قر يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, تارماق يەلەنۋشٸلەر (ۆەتۆەلادەلتسى) كونتراگەنتتەردٸڭ جىلجىمالى قۇرامىنىڭ تەمٸر جولمەن جٷرگەنٸ, كٸرمە جولداردى باسىپ ٶتكەنٸ ٷشٸن ولاردان ەش نەگٸزسٸز, جٷيەلٸ تٷردە تٶلەم جيناپ كەلگەن.
قازاقستانداعى كٸرمە جولداردىڭ جالپى سانى – 3 443 قۇرايدى. ونىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنەن اقى جيناۋ مٷمكٸندٸگٸ جەكە ادامدارعا, جەكەمەنشٸك كومپانييالارعا بەرٸلگەن.
وسىدان-اق كەسٸپكەرلەردٸڭ, جٷك جٶنەلتۋشٸلەردٸڭ قانالۋى ماسشتابىن ۇعىنۋعا بولادى. مينيسترلٸكتٸڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, بۇعان سالانى رەتتەيتٸن نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ جوقتىعىنان جول بەرٸلگەن.
– نقا-نىڭ, سونداي-اق كونتراگەنتتٸڭ جىلجىمالى قۇرامىنىڭ ٶتۋٸ ٷشٸن پايدالانىلاتىن ناقتى قاشىقتىقتى ايقىنداپ, بەكٸتۋ تەتٸگٸنٸڭ بولماۋى كەسٸرٸنەن ۆاگونداردى بەرۋ-جيناۋ پروتسەسٸنە تارتىلعان تۇلعالاردىڭ, كومپانييالاردىڭ بەرٸ بٸردەي «ۆاگونداردى بەرۋ-جيناۋ جٶنٸندەگٸ شارتتىڭ» تٸكەلەي قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلمايدى, – دەپ نازار اۋدارتتى ۆەدومستۆو. قاراپايىم تٸلمەن ايتساق, «ەي دەيتٸن ەجە, قوي دەيتٸن قوجا» بولماعان. مۇنىڭ سوڭى نەگە سوقتىردى?
وسى پروبلەماعا قاتىستى كەسٸپكەرلەر بۇرىننان شاعىمدانىپ جٷرگەن. پرەزيدەنت ايتپاسا, ٸس ٸلگەرٸ جىلجىماۋى مٷمكٸن ەدٸ. قاقساي-قاقساي جاق تالادى دەگەن, كٶپتەگەن بيزنەس ٶكٸلٸ سٶزٸ ٶتپەگەن سوڭ بەرٸنە قول سٸلتەپ, جولداعى دەلدالداردىڭ سۇراعانىن سٶزسٸز بەرۋگە, ٷنسٸز كٶنۋگە كٶشكەن.
تەك تاباندىلارى عانا تٷرتپەكتەۋٸن قويماعان. مىسالى, تەك 2021 جىلدىڭ ٶزٸندە ٷكٸمەتكە جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالاردان وسى مەسەلەگە قاتىستى شامامەن 30-دان اسا ارىز-شاعىم تٷسٸپتٸ. كٶپشٸلٸك ٷنسٸز كٶنگەن سوڭ تەمٸر جول تارماعىن يەلەنۋشٸلەر الىمىن ارتتىرا بەرگەنٸ بايقالادى.
– بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ كٸرمە جولداردىڭ سانى – 3 443. «قازاقستان تەمٸر جولى» ۇلتتىق كومپانيياسى مەنشٸگٸندەگٸ كٸرمە جولدار سانى نەبارى 554 عانا. جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالارعا تيەسٸلٸ كٸرمە جولداردىڭ سانى 2 777 جول. تەك وسى سالاداعى بالامالى جولى جوق جەرلەردەگٸ تابيعي مونوپولييالار سانى 340-قا جەتكەن. بۇل رەتتە ۇلتتىق تەمٸرجول وپەراتوردىڭ كٸرمە جولدار قىزمەتتەرٸنە الاتىن اقىسى ورتا ەسەپپەن ەر ۆاگون-شاقىرىم (car-kilometer) ٷشٸن 150 تەڭگەنٸ قۇرايدى. ال دەل وسى قىزمەت ٷشٸن جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالاردىڭ تاريفتەرٸ ورتاشا ەسەپپەن بۇدان 15-20 ەسەگە قىمبات (ۆاگون-شاقىرىم ٷشٸن 2 000-2 500 تەڭگەدەن), – دەگەن تٷسٸنٸكتەمە بەردٸ ييدم.
مەمورگان انىقتاعانداي, تارماق يەلەنۋشٸلەر تاريفتٸ ويدان قۇراستىرا سالاتىنعا ۇقسايدى.
مىسالى, جول قوجايىنىنىڭ يەلٸگٸندەگٸ جولىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 1 000 مەتر دەلٸك. ول 1 شاقىرىم ٷشٸن 2 000 تەڭگە دەگەن تاريف بەكٸتكەن. الايدا كونتراگەنت باسىپ ٶتكەن تارماق جولىنىڭ ناقتى ۇزىندىعى 200 مەتر عانا بولعان.
ياعني 1 شاقىرىمنىڭ بەستەن بٸر بٶلٸگٸن عانا قولدانادى. تيٸسٸنشە, تارماق يەلەنۋشٸنٸڭ الىمى 1 ۆاگون ٷشٸن 400 تەڭگە بولۋعا تيٸس ەدٸ. جوق, ودان بەرٸبٸر 2 مىڭ تەڭگەدەن تالاپ ەتەدٸ.
سوندىقتان ەدٸلدٸك ٸزدەپ, مۇڭ شاققان كەسٸپكەرلەردٸڭ سٶزٸنە قۇلاق اسقان مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەتكە كٸرمە جولدارعا تالداۋ جٷرگٸزۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸ, سونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مينيسترلٸكتٸڭ قاعيدالارىنا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. ەندٸ نە ٶزگەرمەك?
وسىعان وراي ييدم ٶزٸنٸڭ 2019 جىلعى 2 تامىزداعى «تەمٸرجول كٶلٸگٸمەن جٷك تاسىمالداۋ قاعيدالارىن بەكٸتۋ تۋرالى» №612 بۇيرىعىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى جەنە 2015 جىلعى 30 سەۋٸردەگٸ «تەمٸرجول كٶلٸگٸن تەحنيكالىق پايدالانۋ قاعيدالارىن بەكٸتۋ تۋرالى» №544 بۇيرىعىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى جاڭا بۇيرىقتار جوبالارىن ەزٸرلەدٸ.
قۇجاتتار قابىلدانسا, كٸرمە جولداردا تەك ناقتى جٷرٸپ ٶتكەن قاشىقتىق ٷشٸن عانا اقى الۋ تەجٸريبەسٸ ەنگٸزٸلەدٸ. سونىمەن قاتار جٷك تاسۋشىلاردى قاجىتقان «كٸرمە جولداردا جوسپاردان تىس جٶندەۋ جٷرگٸزۋ» پروبلەماسى رەتتەلمەك: ول تۋرالى الدىن الا مەملەكەتتٸك كٶلٸكتٸك باقىلاۋ ٶكٸلدەرٸن حاباردار ەتۋگە مٸندەتتەلەدٸ, ەرٸ جٶندەۋ ۋاقىتى شەكتەلەدٸ.
مينيسترلٸكتٸڭ بايلامىنشا, بۇل شارا جٷك جٶنەلتۋشٸلەردٸڭ كٶلٸكتٸك شىعىستارىن ازايتادى, سونداي-اق تۇتىنۋشىلار ٷشٸن تاۋارلاردىڭ تٷپكٸ قۇنىنىڭ ارزانداۋىنا وڭ ەسەر ەتەدٸ. «بۇل جاڭاشىلدىقتاردىڭ ماقساتى – بٸرٸنشٸدەن, بارلىق قاتىسۋشىلاردى ۆاگونداردى بەرۋ-الۋ شارتىنا قوسۋ. ەكٸنشٸدەن, كٸرمە جولداردا نورمادان تىس جٷرۋدٸ بولدىرماۋ. ٷشٸنشٸدەن, تارماق يەلەنۋشٸگە كونتراگەنتتەر تٶلەيتٸن تٶلەمدٸ جەنە ونىڭ قىزمەتٸنٸڭ قۇنىن ازايتۋ. تٶرتٸنشٸدەن, شاعىمداردىڭ سانىن ازايتۋ» دەپ سانامالادى مينيسترلٸكتەگٸلەر.
بٸردەن ايتا كەتەلٸك, بۇل بۇيرىقتاردىڭ قابىلدانۋىنا قاتىسۋشىلار, جىلدار بويى وسى ارقىلى نەگٸزسٸز بايىپ كەلگەن مونوپولييا سۋبەكتٸلەرٸ قۋاتتى قارسىلىق كٶرسەتۋدە.
ولار بۇيرىقتاردى ٶز سىن-ەسكەرتپەلەرٸنە قاراي قايتا پىسىقتاۋدى تالاپ ەتۋدە. مينيسترلٸكتٸڭ ق. توقاەۆ تاپسىرماسىن ورىنداۋدا قانشالىقتى تاباندى بولارى بەلگٸسٸز.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جٷكتەردٸڭ ەر جولدىڭ قانداي بٶلٸگٸن كەسٸپ ٶتكەنٸن ناقتىلاۋ قيىن ەمەس. سەبەبٸ تەمٸر جولداردىڭ نٶمٸرلەرٸ بار, جىلجىمالى قۇرامنىڭ جٷرٸس مارشرۋتٸن باعىتتاعىش بۇرمالارىنان (سترەلوچنىي پەرەۆود) دا بٸلۋگە بولادى.
بۇيرىقتار وسى كٷيدە قابىلدانسا, تارماق يەلەنۋشٸلەر تابىسى 50%-عا ازايۋى مٷمكٸن. ناقتى سان ايتىلمادى, بٸراق بۇل ونداعان ميلليارد تەڭگە دەگەن سٶز. ٷكٸمەت نە دەيدٸ? مينيسترلەر كابينەتٸندە وسى ٸسكە بٸرٸنشٸ ۆيتسە-پرەمەر رومان سكليار جاۋاپتى بولىپ بەلگٸلەندٸ, ونىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن سالاداعى قىزمەتتەر تاريفتەرٸنە تالداۋ جٷرگٸزٸلٸپ, ولاردى تٶمەندەتۋ شارالارى قابىلدانعان.
مەسەلەن, بيىلعى 1 اقپاننان باستاپ بٸرقاتار ٶڭٸردە – نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارىندا, قىزىلوردا, باتىس قازاقستان, قوستاناي, الماتى, پاۆلودار, اقمولا, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, اقتٶبە جەنە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىندا كٸرمە جولداردى ۇسىنۋمەن اينالىساتىن 21 سۋبەكتٸنٸڭ تاريفتەرٸ ورتا ەسەپپەن 80%-عا ارزانداتىلدى.
سونداي-اق پاۆلودار وبلىسىندا كٸرمە جولدار قىزمەتتەرٸن ۇسىناتىن «ARMAN KALA LTD» جشس تاريفتەرٸ 93%-عا – بۇرىنعى 1 741,53 تەڭگە/ۆاگون*كم-دەن 118,07 تەڭگەگە دەيٸن كٷرت ازايتىلدى. وسىدان قازاقستاننىڭ ەنەرگييا ٶندٸرۋشٸ ستانتسييالارى مەن جىلۋ-ەلەكتر ورتالىقتارى ٷشٸن كٶمٸردٸڭ نەگٸزگٸ جەتكٸزۋشٸسٸ بولىپ تابىلاتىن «بوگاتىر كٶمٸر» جشس ۇتتى.
سونىمەن قاتار وبەكتيۆتٸ باعا بەلگٸلەۋ ماقساتىندا ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ تەمٸر جول وبەكتٸلەرٸندە ورنالاسقان كٸرمە جولداردىڭ ٸرٸ بالانس ۇستاۋشىسى – «كٶلٸك سەرۆيسٸ ورتالىعى» اق-نىڭ تاريفتەرٸ 92%-عا – ەر ۆاگونعا 2 117,98 تەڭگەدەن 164,29 تەڭگەگە دەيٸن تٶمەندەتٸلدٸ.
بۇل تاريفتەر الداعى ايدان, 2022 جىلعى 1 ناۋرىزدان قولدانىسقا ەنگٸزٸلەدٸ. اتالعان شارالاردىڭ مۋلتيپليكاتيۆتٸ تيٸمدٸلٸگٸ بار: كٶلٸك شىعىستارىن ازايتادى, تاۋارلاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ قۇنىن ارزانداتۋعا ىقپال ەتپەك. ٷكٸمەت وسى باعىتتاعى جۇمىس ودان ەرٸ جالعاسىن تابادى دەپ وتىر.
جانات ارداق
