سونىڭ بٸرٸ – اقش.
بۇل ەلدٸ 1981-88 جىلداردىڭ ارالىعىندا باسقارعان رونالد رەيگان بيزنەسكە سالىناتىن سالىقتى تٶمەندەتٸپ-اق, جاردىڭ جاعاسىندا تۇرعان امەريكا ەكونوميكاسىن قۇتقارىپ قالدى.
فوربستىڭ تۇراقتى ساراپشىسى, قازٸر امەريكادا تۇراتىن كەسٸپكەر تيمۋر سەيٸتمۇراتوۆتىڭ ماقالاسىن ٷكٸمەتتەگٸلەر وقىسا عوي دەيسٸڭ, وسىندايدا.
داعدارىستان شىعۋدىڭ كٸلتٸ تاپ تۇمسىعىنىڭ الدىندا جاتسا دا تەرٸس جٷرەتٸن, بٸتپەيتٸن باعدارلاما, اياقتالمايتىن رەفورما جاساپ, اقىر سوڭى اداساتىن ەدەتٸمٸز قانعا سٸڭٸپ كەتكەندەي.
بۇل تۋرالى تالاي ايتىلدى, بٸراق. ٶزگەرگەن دەنەڭەسٸ جوق. بٸزدٸڭ دەگەنٸمٸز دە باياعى جارتاس, سول جارتاسقا جان بٸتٸرمەسٸ بەلگٸلٸ.
اق ٷيگە رەيگان كەلمەي تۇرا 70-جىلداردىڭ ورتا شەنٸندە اقش ەكونوميكاسى شامامەن قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ كٷيٸن كەشٸپتٸ.
ينفلياتسييا ٶسكەن, جەر-جەردٸ جۇمىسسىزدىق جايلاعان, ەكونوميكانىڭ كەتەۋٸ كەتٸپ:
- جۇمىسسىزدىق 10,8 پايىزعا جەتكەن.
- ينفلياتسييا 13,5 پايىزدان اسىپ جىعىلعان.
- نەسيەنٸڭ پايىزدىق مٶلشەرٸ 21, 5 پايىزعا جەتٸپ, ەرٸ قاراي شارىقتاۋدىڭ از الدىندا تۇرعان
- ەلدەگٸ كەدەي-كەپشٸكتٸڭ سانى 33 پايىزعا كٶبەيٸپ, جالپى حالىق سانىنىڭ 15,2 پايىزىن قۇراعان
- ورتا تاپتىڭ تابىسى 10 پايىزعا تٶمەندەگەن
- اۋىر كەزەڭ تۇعىن.
وسىنداي الاي-تٷلەي ۋاقتا بيلٸككە كەلگەن رونالد رەيگان ٶزٸنٸڭ الدىنداعى پرەزيدەنت-دەموكرات دجيمي كارتەردٸڭ ۇستانعان باعىتىنان مٷلدە بٶلەك ەكونوميكالىق كونتسەپتسييانى كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنادى.
ۋاقىت ٶتە كەلە بۇل كونتسەپتسييا ۇسىنىسقا نەگٸزدەلگەن ەكونوميكا دەگەن رەسمي اتاۋ الادى.
ونىڭ ٶزەگٸ نەدە دەيسٸز بە?
رەيگان بيزنەسكە سالىناتىن سالىقتى كٷرت تٶمەندەتٸپ, وسى ارقىلى ەل ٸشٸندەگٸ كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸ كٶتەرۋدٸ كٶزدەيدٸ.
«ەكونوميكانى كٶتەرگٸمٸز كەلسە بٸرٸنشٸ كەزەكتە بيزنەستٸ قولتىعىنان دەمەۋٸمٸز قاجەت» دەيدٸ رەيگان.
سٶي دەيدٸ دە اق ٷيدەگٸ العاشقى ٷش جىلىندا بيزنەسكە سالىناتىن سالىقتى 2.5 ەسەگە ازايتادى.
كاپيتال ٶسٸمٸنە سالىناتىن سالىقتى, تابىس سالىعىن تٶمەندەتەدٸ.
جاڭا تەحنولوگيياعا ينۆەستيتسييا سالعىسى كەلەتٸندەر ٷشٸن سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر ەنگٸزەدٸ.
رەيگاننىڭ بۇل رەفورماسى كەيٸن امەريكادا تەحنولوگييالىق دٷمپۋ تۋعىزۋعا سەبەپشٸ بولادى.
شەتەلدٸك كاپيتالدى ەلگە كٸرگٸزۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي جاسايدى, قىسقاشا ايتقاندا.
بايقايسىز با, ٶز جانىنان شىعارعان, ٶزٸ ويلاپ تاپقان ەشتەڭەسٸ جوق. ەكونوميكانى شەت-جاعالاي بولسىن بٸلەتٸن ادام ەستٸپ جٷرگەن, اراگٸدٸك ايتىلىپ جٷرگەن ۇسىنىستار وسىنىڭ بەرٸ.
امەريكانىڭ جاعدايىندا رەيگاننىڭ رەفورمالارى جەمٸسٸن بەردٸ.
ەكٸنشٸ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸنٸڭ سوڭىندا رەيگان اقش-تى شىن مەنٸندەگٸ الپاۋىت ەلگە اينالدىرادى. ەل ەكونوميكاسى سىرقاتىنان ساۋىعىپ, بيزنەستٸڭ اياق الىسى تٷزەلەدٸ.
اتاپ ايتايىقشى.
جۇمىسسىزدىق 5,5 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەپ, رەيگان رەفورماسىنىڭ نەتيجەسٸندە جاڭادان 20 ملن (!) جۇمىس ورنى قۇرىلادى.
ينفلياتسييا 3,2 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەيدٸ.
ەلدەگٸ كەدەي-كەپشٸكتٸڭ سانى رەيگان بيلٸگٸنٸڭ جەتٸ جىلىندا 11 پايىزعا دەيٸن ازايادى.
امەريكالىقتاردىڭ ەر وتباسىعا شاققانداعى تابىسى 20 پايىزعا ارتادى.
ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ جىلدىق ورتاشا ٶسٸمٸ – 5 پايىز, ال ەڭ جوعارعىسى 6,8 پايىزدى قۇرايدى.
رەيگاننىڭ ارقاسىندا, اينالاسى 7 جىلدا امەريكا بٸزشە ايتقاندا, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تٷسەدٸ.
سالىقتى تٶمەندەتۋدەگٸ رەيگاننىڭ كٶزدەگەنٸ نە ەدٸ?
ول شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ تابىسىنا تالاسۋدان باس تارتىپ, حالىقتىڭ بايۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
«بايىعىلارىڭ كەلە مە? بايىڭدار. مەملەكەت سەندەرگە كەدەرگٸ كەلتٸرمەيدٸ» دەيدٸ رەيگان قاراپايىم امەريكالىقتارعا قاراتا.
رەيگاننىڭ تٷپكٸ ويىن تانۋدىڭ تٷك قيىندىعى جوق.
«جاپپاي جاڭا بيزنەس اشىلار بولسا, جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. ەكونوميكانى ەلدٸڭ بيزنەسپەن اينالىسۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ قانا دامىتا الامىز» دەگەن قاعيدانى ۇستاندى ول.
«بيزنەسپەن اينالىسۋشىلار كٶبەيگەن سايىن ەكونوميكا دا كٶركەيە تٷسەدٸ» دەگەن پرينتسيپكە سٷيەندٸ.
يە, سولاي. ٸلگەرٸدە ايتتىق. ٶز جانىنان شىعارعان, ٶزٸ ويلاپ تاپقان ەشتەڭەسٸ جوق رەيگاننىڭ.
مەملەكەتتٸ داعدارىستان شىعارۋدىڭ جولى جەڭٸل ەكەن. قاراپايىم عانا. كٷردەلٸ دە, كٷرمەۋلٸ دە ەمەس.
وسىنى بٸزدە دە ايتىپ جٷر. بٸراق بٸز امەريكا ەمەسپٸز عوي?..
كسرو-نىڭ تٷبٸنە جەتكەن كٸم?
مارگارەت تەتچەر ٶزٸنٸڭ «مەملەكەتتٸ باسقارۋ شەبەرلٸگٸ» اتتى ەڭبەگٸندە بىلاي دەيدٸ. شامالاپ اۋدارۋعا تىرىستىق.
– رەيگان كەلمەي تۇرا ونىڭ الدىنداعى نيكسون, فورد, كارتەرلەر كسرو-نىڭ «ەركەلٸگٸنە» كەشٸرٸممەن, كەڭشٸلٸكپەن قارايتىن ەدٸ.
[perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]اقش «ەي» دەمەگەسٸن, سوۆەت وداعى ويىنا كەلگەنٸن ٸستەپ, جارتى ەلەمدٸ جالماي جازدايدى.
بيلٸككە كەلگەن رەيگان بٸرٸنشٸ كەزەكتە تەبەتٸن تەجەۋدەن قالىپ, جەر-كٶكتٸ كوممۋنيستٸك يدەولوگييامەن ۋلاي باستاعان كسرو كەڭٸردەكتەن الدى.[/perfectpullquote]
اقش پەن الىسسا اجال قۇشارىن تٷسٸنگەن كسرو يارولىق قاۋٸپسٸزدٸك, قارۋسىزدانۋ باعىتىندا رەيگاننىڭ تالابىن ورىنداۋعا مەجبٷر بولىپ, اقىرى سوڭى ىدىراپ تىندى.
سولاي. كسرو-نى قۇلاتقان ەستە گورباچەۆ ەمەس, – رەيگان.
تٶرت جىل بويى تابانداپ تۇرىپ العان رەيگاننىڭ قاتال ساياساتىنا ەنشەيٸندە باسىنان سٶز اسىرمايتىن اگرەسسور ەل جاۋاپ قاتقان جوق. كەرٸسٸنشە, رەيگاننىڭ تٸلٸن تابۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا
مٸنەزٸ جۇمساق, ورتاق كەلٸسٸمگە كەلۋگە بەيٸم گورباچەۆتٸ ەكەلۋگە مەجبٷر بولدى.
دايىنداعان دۋمان بىقاي
