ەزٸرگە, قازاقستاندا ەكٸ اەس-تٸ كٸم سالاتىنى بەلگٸلٸ بولدى. ەزٸرگە دەيتٸن سەبەبٸمٸز, ٶز سٶزٸندە مەملەكەت باسشىسى, نەگٸزٸنەن, قازاقستانعا ٷش اەس-تٸڭ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ايتىپ كەلەدٸ. سونىمەن ٶتكەن دەمالىس كٷندەرٸ, اتاپ ايتقاندا, 2025 جىلى 14 ماۋسىمدا الدىمەن قازاقستاندا العاشقى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالاتىن حالىقارالىق كونسورتسيۋمنىڭ كٶشباسشىسى "روساتوم" بولعانى جارييالاندى. كٶپ ۇزاماي تاعى بٸر اەس قۇرىلىسى بويىنشا كونسورتسيۋمنىڭ جەتەكشٸسٸ انىقتالىپ, ول قىتايلىق CNNC بولدى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
بۇل اراداعى بٸرٸنشٸ اەس بويىنشا شەشٸم قازاقستاندىقتاردى تاڭ قالدىردى. سەبەبٸ سانكتسيياداعى مەملەكەت ەمٸن-ەركٸن ەرەكەت ەتە المايتىنى بەلگٸلٸ. تٷركيياداعى اەس قۇرىلىسى دا وسى سەبەپتٸ توقتاپ تۇر ەمەس پە? وسىنداي ساۋالدار لەگٸ قوعامدا بٸردەن بۇرق ەتتٸ. وعان جاۋاپ بٸردەن بەرٸلدٸ. ياعني, ەلٸمٸزدە اەس سالۋ بويىنشا حالىقارالىق كونسورتسيۋم جەتەكشٸلەرٸنٸڭ قالاي تاڭدالىپ الىنعانى ەگجەي-تەگجەي تٷسٸندٸرٸلدٸ.
ۆەندورلارمەن جٷرگٸزٸلگەن كەلٸسسٶزدەر
قر اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸگٸ حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن اشىق جەنە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ديالوگ اياسىندا رەاكتورلىق تەحنولوگييالاردىڭ جەتەكشٸ ەلەمدٸك ٶندٸرۋشٸلەرٸمەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلٸپ, ولاردىڭ ٶندٸرٸستٸك نىساندارىنا ساپارلار ۇيىمداستىرىلعانى ناقتىلاندى. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە ەلەۋەتتٸ جەتكٸزۋشٸلەردٸڭ "قىسقا تٸزٸمٸنە" كەلەسٸ كومپانييالار ەندٸ: "روساتوم" (رەسەي), "China National Nuclear Corporation" (قىتاي), "Électricité de France" (فرانتسييا) جەنە "Korea Hydro & Nuclear Power" (وڭتٷستٸك كورەيا).
تٸزٸمگە ەنگەن كومپانييالار قازاقستاندا اەس سالۋ بويىنشا تەحنيكالىق جەنە كوممەرتسييالىق ۇسىنىستاردان تۇراتىن ماتەريالداردىڭ كەشەندٸ پاكەتٸن ۇسىندى. نەتيجەسٸندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸگٸ, "قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى" جشس جەنە فرانتسۋزدىق Assystem ينجەنەرلٸك كومپانيياسى بٸرلەسٸپ ەزٸرلەگەن ەدٸستەمە نەگٸزٸندە ۇسىنىلعان رەاكتورلىق تەحنولوگييالار مەن باسقا دا ۇسىنىستارعا كەشەندٸ باعالاۋ جٷرگٸزٸلدٸ. باعالاۋ اەس قاۋٸپسٸزدٸگٸ, تەحنولوگييالىق جەنە قارجىلىق اسپەكتٸلەر, حالىقارالىق تەجٸريبە, كادرلار دايارلىعى جەنە ٶزگە دە كٶرسەتكٸشتەر بويىنشا جٷزەگە اسىرىلدى.
"وسى تالداۋدىڭ نەتيجەلەرٸ اتوم سالاسىن دامىتۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسييانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلدى جەنە قازاقستاندا اەس سالۋ بويىنشا ەڭ وڭتايلى ەرٸ تيٸمدٸ ۇسىنىستار رەسەيلٸك "روساتوم" كومپانيياسىنان كەلگەنٸ انىقتالدى. ەكٸنشٸ ورىنعا قىتايلىق "China National Nuclear Corporation" جايعاسسا, فرانتسۋزدىق "Électricité de France" پەن كورەيالىق "Korea Hydro & Nuclear Power" ۇسىنىستارى ٷشٸنشٸ ورىندى يەلەندٸ", دەلٸنگەن اگەنتتٸك حابارلاماسىندا.
وسىلايشا, "روساتوم" كومپانيياسى قازاقستانداعى العاشقى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ جوباسى بويىنشا حالىقارالىق كونسورتسيۋمنىڭ كٶشباسشىسى رەتٸندە انىقتالدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا "روساتوم" ۇسىنعان ۇسىنىستار نەگٸزٸندە رەسەي فەدەراتسيياسى تاراپىنان مەملەكەتتٸك ەكسپورتتىق قارجىلاندىرۋ تارتۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالۋدا.
نەگە تاڭداۋ "روساتومعا" تٷستٸ?
كٶپ ۇزاماي قازاقستاندىق ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى تالعات تەمٸرحانوۆ بۇل رەتتەگٸ ٶز جۇمىستارىن تٸزبەلەپ, تاڭداۋ "قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى" جشس-نىڭ فرنتسۋزدىڭ Assystem ينجينيرينگتٸك كومپانيياسىنىڭ قاتىسۋىمەن بٸرلەسە ەزٸرلەنگەن ەدٸستەمەسٸ نەگٸزٸندە جاسالعانىن ناقتىلادى. ول العاشقى اەس 2400 مۆتتىق بولاتىنىن دا جەتكٸزدٸ.
"قازاقستاندىق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى قاۋىمداستىعى مۇنى ۋاقتىلى جەنە ستراتەگييالىق نەگٸزگە سٷيەنە وتىرىپ جاسالعان شەشٸم رەتٸندە قولدايدى. قۋاتى 2400 مۆت-تىق اەس جىل سايىن شامامەن 19 ملرد كۆت ساعاتتىڭ تازا جەنە تۇراقتى ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرەتٸن بولادى, بۇل ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن ەدەۋٸر نىعايتۋعا, ەلەكتر ەنەرگيياسى يمپورتىنا تەۋەلدٸلٸكتٸ تٶمەندەتۋگە جەنە ەڭ جوعارى جٷكتەمەلەردٸ تۇراقتى تٷردە قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ", – دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
تەمٸرحانوۆ بۇل ەكولوگييالىق تۇرعىدان دا, تۇراقتى ەنەرگەتيكاعا كٶشۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى قادام ەكەنٸن باسا اتاپ ٶتتٸ.
"سەرٸكتەس رەتٸندە تاڭدالعان "روساتومنىڭ" تاريحي جەنە تەحنولوگييالىق تەجٸريبەسٸ بار ەكەنٸن اتاي كەتكەن جٶن. مەملەكەتتٸك كورپوراتسييانىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ حالىقارالىق نارىقتا سۇرانىسقا يە ناقتى تەجٸريبەسٸ مەن سەنٸمدٸ تەحنولوگييالارى بار. بٷگٸنگٸ تاڭدا "روساتوم" قىتايدا, تٷركييادا, بانگلادەشتە, بەلارۋستا, ٷندٸستاندا, يران مەن مىسىرداعى جوبالاردى ۇلتتىق ستاندارتتارعا بەيٸمدەي وتىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ ٶنەركەسٸپتٸ بەلسەندٸ تٷردە تارتۋدا 20-دان استام ەنەرگييا بلوكتارىن سالىپ جاتىر. قاۋىمداستىق مۇنداي سەرٸكتەسپەن ىنتىماقتاستىق قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن سەنٸمدٸ, قاۋٸپسٸز جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ دامىتۋ ٷشٸن بەرٸك ٸرگەتاس قالاي الادى دەپ ەسەپتەيدٸ", – دەپ سٶزٸن تٷيٸندەيدٸ تەمٸرحانوۆ.
تاعى بٸر اەس-تى قىتايلىق CNNC كورپوراتسيياسى سالاتىن بولدى
بۇدان كەيٸن قىتايلىق CNNC قازاقستانداعى تاعى بٸر اەس قۇرىلىسى بويىنشا كونسورتسيۋمنىڭ جەتەكشٸسٸ بولاتىنى جارييالاندى.
اتوم ەنەرگەتيكاسى اگەنتتٸگٸنٸڭ تٶراعاسى الماسادام سەتقاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, شورت-ليستكە ەنگەن بارلىق پرەكۆاليفيكاتسييادان ٶتكەن قاتىسۋشىلاردىڭ ٶزٸنە تەن بٸرەگەي تەحنولوگييالارى بار. دەگەنمەن, قىتاي مەن رەسەي ۇسىنعان جوبالار وبەكتيۆتٸ تٷردە ەڭ مىقتى بولىپ تانىلدى.
"قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اتوم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جٶنٸندە جەكە باس كەلٸسٸمگە قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر. بٸز قازاقستاندا تاعى بٸر اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ ٷشٸن قىتاي تەحنولوگييالارىن پايدالانعىمىز كەلەدٸ. جالپى العاندا, ەلەمدە تولىق اتوم تسيكلٸن ٶز كٷشٸمەن جٷزەگە اسىرا الاتىن ەلدەر كٶپ ەمەس. ال قىتاي – مۇنداي مٷمكٸندٸككە يە, بارلىق قاجەتتٸ تەحنولوگييالارى مەن يندۋسترييالىق, ٶندٸرٸستٸك بازاسى بار مەملەكەت. سوندىقتان بٸزدٸڭ كەلەسٸ باستى باسىمدىعىمىز – قىتايمەن ىنتىماقتاستىق", – دەدٸ سەتقاليەۆ.
قازاقستانداعى اەس-تاردىڭ ەگەسٸ كٸم بولادى?
ۋران شيكٸزاتىنىڭ مەنشٸك يەسٸ, وپەراتورى جەنە ٶندٸرۋشٸسٸ, سونداي اق بولاشاق اتوم ستانتسيياسىنىڭ بارلىق تەحنولوگييالىق پروتسەستەرٸنٸڭ قوجايىنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بولادى. بۇل تۋرالى اتوم ەنەرگەتيكاسى اگەنتتٸگٸنٸڭ تٶراعاسى الماسادام سەتقاليەۆ مەلٸمدەدٸ. ول كونكۋرستاعى باستى شارتتاردىڭ بٸرٸ - ستانتسييانىڭ تەۋەلسٸز جەنە تيٸمدٸ جۇمىسى قازاقستاندىق مامانداردىڭ ەسەبٸنەن جٷرگٸزٸلۋٸ. ياعني, كەلٸسٸمشارتتاردا كادرلاردى دايارلاۋ جٷيەسٸن, يندۋسترييالىق-تەحنيكالىق بازانى جەنە قۇرىلىستىڭ بارلىق كەزەڭدەرٸن بارىنشا وقشاۋلاۋدى قالىپتاستىرۋ قاراستىرىلعان.
"بٸز قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالىناتىن اۋقىمدى ينۆەستيتسييالار تۋرالى سٶز بولىپ وتىرعانىن جاقسى تٷسٸنەمٸز. بۇل ارادا: "اتوم تەحنولوگييالارى مەسەلەلەرٸندە رەسەيگە تەۋەلدٸلٸكتٸڭ قاۋپٸ ٶتە از, تٸپتٸ مٷلدە جوق" دەپ قاداپ ايتا الامىن. مۇنىڭ بەرٸ كەلٸسٸمشارتتا قاراستىرىلعان", - دەدٸ ول.
الماسادام سەتقاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, بۇل ارادا ٶزارا ەرەكەتتەسۋ فورمۋلاسى قاراپايىم:
"ولار قازاقستانعا كەلەدٸ, اەس سالادى, كادرلاردى دايارلاپ, وقىتادى جەنە بەرٸ اياقتالعاندا ەلدەرٸنە ورالادى".
"روساتوم" باسشىسى: بٸز رەسەي جەنە قازاقستان باسشىلىعىنىڭ قولداۋىنا ارقا سٷيەيمٸز
"روساتوم" باسشىسى دا اتالعان جاڭالىققا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸرە كەتتٸ. ەرينە, ولار بۇل شەشٸمگە قۋانىشتى.
"قازاقستانداعى اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى ەلەمدەگٸ ەڭ وزىق جەنە تيٸمدٸ جوبا بويىنشا سالىنادى, ونىڭ نەگٸزٸندە رەسەيلٸك تەحنولوگييالار قولدانىلادى. بۇل ەلەمدەگٸ زاماناۋي اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىنىڭ بٸرٸ بولادى, بۇل ارادا ۆۆەر-1200 رەاكتورلارى قولدانىلادى. الدا بٸزدٸ ەلٸ دە كٶپ جۇمىس كٷتٸپ تۇر, بٸز رەسەي جەنە قازاقستان باسشىلىعىنىڭ قولداۋىنا شىن جٷرەكتەن سەنٸم بٸلدٸرٸپ, ارقا سٷيەيمٸز", - دەپ اتاپ ٶتتٸ "روساتوم" مەملەكەتتٸك كورپوراتسييانىڭ باس ديرەكتورى الەكسەي ليحاچەۆ.
سٶز سوڭىندا, ۆەندورلار تۋرالى اگەنتتٸك تاراتقان حابارلاماداعى دەرەككە سٷيەنسەك, ٷشٸنشٸ اەس-تى فرانتسۋزدار كورەيلەرمەن بٸرلەسٸپ سالۋى مٷمكٸن سەكٸلدٸ. بٸراق, بۇل تەك دولبار ەكەنٸن, ال رەسمي مەلٸمەت مٷلدە بولماعانىن باسا ايتا كەتەلٸك.
