QR Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministrliginiń málimetinshe, tarmaq ielenýshiler (vetveladeltsy) kontragentterdiń jyljymaly quramynyń temir jolmen júrgeni, kirme joldardy basyp ótkeni úshin olardan esh negizsiz, júieli túrde tólem jinap kelgen.
Qazaqstandaǵy kirme joldardyń jalpy sany – 3 443 quraidy. Onyń basym kópshiliginen aqy jinaý múmkindigi jeke adamdarǵa, jekemenshik kompaniialarǵa berilgen.
Osydan-aq kásipkerlerdiń, júk jóneltýshilerdiń qanalýy masshtabyn uǵynýǵa bolady. Ministrliktiń túsindirýinshe, buǵan salany retteitin normativtik-quqyqtyq aktilerdiń joqtyǵynan jol berilgen.
– NQA-nyń, sondai-aq kontragenttiń jyljymaly quramynyń ótýi úshin paidalanylatyn naqty qashyqtyqty aiqyndap, bekitý tetiginiń bolmaýy kesirinen vagondardy berý-jinaý protsesine tartylǵan tulǵalardyń, kompaniialardyń bári birdei «Vagondardy berý-jinaý jónindegi sharttyń» tikelei qatysýshysy bolyp tabylmaidy, – dep nazar aýdartty vedomstvo. Qarapaiym tilmen aitsaq, «ái deitin áje, qoi deitin qoja» bolmaǵan. Munyń sońy nege soqtyrdy?
Osy problemaǵa qatysty kásipkerler burynnan shaǵymdanyp júrgen. Prezident aitpasa, is ilgeri jyljymaýy múmkin edi. Qaqsai-qaqsai jaq talady degen, kóptegen biznes ókili sózi ótpegen soń bárine qol siltep, joldaǵy deldaldardyń suraǵanyn sózsiz berýge, únsiz kónýge kóshken.
Tek tabandylary ǵana túrtpekteýin qoimaǵan. Mysaly, tek 2021 jyldyń ózinde Úkimetke jeke jáne zańdy tulǵalardan osy máselege qatysty shamamen 30-dan asa aryz-shaǵym túsipti. Kópshilik únsiz kóngen soń temir jol tarmaǵyn ielenýshiler alymyn arttyra bergeni baiqalady.
– Búgingi tańda elimizdegi kirme joldardyń sany – 3 443. «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompaniiasy menshigindegi kirme joldar sany nebary 554 ǵana. Jeke jáne zańdy tulǵalarǵa tiesili kirme joldardyń sany 2 777 jol. Tek osy saladaǵy balamaly joly joq jerlerdegi tabiǵi monopoliialar sany 340-qa jetken. Bul rette ulttyq temirjol operatordyń kirme joldar qyzmetterine alatyn aqysy orta eseppen ár vagon-shaqyrym (car-kilometer) úshin 150 teńgeni quraidy. Al dál osy qyzmet úshin jeke jáne zańdy tulǵalardyń tarifteri ortasha eseppen budan 15-20 esege qymbat (vagon-shaqyrym úshin 2 000-2 500 teńgeden), – degen túsinikteme berdi IIDM.
Memorgan anyqtaǵandai, tarmaq ielenýshiler tarifti oidan qurastyra salatynǵa uqsaidy.
Mysaly, jol qojaiynynyń ieligindegi jolynyń jalpy uzyndyǵy 1 000 metr delik. Ol 1 shaqyrym úshin 2 000 teńge degen tarif bekitken. Alaida kontragent basyp ótken tarmaq jolynyń naqty uzyndyǵy 200 metr ǵana bolǵan.
Iaǵni 1 shaqyrymnyń besten bir bóligin ǵana qoldanady. Tiisinshe, tarmaq ielenýshiniń alymy 1 vagon úshin 400 teńge bolýǵa tiis edi. Joq, odan báribir 2 myń teńgeden talap etedi.
Sondyqtan ádildik izdep, muń shaqqan kásipkerlerdiń sózine qulaq asqan Memleket basshysy Úkimetke kirme joldarǵa taldaý júrgizý týraly tapsyrma berdi, sonyń qorytyndysy boiynsha ministrliktiń qaǵidalaryna ózgerister engizý týraly sheshim qabyldandy. Endi ne ózgermek?
Osyǵan orai IIDM óziniń 2019 jylǵy 2 tamyzdaǵy «Temirjol kóligimen júk tasymaldaý qaǵidalaryn bekitý týraly» №612 buiryǵyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly jáne 2015 jylǵy 30 sáýirdegi «Temirjol kóligin tehnikalyq paidalaný qaǵidalaryn bekitý týraly» №544 buiryǵyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly jańa buiryqtar jobalaryn ázirledi.
Qujattar qabyldansa, kirme joldarda tek naqty júrip ótken qashyqtyq úshin ǵana aqy alý tájiribesi engiziledi. Sonymen qatar júk tasýshylardy qajytqan «kirme joldarda jospardan tys jóndeý júrgizý» problemasy rettelmek: ol týraly aldyn ala memlekettik kóliktik baqylaý ókilderin habardar etýge mindetteledi, ári jóndeý ýaqyty shekteledi.
Ministrliktiń bailamynsha, bul shara júk jóneltýshilerdiń kóliktik shyǵystaryn azaitady, sondai-aq tutynýshylar úshin taýarlardyń túpki qunynyń arzandaýyna oń áser etedi. «Bul jańashyldyqtardyń maqsaty – birinshiden, barlyq qatysýshylardy Vagondardy berý-alý shartyna qosý. Ekinshiden, kirme joldarda normadan tys júrýdi boldyrmaý. Úshinshiden, tarmaq ielenýshige kontragentter tóleitin tólemdi jáne onyń qyzmetiniń qunyn azaitý. Tórtinshiden, shaǵymdardyń sanyn azaitý» dep sanamalady ministrliktegiler.
Birden aita ketelik, bul buiryqtardyń qabyldanýyna qatysýshylar, jyldar boiy osy arqyly negizsiz baiyp kelgen monopoliia sýbektileri qýatty qarsylyq kórsetýde.
Olar buiryqtardy óz syn-eskertpelerine qarai qaita pysyqtaýdy talap etýde. Ministrliktiń Q. Toqaev tapsyrmasyn oryndaýda qanshalyqty tabandy bolary belgisiz.
Mamandardyń aitýynsha, júkterdiń ár joldyń qandai bóligin kesip ótkenin naqtylaý qiyn emes. Sebebi temir joldardyń nómirleri bar, jyljymaly quramnyń júris marshrýtin baǵyttaǵysh burmalarynan (strelochnyi perevod) da bilýge bolady.
Buiryqtar osy kúide qabyldansa, tarmaq ielenýshiler tabysy 50%-ǵa azaiýy múmkin. Naqty san aitylmady, biraq bul ondaǵan milliard teńge degen sóz. Úkimet ne deidi? Ministrler kabinetinde osy iske birinshi vitse-premer Roman Skliar jaýapty bolyp belgilendi, onyń jetekshiligimen saladaǵy qyzmetter tarifterine taldaý júrgizilip, olardy tómendetý sharalary qabyldanǵan.
Máselen, biylǵy 1 aqpannan bastap birqatar óńirde – Nur-Sultan, Almaty qalalarynda, Qyzylorda, Batys Qazaqstan, Qostanai, Almaty, Pavlodar, Aqmola, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Aqtóbe jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda kirme joldardy usynýmen ainalysatyn 21 sýbektiniń tarifteri orta eseppen 80%-ǵa arzandatyldy.
Sondai-aq Pavlodar oblysynda kirme joldar qyzmetterin usynatyn «ARMAN KALA LTD» JShS tarifteri 93%-ǵa – burynǵy 1 741,53 teńge/vagon*km-den 118,07 teńgege deiin kúrt azaityldy. Osydan Qazaqstannyń energiia óndirýshi stantsiialary men jylý-elektr ortalyqtary úshin kómirdiń negizgi jetkizýshisi bolyp tabylatyn «Bogatyr Kómir» JShS utty.
Sonymen qatar obektivti baǵa belgileý maqsatynda elimizdiń negizgi temir jol obektilerinde ornalasqan kirme joldardyń iri balans ustaýshysy – «Kólik servisi ortalyǵy» AQ-nyń tarifteri 92%-ǵa – ár vagonǵa 2 117,98 teńgeden 164,29 teńgege deiin tómendetildi.
Bul tarifter aldaǵy aidan, 2022 jylǵy 1 naýryzdan qoldanysqa engiziledi. Atalǵan sharalardyń mýltiplikativti tiimdiligi bar: kólik shyǵystaryn azaitady, taýarlardyń, onyń ishinde azyq-túlik ónimderiniń túpkilikti qunyn arzandatýǵa yqpal etpek. Úkimet osy baǵyttaǵy jumys odan ári jalǵasyn tabady dep otyr.
Janat Ardaq
