– قاسقىر دەمەكشٸ, اداي-اتا كەسەنەسٸنٸڭ جانىنداعى الىپ قاسقىردى كٶرگەن جاندار ونىڭ نە ٷشٸن قويىلعاندىعى جٶنٸندە سۇراق بەرٸپ مازالاپ جاتادى.
– دۇرىس, مازالاۋدىڭ ٶزٸ – قىزىعۋشىلىق. اداي-اتا كەسەنەسٸنٸڭ قاسىنداعى كٶك بٶرٸ ازۋ تٸسٸن اقسيتىپ, قيمىل-ەرەكەت ٷستٸندە كٶرٸنٸس بەرٸپ تۇر. جەنە ٶزٸ كٷنشىعىسقا قاراپ تۇر. بٸزدٸڭ تٷركٸ تەكتەس ەلدەردٸڭ توتەمٸ – كٶك بٶرٸ بولعان. كٶشپەندٸلەردٸڭ, تٷركٸ حالقىنىڭ, جالپى بٸزدٸڭ باھادٷر بابالارىمىزدىڭ دەۋرەنٸ باسىندا تۇرعاندا, ورىستار سالىق تٶلەپ, قىتايلار قورىققانىنان قورعان-قامال سالعان كەزدەرٸ بولعان.
سوسىن, بٸز ولاردىڭ قولىنا تٷستٸك. بٶرٸلٸ بايراق كٶكجال مٸنەزٸمٸزدەن ايرىلدىق, «قوي سيياقتى جۋاس حالىقپىز» - دەپ ماقتاناتىن كٷيگە جەتكٸزدٸ. سوسىن, قوي بولدىق... ەڭ بولماسا, جىلقى بولىپ, ٶز ٷيٸرٸمٸزگە يە بولايىقشى دەپ تە سۇرامادىق. «سەندەر, قوي سيياقتى جۋاس حالىقسىڭدار! موماقانسىڭدار!» - دەپ ماقتاپ قويىپ, جەرٸمٸزدٸ دە, ەلٸمٸزدٸ دە بۇتارلاپ جەي باستادى. كەيدە بٸز قاسقىرلاردى قويدى جەيدٸ دەپ كٸنەلاپ جاتامىز.
قويدى جەيتٸن تەك قاسقىر ما? ٶزٸن-ٶزٸ قورعاي المايتىن شوپاننىڭ تاياعىنىڭ كٶلەڭكەسٸندە عانا كٷن كٶرەتٸن, مەڭگٸلٸك بوستاندىعىنان ايىرىلعان قورعانسىز بايعۇستى تٸسٸ مەن تىرناعى بار اڭ-قۇستىڭ بارلىعى دا جەپ جٷرگەن جوق پا? بۇل بٸر پەيٸشتەن كەلگەن مال ەدٸ عوي دەپ قۇرمەتتەپ جاتقان كٸم بار? قوي اقىلدى بولعاندا پەيٸشتە جٷرگەن جەرٸنەن وسى توزاقى دٷنيەگە كەلە مە? پەيٸشكە بارسا, بارىپ جٷرگەن بٸر قوي شىعار. تاعى دا قايتالايمىن, قوي اقىلدى بولعاندا, مىڭى بٸرٸگٸپ بٸر ەشكٸنٸڭ ٸزٸنە ەرٸپ جٷرمەيدٸ عوي!
مىسالى, اللانىڭ سٷيگەن قۇلدارى – ەۋليەلەر جۇماققا بارادى. بٸراق, ادامنىڭ بەرٸ بٸردەي جۇماققا بارۋعا لايىق پا, ونىڭ ٸشٸندە شايتانى كٶپ ەمەس پە? كەيدە يتتٸ دە جەتٸ قازىنانىڭ بٸرٸ دەپ جاتامىز. سانالسا, جەتٸ قازىنانىڭ بٸرٸنە سانالىپ جٷرگەن قىزىر ع.س.-نىڭ قىزىل يتٸ شىعار. ال, باسقا يتتەرگە نە جورىق. تۇعىرلى اتاسى جوق, تۇراقتى نەكەسٸ جوق يتتٸڭ قۇنى – لاقتىرىلعان سٷيەكپەن عانا ٶلشەنبەي مە?! يت دەگەنٸڭ – بٸر-بٸرٸنە عانا «قۇداي». «يتٸمنٸڭ سانىن جٷزگە جەتكٸزە المادىم» دەپ جٷرگەندە ەسكەلدٸ سانازار يتتٸ باي بولۋ ٷشٸن ايتىپ جٷرگەن جوق قوي. يت يتتٸگٸن جاساپ, بٸرٸن-بٸرٸ جەپ قۇرتىپ وتىراتىندىعىن, ەش ۋاقىتتا ىنتىماقتى ەل بولا المايتىندىعىن ايتىپ وتىر عوي.
سونىڭ بٸر مىسالى, قالانىڭ كٶپ قاباتتى ٷيلەرٸنٸڭ پودەزٸندە يت ۇستاعىشتاردىڭ بٸرنەشەۋٸ تۇرسا كەرەك. سالۋلى تٶسەك, سالقىن ٷيدە قارنى توق, قايعىسى جوق ەلگٸ يتتەر بٸرٸنە-بٸرٸ ٷيدە جاتىپ ايبات شەگٸپ, ٶرشەلەنٸپ ٷرٸپ, قاسقا بولعان قازاقتارعا ۇيقى بەرمەيتٸن كٶرٸنەدٸ. سودان بٸر اڭشى جٸگٸت يت پەن قۇستان قورلىق كٶرٸپ جٷرگەن قالاداعى قازاق دوسىنا قاسقىردىڭ ماي تابانىن ەكەلٸپ بەرٸپتٸ. جەنە ونىڭ مايىن پودەزٸندەگٸ يتٸ بار ٷيلەردٸڭ ەسٸگٸنە جاعىپ شىعۋدى بۇيىرىپتى. سول, سول-اق ەكەن ەلگٸ يتتەردٸڭ بٸر اي بويى جاعى قارىسىپ, ٷرۋدٸ دە قويىپ, قاسقىردىڭ يسٸ شىعىپ تۇرعان بوساعادان دالاعا شىعۋعا تەۋەكەلٸ جەتپەي, تىعىلىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ.
مٸنە, قاشاعان اقىن ايتپاقشى: «پٸلدٸڭ تٸرٸ بەسٸ دە مىڭ دٸلدە, ٶلسە, تەرٸ بەسٸ دە مىڭ دٸلدە» - دەگەنٸ وسى. يتتٸڭ بارلىعى بٸردەي قۇدايدىڭ جەتٸ قازىناسىنا ٸلٸگٸپ, شاپاعاتىنىڭ نازارىندا بولعاندا, دەل مۇنداي قورلىقتى كٷيدٸ كەشپەس ەدٸ. ەز بەن ەردٸڭ ايىرىلار جەرٸ دە سول ەمەس پە?..
قاسقىر دا قورقادى. قورقاتىن نەرسەسٸنٸڭ بٸرٸ – كەدٸمگٸ الا قانات ساۋىسقان. قاسقىر جەمتٸگٸن اڭدىسا, ساۋىسقان كٶكتە جٷرٸپ قاسقىردى اڭديدى. قاسقىردىڭ جەمتٸگٸنەن قالعان قان-جىندى جەگٸسٸ كەلەدٸ. تٶبەدەگٸ ساۋىسقاندى كٶرگەن اڭدار, جاقىن ماڭدا قاسقىردىڭ دا بار ەكەنٸن سەزە قويادى, سٶيتەدٸ دە تۇرا قاشادى. قاسقىر سول ٷشٸن ساۋىسقانعا كٶرٸنبەۋگە تىرىسادى.
ال وسى كٶرٸنٸستٸڭ ٶزٸ كەي جاعدايدا «كٶپۇلتتى» قازاقستاندى ەسكە سالادى. بٸزدٸڭ ەلدە «ساۋىسقاندار» از با? ولاردىڭ دا ا.ماشكەۆيچ سيياقتى كەكٸرٸگٸ ازعاندارى تٶبەمٸزدەن قاراپ, اۋزىمىزدان نەسٸبەمٸزدٸ قاعىپ, كٶرٸنگەنگە كٶز تٷرتكٸ قىلىپ-اق جٷرگەن جوق پا?! (ا.ماشكەۆيچ دەمەكشٸ, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ 5 قازان, 2006ج. سانىندا «قازاق استاناسىنىڭ كٸندٸگٸندە ەۆرەي تاڭباسى نەعىپ تۇر?» دەگەن قازەكەڭ. دوس بولسا نەگە ا.ماشكەۆيچتەر تٶرٸمٸزگە مٶرٸن باسىپ, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا كٶر قازعىسى كەلەدٸ?! ەلدە, يمانى جوق پا?! يمانى جوق بولسا, نەگە تٶرٸمٸزگە شىعىپ جٷر?! قاسقىردىڭ يمانى پەيٸشتەن كەلگەن قوي مەن جەتٸ قازىنانىڭ بٸرٸ اتانىپ جٷرگەن يتتەن كەم بە? كەم بولسا نەگە? «قاسقىر – جىن مەن پەرٸنٸ جەيدٸ» - دەيدٸ. «قاسقىر بار جەردەن شىن-شايتان قاشادى» - دەيدٸ. قاسقىر جەسە – زەكەت بەرمەگەن ادامنىڭ مالىن جەيدٸ, ول دا يماندىلىقتىڭ نىشانى. قاسقىر اڭشى ەكەش اڭشىنى دا سىيلايدى. سىيلاعانى سول ەمەس پە; الدىنان شىعىپ, كٶلدەنەڭ تۇرا قالىپ, جەكپە-جەككە شاقىراتىن سەتتەرٸ دە بولادى. ەدٸل مايداننىڭ ٶتۋٸن قالايدى. ال, كەيدە جاقىن جەردە بٶلتٸرٸكتەرٸ بولىپ, ەلدەبٸر جاعدايسىز كٷي كەشٸپ تۇرعاندا سول اڭشىعا تٸكە قاراپ, جەكپە-جەككە شىعۋىنا مٷمكٸندٸگٸنٸڭ جوق ەكەندٸگٸن سەزدٸرەدٸ. بۇل جولى ٶزٸنە قۇرمەتپەن قاراۋدى سۇرايدى. بٸراق ادامدا تابيعاتقا دەگەن ونداي قۇرمەت قايدان بولسىن!
قاسقىردا بار ەدٸلدٸكتٸ ادامنىڭ بەرٸنەن بٸردەي تابا قويۋ – وڭاي ەمەس. (ەرتەدە بابالارىمىز جارىق دٷنيەگە سەبي كەلگەندە اناسىنىڭ ۋىز سٷتٸن بەرمەي تۇرىپ, كٶكجالدىڭ جٷنٸمەنەن نەرەستەنٸڭ تاڭدايىنا سۋ تامىزىپ, اۋىزداندىرىپ تالماۋ جاساتقان. سودان سوڭ تاڭ اسىرىپ بارىپ, اناسىنىڭ سٷتٸن ەمۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەن. «قازاق مەدەني انىقتامالىعى» اۆت.: ق.ا). يماندىلىق دەگەننەن ەسكە تٷسەدٸ. قاسقىر شاعىلىسقا تٷسٸپ, ٶمٸرگە ۇرپاق ەكەلەر سەتتە, شىڭنىڭ باسىنا شىعىپ, اللاعا مٸنەجات قىلىپ, ۇلىپ زٸكٸر سالىپ, تۇلا بويىن قۇدٸرەتتٸڭ نۇرىمەن شايىپ, ٷلكەن شارتتى جاۋاپكەرشٸلٸكتەن سوڭ ەتەكتەسەتٸن كٶرٸنەدٸ.
قازٸرگٸ قالانىڭ قارا بەتتەرٸ قۇساپ, تەڭٸز جاعالاپ تەڭكەيٸپ, كٶرٸنگەن جەردە كٶتتەسپەيتٸن كٶرٸنەدٸ. ول از بولسا, ادامنىڭ بالاسى دٷنيەگە كەلگەندە, اناسىن ٸزدەپ «ەمسەم» - دەپ جىلايتىن بولسا, قاسقىردىڭ بٶلتٸرٸگٸ ۇرپاق ٷشٸن «ٶلسەم» - دەپ جىلايتىن كٶرٸنەدٸ. ەگەر ەكٸ-ٷش جىل قاتارىنان قۇرساق كٶتەرمەسە, اپانىن ٶزگەرتٸپ, جەر اۋىستىرادى. قالاي دا ٶمٸرگە كٶبٸرەك ۇرپاق ەكەلۋدٸڭ قامىن قاراستىرادى.
مىسالى, ۇيالى قاسقىرلار اڭشىنىڭ قورشاۋىنا تٷسٸپ, تٷگەلدەي قۇرىپ كەتۋدٸڭ قاۋپتٸ تٶنگەن جاعدايدا بٸرٸنشە كەزەكتە ەركەكتەرٸ ٶزدەرٸن قۇرباندىققا شالا باستايدى. اڭشىلاردى الدارقاتىپ, ٸزٸنە ەرتۋ ٷشٸن ٶتٸرٸك اقساپ, كٶرٸنە قاشىپ, ايلا-ەدٸس جاسايدى.
ونداعى ماقساتى – ۇرپاقتى, قاسقىر اتاۋلىنى امان الىپ قالۋ, قانشىقتارىن ساقتاۋ. قانشىقتارى امان بولسا, قايتا جۇپتاسىپ, ٶمٸرگە بٶلتٸرٸك ەكەلەدٸ عوي. سول ٷشٸن ەركەكتەرٸ قىسىلعان سەتتە ٶزٸن قۇرباندىققا شالادى. بۇل ەسەيگەن بٶلتٸرٸكتەرٸنە دە تەن. مٸنە, بۇل قاسقىردىڭ ۇلتتىق مٷددە ٷشٸن جەكە باسىن قۇرباندىققا شالۋ پاراساتىنىڭ ٷلگٸسٸ. ال, ادامدار بولسا, تۋعان بالالارىن كٶشەگە تاستاپ, جەتٸم مەنەن جەسٸردٸ اقشاعا ساتىپ جٷر.
جوقتىق پەن مٷجەلسٸزدٸگٸن پايدالانىپ, ٶز ارۋلارىن, ٶز قىزدارىن جەزٶكشەلٸككە يتەرمەلەپ, كٶرٸنگەن كٶك اتتىنىڭ كٶڭٸلٸن تابۋعا تىرىسىپ, ساتقىندىقپەن جاعىمتالسيدى. ونداي ارسىزداردى الىسقا بارماي-اق ٶز قالامىزدان دا تاۋىپ بەرۋگە بولادى. كٶرٸپ وتىرعانىڭىزداي, قاسقىرلار بٸزگە قاراعاندا ۇلتشىل دا ۇرپاقشىل مەيٸرٸمدٸ. دەمەك, قاسقىرەكەم دە قۇدايدىڭ قالاۋىنان تىس ەمەس!
سوندىقتان «قاسقىردىڭ اۋزى جەسە دە قان, جەمەسە دە قان» - دەپ بارلىق كٸنەنٸ كٶكبٶرٸگە اۋداراتىنداي رەت جوق. «جاۋ جوق دەمە جار استىندا, بٶرٸ جوق دەمە بٶرٸك استىندا» دەگەن دە بٸر سٶز بار. قوي سيياقتى موماقانبىز دەپ, قورعانسىزدىعىمىزدىڭ بارلىعىن ارتىقشىلىعىمىزعا بالاپ, ماديىقتانۋدى توقتاتپايتىن بولساق, نە جار استىنداعى جاۋدىڭ, نە بٶرٸك استىنداعى بٶرٸنٸڭ قولىندا نەمەسە تٸسٸندە كەتەتٸن بولامىز.
كٶكبٶرٸ – اقىلى مەن ايلاسىن قانات قىلىپ, قايراتى مەن تٶزٸمٸن, ەرلٸگٸ مەن ەپتٸلٸگٸن, دٸلٸن ساتپايتىن تەكتٸلٸگٸن قارۋ قىلىپ, پەندەلٸك قاسكٶيلٸگٸمٸزگە قارسى پوزيتسييا ۇستاپ كەلەدٸ. قاشار جەردٸ دە قاپىسىز اڭعارىپ, قۋار جەردە دە تارپا باس سالىپ, بوستاندىعىن قورعاپ, عۇمىر-ساياحاتىن جاساۋدا. سايىن دالانىڭ تٶسٸندە بٷگٸنگٸ ٶركەنيەتشٸل ادامزاتپەن جاعالاسىپ ۇرپاق ٶسٸرۋ ٷشٸن دە قاسقىرلارعا قانشاما ەدٸلەتسٸز مايداندى باستان كەشٸرۋگە تۋرا كەلەدٸ. ەزٸرشە نەتيجەسٸز ەمەس, ابىرويى مول. قاسقىر اڭ تٷگٸلٸ, ادامنىڭ مىسىن باسىپ, ٶزٸمەن ساناسۋعا مەجبٷرلەگەن.
بۇل ورايدا, جازۋشى قاسىم تەۋكەنوۆ: «ەرتەرەكتە قازاقتار قاسقىردىڭ اتىن اتامايتىن, مٷمكٸن ول قاسقىردىڭ اتىن اتاسا مالعا شابار دەگەن ۇعىمنان تۋعان بولار. ەيتەۋٸر «قاراقۇلاق» دەسەڭ «قاسقىردىڭ شامى» دەگەندەي ونى تٸكەلەي اتاماي «بٶرٸ, كٶكجال, يت-قۇس, ۇلىما, دالا تاعىسى» دەگەن سيياقتى تۇسپالمەن ايتاتىن. تٸپتٸ قاسقىردى ادام ەسٸمٸنە اينالدىرىپ تا دەرٸپتەيدٸ. قاسقىرباي, بٶرٸباي, بٶلتٸرٸك, قاسقىربەك سيياقتى ادام اتتارى قانشاما. سٶيتٸپ, حالىق قاسقىرمەن اڭدىسا, الىسا جٷرٸپ, ونىڭ وسال جاۋ ەمەستٸگٸن باعالاي دا بٸلگەن دەيدٸ كەنٸگٸ اڭشى.
مٸنە, كٶردٸڭٸز بە, بوستاندىعىن بەرمەي, ارى مەن نامىسىن قورعاپ, ٶزٸن-ٶزٸ سىيلاتا بٸلۋدٸڭ كٶكبٶرٸلەرگە تەن ٷلگٸسٸ بۇل. ەشبٸر قاسقىر, بٶلتٸرٸگٸنە ادامداردىڭ اتىن قويعان جوق بولار... ولاردىڭ دا ٶز تٸلٸ بار عوي. ال, ادامدار بولسا, قاسقىرباي, بٶرٸباي, بٶلتٸرٸك, قاسقىربەك دەپ بالالارىنا ات قويىپ ازان شىقىرىپ جٷر. دەمەك, كٶكبٶرٸلەردٸڭ مەرەيٸ ادامداردان ٷستەم تۇر. سەبەبٸ, ول ٶزٸنٸڭ تەمٸردەي تەرتٸپكە نەگٸزدەلگەن سالتىنان اينىمايدى. دٸلٸنە بەرٸك. كٸم ٶزٸندٸك بەت-بەينەسٸن ساقتاي بٸلسە, ەۋ باستا جاراتۋشىسىنىڭ پەشەنەسٸنە جازعان ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن سالت-دەستٷر مەدەنيەتٸنە يە بولا بٸلسە, جەڭٸس سول حالىقتىڭ جاعىندا. سونداي ۇلتتىڭ عانا مەرەيٸ ٷستەم بولادى.
بٶرٸگە – بوستاندىعى, يتكە – يتاياعى قىمبات! قاسقىردىڭ بالاسىن قولعا ٷيرەتٸپ, ايتقانىڭا كٶندٸرٸپ, دەگەنٸڭدٸ ٸستەتٸپ, ٶنەر ساحنالارىندا ماسقاراپازعا اينالدىرۋ مٷمكٸن ەمەس. ال, مٷيٸزٸ قاراعايداي اڭ پاتشىسى ارىستان دا, كٷش-قۋاتتىڭ يەسٸ جولبارىس تا اۋزىندا ازداپ تاماق سالىپ, جىلى-جىلى سٶيلەپ باسىنان سىيپالاساڭ, مايمىلدارمەن قوسىلىپ ماسقاراپاز بولىپ, نە ايتساڭ سونى ٸستەپ قۇلدىق ۇرىپ شىعا كەلەدٸ.
قاسقىرلاردىڭ دٸلٸن ازدىرۋ ٷشٸن قۇرىعاندا ەكٸ-ٷش اتاسىن قولدا ۇستاپ ٶسٸرۋٸڭ كەرەك كٶرٸنەدٸ (وعان سەنٸڭ ٶمٸرٸڭ جەتپەيدٸ). ونسىز ول ەش ۋاقىتتا قۇلدىققا كٶنبەيتٸن كٶرٸنەدٸ, - دەپ دٸلمارسيدى ادام بايعۇس. ونداعىسى, ٶزٸنٸڭ ەلسٸزدٸگٸن جاسىرۋ. وسى كەزگە دەيٸن ەشكٸم دە «قاسقىردى قۇلدىققا كٶندٸردٸم» - دەپ ايتا العان ەمەس. بٸراق, كەيبٸر ەرەكشە جاراتىلعان ادامدار مەن قاسقىرلاردىڭ اراسىندا قيماس دوستىق بولعان.
ال, دوستىق پەن قۇلدىقتىڭ اراسى اسپان مەن جەردەي. بٸز بولساق ونى دا شاتاستىرىپ الىپ جٷرمٸز. سول ٷشٸن دە بٸز ٶڭٸ اينالعان «ۇلتسىز ينتەرناتسيوناليزمنەن» ۇلتتىق مٷددە ٸزدەيمٸز. بٸزگە ۇلتتىق دەموكراتييا كەرەك. بٸزدٸڭ قوعامدا ۇلتتىق مٷددە مەن ۇلتارالىق دوستىقتىڭ شەگاراسىنىڭ قاي ماڭدا ەكەنٸ تٷسٸنٸكسٸز. ۇيالى قاسقىرلاردىڭ دا ٶز شەگاراسى بولادى. شەگاراسىن قاسىق قانى قالعانشا قورعايدى. سونىمەن قوسا, ٶزگەنٸڭ شەگاراسىن شاما كەلگەنشە بۇزباۋعا تىرىسادى. ٶزٸنٸڭ اپانىنا بٷلٸك كٸرگٸزبەيدٸ. ٷنسٸز تٷسٸنٸسٸپ, نەتيجەلٸ ەرەكەت جاساۋ – قاسقىرلارعا عانا تەن قاسيەت.
ەلگٸدە قاسقىرلاردا شەگارا بولاتىندىعىن ايتتىق. شەگاراسىن قاسىق قانى قالعانشا قورعايتىندىعىن ايتتىق. سول ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتا ٶز شەگاراسىن بويلاپ دەرەت ەتٸپ, اتالمىش جەردٸڭ يەسٸنٸڭ بار ەكەندٸگٸن كٶرشٸلەرٸنە سەزدٸرٸپ وتىرادى. شەگاراسىنىڭ شەڭبەرٸندە, تەكتٸك مٷددەسٸ مەن قاسقىرلىق ار-نامىسىنا قايشى كەلمەيتٸن, ۇرپاعىن ازدىرمايتىن, اتا-بابالارىنان قالعان ۇلى داڭعىلدان اداستىرمايتىن ويىن-ساۋىق پەن سەرٸلٸك سەرۋەننٸڭ لەززاتىنان ولار دا قۇر قالمايدى. جۇبىن ساتپايدى. ەركەگٸ مەن ۇرعاشىسىنىڭ اراسىنداعى جەنە اتا-اناسى مەن بٶلتٸرٸكتەرٸنٸڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناسى, ۇيالاستارىنىڭ ەرتٷرلٸ جاعدايداعى مٸندەت-پارىزى قاتاڭ ەرەجەگە باعىندىرىلعان. مٸنە, قاسقىرعا تەن ۇلتتىق دەموكراتييانىڭ ٷلگٸسٸ.
قاسقىر سول ٷشٸن دە قاسقىر. كەزٸندە ۇلتتىق دەموكراتييانى ورنىقتىرا بٸلگەن كەشەگٸ كٶكبٶرٸ شالدارىمىزدىڭ ەرٸن – ەلدٸككە, ەلٸن – ەرلٸككە باستاعان تاريحي تۇلعالارىنا, اسىل ۇلدارىنا «جٸگٸتتٸڭ قاسقىرى», «جٸگٸتتٸڭ كٶكجالى» دەپ باعا بەرۋٸ تەگٸن ەمەس بولار. كٶكجالدىق پەن بٶرٸلٸك – كٶزسٸز باتىرلىق ەمەس, ەلٸڭدٸ قالاي دا جەڭٸسكە جەتەلەۋدٸڭ ايلاسىن تابا بٸلۋشٸلٸك. قاسقىردىڭ قاسقىرلىعى تٸسٸندە ەمەس, ٸسٸندە! ەيتپەسە, تٶبەسٸنەن تٸكۇشاقپەن قۋىپ كەلە جاتقان قاسقىردىڭ ايناداي تاقىردا اياق استىنان اداستىرىپ كەتكەنٸنە تاڭ قالعان اڭشىلار, ەۋرە-سارساڭعا تٷسٸپ, بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن شەشٸمٸن تابادى.
بايقاسا, قاسقىرەكەڭ توق جٷيەسٸنٸڭ باعاناسىنا تٸكەسٸنەن اسىلىپ, بوي جاسىرىپ تۇرعان كٶرٸنەدٸ. ەندٸ بٸردە, شاعىلداعى قىلتيعان بٸر-جار بۇتانىڭ اراسىندا جاتا كەتٸپ, اياقتارىن كٶككە كٶتەرٸپ, ٶسٸپ تۇرعان بۇتاقتىڭ كەيپٸنە ەنە قالۋى تاماشا تەسٸل ەمەس پە? (قاسقىردىڭ اقىلى مەن ايلاسىنىڭ تەرەڭدٸگٸن كٶرسەتەتٸن مۇنداي ەرەكەتتەردٸڭ مىسالىن كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى). بەرٸ دە ۇرپاق ٷشٸن. ٶمٸر سٷرۋدٸڭ امالى. ۇرپاق دەمەكشٸ, ۇرپاق تەربيەسٸن قاسقىرلار قاتاڭ ەرەجەگە دەيەكتەگەن.
بٶرٸ بٶلتٸرٸگٸن كٸشكەنتاي كەزٸندە ٶلەردەي سٷيەدٸ. ويناتىپ, ٷستٸنە شىعارىپ, قۇيرىعىمەن قۇلاعىن تٸستەتٸپ, ەسەپسٸز ەركەلەتەدٸ. سوسىن تومپاڭداپ ٸزٸنە ەرەتٸن حالگە جەتكەندە تۇزى قالىڭ سور جەرلەرگە اپارىپ, تابانىن كٷيدٸرٸپ, جورىققا دايىنداي باستايدى. سەبەبٸ, قاسقىردى اياعى اسىرايدى دەگەن دە سٶز بار. كەيدە جەمتٸگٸن اپانعا تٸرٸلەي ەكەلٸپ بٶلتٸرٸكتەرٸنە ٶلتٸرەدٸ. جەنە جەمتٸكتٸ بٶلٸسكە سالۋ مەسەلەسٸن بٶلتەرەكتەردٸڭ ٶزدەرٸنە تاستاپ كەتەدٸ. بۇل كٷردەلٸ پروبلەمانى ەدٸل شەشۋ ٷشٸن ۇياداعى بٶلتٸرٸكتەردٸڭ ٸشٸنەن بٸر ليدەر شىعۋىنا تۋرا كەلەدٸ. وسى تابيعي قاجەتتٸلٸكتەردٸڭ سالدارىنان ۇيالاس بٶلتٸرٸكتەردٸڭ اراسىندا, كەسكٸلەسكەن مايدان باستالادى. اتا-اناسى بۇل مايداندى سىرتتان عانا باقىلايدى,
اقىرى ارپالىسقان مايداننىڭ نەتيجەسٸندە ۇيالاس بٶلتٸرٸكتەردٸڭ بٸرٸ جەڭٸسكە جەتٸپ, اپان ٸشٸندەگٸ تەرتٸپ پەن رەتتٸلٸكتٸڭ قوجايىنىنا اينالادى, باسشىلىق ەتەدٸ. بٸر قىزىعى ەلگٸ جەڭٸسكە جەتٸپ, اپان ٸشٸندەگٸ باسشىلىقتى قولىنا العان بٶلتٸرٸك اتا-اناسى ەكەلگەن جەمتٸكتٸڭ جىلى-جۇمساعىن ەڭ بٸرٸنشٸ ەلجۋازدارىنا بەرٸپ, ٶزٸ ەڭ سوڭىنان تاماقتاناتىن بولادى. اتا-اناسى جوقتا ۇيالاس بٶلتٸرٸكتەرگە تٶنگەن قاۋٸپ-قاتەردٸڭ الدىن الىپ, اقىل-ايلا تابۋى تيٸس.
دەمەك ولار كەيبٸر ادامدار سيياقتى باسشىلىق پەن لاۋازىمعا – قوعامدىق يگٸلٸكتٸ قارا باسىنىڭ قامىنا پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولۋ ٷشٸن ەمەس, بٶلتٸرٸكتەردٸڭ بٸرلٸگٸ مەن امان-ەسەن قاسقىر بولىپ قالىپتاسۋ جولىنداعى ۇلى كٶشتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە يە بولۋ ماقساتىندا قاجەتسٸنەدٸ ەكەن عوي.
ال, بٸزدٸڭ قوعامدا «ەلٸم!», «وتانىم!», «ۇلتىم!», «دٸنٸم!», دٸلٸم!, تٸلٸم! ۇلتتىق ارىم مەن نامىسىم» - دەيتٸن ادامداردى جەنە ۇلتىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن قايعى ويلاپ, قاسٸرەتتەنەتٸن ازاماتتاردى باسىنىڭ پايداسىن بٸلمەيتٸن, اقىماق, جىندى كٶرەتٸن جاعدايعا جەتتٸ. قاسقىردى قولدان شاعىلىستىرىپ, كٷشٸكتەتكٸسٸ كەلگەندەر دە بولعان. بٸراق كٷيتتەن شىققاننان كەيٸن قانشىق قاسقىر ٷنەمٸ جورىقتا جٷرۋٸ كەرەك. سوندا قۇرساعىنا تٷسكەن سەتتەن جورىقپەن باستالادى. قاسقىر ٷشٸن ٶمٸردٸڭ باستى مەنٸ ۇرپاق جەنە جورىق پەن ەرەكەت. سوندىقتان دا اداي-اتا كەسەنەسٸنٸڭ جانىنا مٸندەتتٸ تٷردە جورىق پەن ەرەكەت ٷستٸندەگٸ كٶكبٶرٸنٸ مٷسٸندەۋدٸ ۇيعاردىم جەنە سەۋلەتشٸلەردٸڭ سىزباسىنا قاسقىردى كٸرگٸزۋدٸ تالاپ ەتتٸم.
ٶمٸر دەگەننٸڭ ٶزٸ – قوزعالىس, ەرەكەت! اداي-اتا ۇرپاقتارىنا دا, قارعاتامىر قازاعىما دا كەرەگٸ – سول كٶكبٶرٸلەرگە تەن ەرەكەت. اداي-اتانىڭ كٶكبٶرٸسٸ كٷندەردٸڭ-كٷنٸندە «ادايدىڭ كٶكبٸرٸسٸ» اتانادى. قاسقىرشا جورتىپ, بٶرٸشە بٶلتٸرٸگٸن تەربيەلەۋ ٷشٸن, قازاقتىڭ كٶكجال جٸگٸتتەرٸ, «اداي بٶرٸسٸنٸڭ» جانىنا كەلٸپ, ىرىم قىلىپ, ۇل-قىزدارىنىڭ تۇساۋىن كەسەتٸن بولادى. ول بالالار سوسىن قاسقىرشا جورتىپ, بٶرٸشە بٸرلٸگٸن بەكەمدەپ, ۇلتىنىڭ جوعىن تٷگەندەپ, ارىن ارلايدى. لايىمدا سولاي بولعاي.
اداي مەن ارلان, قازاق پەن قاسقىر ۇرپاق ٷشٸن كەسكٸلەسكەن ۇلى مايداندا جەڭٸستٸ جورىقتاردان كٶرٸنە بەرگەي! وتپان تاۋعا بارا قالساڭىزدار, اداي-اتانىڭ ەرۋاعىنا دۇعا باعىشتاپ, كٶكبٸرٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋ قاعيدالارىن ۇرپاقتارىڭىزعا ٷلگٸ ەتٸڭٸزدەر! قازاعىمىزدىڭ ۇلتتىق رۋحىن كٶتەرەيٸك! قوي بولىپ, قاسقىردان قاشىپ, قويشىعا تىعىلعاندا دا ٶز اجالىڭنان ٶلەتٸن ەشتەڭەڭ جوق. ايداۋلى قويعا قايراۋلى پىشاق قاشان دا دا دايىن.
سٶزٸمنٸڭ سوڭىندا «اداي-اتا كەسەنەسٸنٸڭ قاسىنا كٶكبٶرٸ نەگە كەرەك بولدى ەكەن?» - دەيتٸندەرگە بەرەتٸن جاۋابىم: «...كٶك بٶرٸنٸڭ جالپى تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردىڭ بەرٸنە ورتاق قاسيەتتٸ توتەمگە اينالۋى, ال بٸزدٸڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تۋىنىڭ نەگٸزٸنەن كٶگٸلدٸر اسپان تٷستەس بولۋى تٸپتٸ دە كەزدەيسوقتىق نەرسە ەمەس» - دەيدٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ. «تاريح تولقىنىندا» اتتى كٸتابىنىڭ 32-33 بەتتەرٸنە ٷڭٸلسەڭٸز. تٷسٸنگەن جانعا بۇدان ارتىق قانداي دەلەل كەرەك.
دەرەككٶزٸ: danakaz.kz
