«ستالين كٸنەلٸ ەمەس...»
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ مىرزا قازاقستان مەن ۋكرايناداعى اشارشىلىقتى سالىستىرا كەلٸپ, اشارشىلققا ستالين مەن گولوششيوكيننٸڭ قاتىسى جوق دەگەندٸ العا تارتتى. «قازاقستانداعى اشارشىلىق ۋكرايناداعى سەكٸلدٸ ارنايى جوسپارلى تٷردە ەمەس, قازاقتاردىڭ تاريحى مەن ٶمٸر سٷرۋ فورماسىن بٸلمەگەننەن بولدى. ٶيتكەنٸ ستالين قازاقتىڭ قانداي حالىق ەكەنٸن دە بٸلمەگەن. گولوششيوكين دە دەل سولاي ەرٸ 4 سىنىپتىق قانا بٸلٸمٸ بار ساۋاتسىز. دەمەك, اشارشىلىققا كٶشپەندٸلٸك تۇرمىس دامۋدان ارتتا قالدىرىپ, توقىراۋعا ۇشىراتادى دەپ قارايتىن ماركستٸك فيلوسوفييامەن رۋحتانعان سوتسياليستٸك جٷيە كٸنەلٸ. سوندىقتان وعان سول كەزدەگٸ بيلٸكتٸ دە, ورىس ۇلتىن دا كٸنەلۋعا بولمايدى», – دەگەن كٶزقاراسىن بٸلدٸردٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, سوتسياليستٸك مەملەكەت قۇرۋدى كٶكسەگەن بەلسەندٸلەر قازاقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-شارۋاشىلىق جاعدايىمەن ساناسپاعان. تٸپتٸ, اشارشىلىققا قازاقتىڭ جالقاۋلىعى, ەڭبەككە قىرسىزدىعى سەبەپ بولعان. مالىنان ايىرىلعان قازاقتار اۋا كٶشۋگە, دەرمەنسٸزدٸككە ۇرىنعان. عالىم مۇنداي پٸكٸرٸن بۇرىن دا بٸرنەشە رەت ايتقان ەدٸ...
«بٸز كەڭەس وداعىنىڭ مۇراگەرٸ ەمەسپٸز»
بۇل پٸكٸرگە وراي قازاقستان تاريحشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەمبەت قويگەلدٸ مىرزا: «قازاقتاردىڭ 1920 – 1930-شى جىلدارداعى اشارشىلىق پەن قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراۋىنا بٸردەن-بٸر سەبەپكەر – كەڭەس وداعى. بٸز كەڭەس وداعىنىڭ مۇراگەرٸ ەمەسپٸز. ناعىز مۇراگەرٸ – رەسەي. سول ٷشٸن دە بٸز رەسەيدەن قورقامىز. ەگەر رەسەي بٸزدٸڭ سەنٸمٸمٸزگە كٸرگٸسٸ كەلسە, وندا بٸزدەن كەشٸرٸم سۇراسىن. بٸزگە ٶتەماقى تٶلەسٸن. گەرمانييادا ەۆرەيلەردەن كەشٸرٸم سۇراپ, ٶتەماقى تٶلەگەن جوق پا?», – دەدٸ. مەمبەت قويگەلدٸنٸڭ پٸكٸرٸنە سٷيەنسەك, اشارشىلىقتى وتارشىل ساياسات جٷرگٸزگەن قانقۇيلى توپ ەدەيٸ قولدان جاساعان. وعان دەلەل دە, دەيەك تە جەتكٸلٸكتٸ. قازاق تەڭ جارتىسىنان ايىرىلعان بۇل جۇتتى ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى. ۇلتتىق بولمىسىمىز بەن گەندٸك جادىمىزعا سالعان سىزاتى مەن جاراسى ەلٸ ٶشە قويعان جوق. «مەن ستالين جەنە ونىڭ باس كەسەر كومانداسىن كٸنەسٸز دەگەندەردٸ تٷسٸنبەيمٸن. سوتسياليستٸك جٷيەنٸڭ ٶزٸ – وزبىر ساياسات» دەيدٸ تاريحشى.
تاعى بٸر ەرەكشە اتاپ ايتارلىق جايت, كونفەرەنتسييا بارىسىندا الماتى قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى – امانجولوۆا زەۋرەش جۇمانەلٸقىزىنا مەمبەت قويگەلدٸ مىرزانىڭ ايتقان ٶتٸنٸشٸ بولدى. «قازٸرگٸ كٷنٸ اشارشىلىق پەن قۋعىن-سٷرگٸن زۇلماتىن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن تٸرٸ كۋەلار جوقتىڭ قاسى. تٸپتەن ولاردىڭ ۇل-قىزدارى مەن كٶزٸن كٶرگەن ادامداردىڭ دا قاتارى سيرەپ بارادى. بٸز نەگە وسى ادامداردان سۇحبات الىپ, ۆيدەوسىن جازىپ المايمىز. ولاردىڭ ايتقانىن كٸم جالعان دەي الادى. سول ارقىلى ارحيۆ قۇجاتتارىن دا تولىقتىرۋعا بولادى. بۇل ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە بۇرىننان بار ٷردٸس. وسى مەسەلەنٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ قولعا السا ەكەن», – دەگەن عالىمنىڭ ٶتٸنٸشٸ كٶپشٸلٸكتەن زور قولداۋ تاپتى. ەكٸمدٸكتٸڭ ٶكٸلٸ دە بۇل ۇسىنىستى قۇپتاپ, الداعى ۋاقتتا جٷزەگە اسىرىلاتىنىنا ۋەدە بەردٸ.
«وتارشىلدىق ساياساتتىڭ سالدارى...»
ارادا سٶز العان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولاتبەك نەسەنوۆ مىرزا قازاقتاردى ورىستاندىرۋ ساياساتى سوناۋ حVٸٸٸ عاسىردىڭ اياعىنان باستاۋ العانىن, سول ساياساتتىڭ نەتيجەسٸندە ميلليونعا جۋىق قازاق بالاسى ورىس بولىپ كەتكەنٸنە توقتالدى. اشارشىلىق پەن قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن زەرتتەۋ بارىسىندا توم-توم كگب-نىڭ ارحيۆ قۇجاتتارىن اقتارعان عالىم قازٸرگٸ كٷنٸ وقۋلىقتار مەن اقپارات قۇرالدارىندا كەلتٸرٸلەتٸن ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە قاتەلٸكتٸڭ كٶپ ەكەنٸن, ونى ەلٸ دە زەرتتەي تٷسۋ كەرەك ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«وتارشىلدىق ساياساتتىڭ جوسپارى ٶتە جٷيەلٸ ەدٸ. قازاقتى تٸلٸنەن, دٸلٸنەن ايىرىۋ, شوقىندىرۋ, جەرٸنەن بەزدٸرۋدٸ بۇرىننان ناقتىلاپ قويعان. ارنايى قاۋلىلارى مەن زاڭدارى بەكٸتٸلگەن. اشارشىلىق تا سونداي وزبىر ساياساتتىڭ جەمٸسٸ», – دەدٸ ب. نەسەنوۆ.
قر قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعاندار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ جۇمابەك اشۋۇلى قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا ارنالعان مۋزەيدٸ رەپرەسسييا قۇرباندارىن تەرگەپ, اتىپ, ازاپتاعان بۇرىنعى الماتىداعى نكۆد عيماراتىندا اشۋ كەرەكتٸگٸن سٶز ەتتٸ. ول ٷشٸن جەكەگە ٶتكەن تاريحي نىساندى مەملەكەتكە قايتارۋىن تالاپ ەتتٸ ەرٸ بۇعان كونفەرەنتسيياعا كەلگەن عالىمداردان اتسالىسۋىن سۇرادى. ەيتسە دە ەكٸمدٸك ٶكٸلٸنەن ماردىمدى جاۋاپ الا المادى.
الدا جىل سايىن وسىنداي ٷردٸستەن جاڭىلماي, اشارشىلىق پەن قۋعىن-سٷرگٸن تۋرالى عىلمي ەڭبەكتەردٸ جيناقتاپ, كٶپ تومدىق كٸتاپتار شىعارۋعا كەلٸسٸپ تارقاستى.
تالاس وماربەكوۆ:
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
كٶپتەگەن دەرەكتەردە اشارشىلىق كەزٸندە ميلليونداعان قازاقتار شەتەلگە بوسىپ كەتتٸ دەپ ايتىلادى. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ قازاقتاردىڭ ەڭ كٶپ بوسىپ بارعان جەرٸ – قىتاي. قىتاي ٶكٸمەتٸ دە شەكارادان ٶتكەن قازاقتاردىڭ ەسەبٸن الىپ, تٸركەپ وتىرعان. سول ارحيۆتەردٸ اقتارىپ كٶردٸم. شەكارادان ٶتكەن قازاقتاردىڭ جالپى سانى جٷز مىڭداي عانا. دەمەك كٶپتەگەن قازاقتار ەشقايدا بوسىپ كەتپەگەن. سوعان نەگٸزدەلگەندە اشارشىلىقتىڭ قۇربانى بولعانداردىڭ سانى بٸز بٸلەتٸن دەرەكتەردەن ەلدەقايدا كٶپ.
مەمبەت قويگەلدٸ:
قازاقستان تاريحشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
كەيبٸرەۋلەر اشارشىلىققا قازاقتاردىڭ ٶزٸ كٸنەلٸ دەگەندٸ ايتىپ جٷر. مۇنى ايتۋدىڭ ٶزٸ ۇيات ٸس. بۇل نكۆد-نىڭ تاراتقان داقپىرتى عانا. بٸز تاريحتىڭ ناعىز شىندىعىن بٸلۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, سانامىزدى تازالاۋىمىز كەرەك. اشارشىلىققا قازاقتار ەمەس, وعان سول كەزدەگٸ جٷيە مەن بيلٸك كٸنەلٸ
نۇرسەرٸك تٸلەۋقابىل
