەسٸگٸن اشقان. ادۋىندى اقىن عافۋ قايىربەكوۆتٸڭ:
اتتاندىق ەلدەنەشە ون جىلىڭدى,
سول جولدا وي قالىڭداپ, بوي بٷگٸلدٸ.
الپىستا روماندارىن ارقالاعان
سافۋان شەيمەردەنوۆ سول بٷگٸنگٸ
بەرٸنٸڭ ەرٸ ٸنٸسٸ, ەرٸ اعايى,
باسىلماس ارىستانداي ەلٸ ايعايى.
يٸلمەس داۋىڭا دا, داۋىلىڭا دا,
سورايعان سولتٷستٸكتٸڭ قاراعايى, – دەگەن جىر جولدارى سوندىقتان جازىلعان بولار.
سافەكەڭنٸڭ «اعالاردىڭ ايالى الاقانى» دەپ اتالاتىن كٸتابىن پاراقتاعاندا جازۋشىنىڭ بالالىق شاعىنىڭ قالاي ٶتٸپ, ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنان كٶپ ماعلۇمات الاسىڭ. ايتالىق, جازۋشىنىڭ «بٸر تابا نان» ەڭگٸمەسٸن وقىعاندا تۋعان اناسىنان نەبارى سەگٸز جاسىندا جەتٸم قالىپ, بالالىق شاعى اۋىر ٶتكەنٸ كٶزٸڭە جاسقا شىلاسا, كەيدە ەزۋٸڭە كٷلكٸ ٷيٸرەدٸ. سافەكەڭنٸڭ ٶز ٶگەي شەشەسٸ بەيٸس تۋرالى «مەزگٸل» حيكاياسى, شيياپ مۇعالٸمٸ حاقىندا «قولتاڭبا» ەڭگٸمەسٸ, باسقا دا ٶمٸردەن تٷيگەن شىنايى دا شىمىر شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا تاعىلىمدىق مەنٸ زور. ونى اعامىزدىڭ شىعارمالارىن وقىپ شىققان ادام عانا ۇعىنا الادى.
جەلتوقساننىڭ ىزعارىندا سافەكەڭنٸڭ الاڭعا شىققان جاستاردى قورعاپ, گ.كولبينگە تٸكە ايتقان سٶزٸ ونىڭ ازاماتتىق پوزيتسيياسىنا, ۇلت مٷددەسٸن بەرٸنەن دە جوعارى قوياتىن اتپال ازامات ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. ابزال اعانىڭ سول كەزدە كولبينگە تايسالماي ايتقان سٶزٸ قازاق جاستارىنا قۋات بەرگەنٸ انىق.
سول كەزدە سافەكەڭ بىلاي دەپ ەدٸ: «قازاقتا «قاشقان جاۋعا قاتىن دا باتىر» دەگەن سٶز بار. سولداتتاردىڭ تەمٸر كٷرەگٸ مەن قاقاعان ايازدا سۋىق سۋمەن اتقىلاعانىنا تٶتەپ بەرە الماي, جان ساۋعالاپ الاڭنان قاشقان جاستاردى تٷنٸمەن قۋالاپ ۇستاپ, ول-ول ما, جاستاۋ قازاق كٶرٸنسە, باس سالىپ ۇستاپ قاماپ, ولارعا بٸلگەندەرٸڭدٸ ٸستەگەندەرٸڭٸزدٸ سول تاياققا جىعىلعان جاستار, ولاردىڭ اتا-انالارى, قالا بەردٸ, بٷكٸل قازاق حالقى ۇمىتا ما? ٶز ۇلدارىنا وسىنشاما زەبٸر كٶرسەتكەن بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ۇلى دەرجاۆا بولعانى راس بولسا, ونىڭ ۇلىلىعى قايدا? بۇدان كەيٸن بٸز ەندٸ كٸمگە سەنەمٸز?» دەپ سافەكەڭ كولبينگە تٸكە ايتقاندا ونىڭ قايسارلىعىنا قايران قالماعان ادام بولماعانى انىق.
وسىلايشا سافۋان شەيمەردەنوۆ ٶزٸنٸڭ ٶنەگەلٸ عۇمىرىندا جان سۇلۋلىعى مەن پاراساتى, ۇلتجاندىلىعى مەن ۇلىلىعى, تەكتٸلٸگٸ مەن باتىلدىعى قاتار استاسقان ازامات بولعانىن ايعاقتاپ كەتتٸ. ەندەشە, ەلٸمٸز 100 جىلدىعىن تويلايىن دەپ وتىرعان سافۋان اعاعا بٷگٸنگٸ ۇرپاق قانداي قۇرمەت كٶرسەتسە دە لايىقتى.
قۋانىش ەرعالي, جۋرناليست.
