ٶرٸسٸ كەڭەيگەن الاڭ
شاراعا «ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعى» اق-ى پرەزيدەنتٸ ەدٸل ىبىراەۆ, «تەحنولوگييالىق دامۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق اگەنتتٸك» اق باسقارۋشى ديرەكتورى سايابەك قاناحين, «تابىس» ۆەنچۋرلٸك تەۋەكەل ينۆەستيتسييالىق قورى» اق پرەزيدەنتٸ ولجاس سىزدىقوۆ, ەۋرازييالىق وداقتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسييالار بويىنشا «كٶكجيەك-2020» باعدارلاماسىنىڭ ۇلتتىق ٷيلەستٸرۋشٸسٸ كاميلا ماعزيەۆا قاتىستى. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن كوممەرتسييالاندىرۋ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. جالپى عىلىم مەن ٶندٸرٸستٸڭ اراسىنداعى بايلانىستى كەڭەيتۋ ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸ داۋسىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ناقتى 100 قادامىندا دا عىلىمدى كوممەرتسييالاندىرۋ ٸسٸنە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنگەنٸ بەلگٸلٸ. وسى رەتتە «ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعى» بيزنەس پەن عىلىمنىڭ اراسىنداعى بايلانىستى تەرەڭدەتۋ ٸسٸنە بٸرٸنشٸ بولىپ ٶز ٷلەسٸن قوسىپ وتىر. ەكٸنشٸ رەت ۇيىمداستىرىلعان بۇل شارا اۋقىمى كەڭەيە تٷسكەنٸن بايقادىق. بۇل عىلىمي جوباسىنا ەلەۋەتتٸ ينۆەستور ٸزدەگەن ٶزبەكستان مەن قىرعىزستاننان عالىمدار قاتىسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ جوبالارى جايىندا كەسٸپكەرلەر قاۋىمىنا ەگجەي-تەگجەيلٸ بايانداپ بەردٸ. ٶز كەزەگٸندە ايتۋلى باسقوسۋدى ۇيىمداستىرۋشى «ۇعتاو» اق عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتتٸ جٷيەلەۋ جەنە قورىتىندىلاردى باعالاۋ دەپارتامەنتٸنٸڭ ديرەكتورى رۋسلان جانعازى مىرزا جيىنعا پولشا مەن وڭتٷستٸك كورەيادان ەلەۋەتتٸ ينۆەستورلار ارنايى كەلٸپ قاتىسقانىن العا تارتتى. سونداي-اق ول الداعى ۋاقىتتا عالىمدار مەن ينۆەستورلاردىڭ باسىن قوساتىن بۇل شارانىڭ اۋماعىن كەڭەيتە تٷسەتٸندٸگٸن مەلٸمدەدٸ.
[caption id="attachment_10801" align="alignleft" width="257"]
ديالوگ الاڭى ستارتاپتاردىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالارىنا قارجى كٶزدەرٸن تارتۋ, يننوۆاتسييالىق سالاداعى سۋبەكتٸلەر اراسىندا كەلٸسٸمشارت جاسالۋىنا ىقپال ەتۋدٸ كٶزدەيدٸ. قاتىسۋشى تاراپتار باسقوسۋدا ٸسكەرلٸك ورتانىڭ, ينجەنەرلٸك جەنە عىلىم-بٸلٸم سالاسىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸن كوممەرتسييالاندىرۋ مەسەلەلەرٸن جان-جاقتى تالقىلادى. ايتا كەتەيٸك, ديالوگ الاڭىنىڭ بٸرٸنشٸ وتىرىسى اعىمداعى جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا ٶتكەن بولاتىن.
ەكٸنشٸ ديالوگ الاڭىنىڭ قاتىسۋشىلارى پەرسپەكتيۆالىق عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەمەلەردٸ جالپى قوعام مەن ەكونوميكانى دامىتۋداعى عىلىم مەن بيزنەس اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك بايلانىستىڭ فورمالارى مەن ەدٸستەرٸ مەسەلەلەرٸن تالدادى. يننوۆاتسييالىق جوبانى كوممەرتسياليزاتسييالاۋ, جاڭا زەرتتەمەلەردٸ نارىقتا كەدەگە جاراتۋ جەنە تۇتىنۋشى ٷشٸن كٷرەس كٶزقاراستارى تۇرعىسىنان قارالىپ, ناقتىلى انىقتالعان شەكتەۋلەر مەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ سٶز بولدى. ماشينا جاساۋ, فارماتسەۆتيكا, اگروسەكتور, مەديتسينا, IT-تەحنولوگييا, بيوتەحنولوگييا, حيمييا ٶنەركەسٸبٸ, مۇناي ٶندٸرۋ, ەنەرگەتيكا جەنە تاۋ-كەن ٸسٸ سالالارىنداعى جوبالار تانىستىرىلدى.
سٷت ٶندٸرٸسٸ ٶركەندەيتٸن جوبا
قازاقستاندا جىلىنا 860 مىڭ توننا سٷت ٶنٸمدەرٸ تۇتىنىلسا, ونىڭ 85%-ى ٶز ٶنٸمدەرٸمٸز. وسى سٷتتەن ٸرٸمشٸك مەن سٷزبە جاساۋعا 43,5 مىڭ توننا سٷت پايدالانىلادى. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە سٷت ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرەتٸن وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ قاتارى جىل ٶتكەن سايىن كٶبەيٸپ, سەيكەسٸنشە, ولارعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدٸ. «ۇعتاو» اق-ى ۇيىمداستىرعان شارادا پروفەسسور, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تامارا تۋلتاباەۆانىڭ ٶسٸمدٸك قوسىمشالارىن پايدالانا وتىرىپ قۇرامدى ٸرٸمشٸك ٶندٸرۋ ەدٸسٸن ۇسىندى. سەمەي قالاسىنداعى قازاق قايتا ٶڭدەۋ جەنە تاماق ٶنەركەسٸبٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ماماندارى جاساعان جوبانىڭ ارتىقشىلىقتارى كٶپ. مىسالى, قۇرامدى ٸرٸمشٸك اعزانى اقۋىز مٶلشەرٸمەن تولىققاندى قامتاماسىز ەتەدٸ. سونىمەن قاتار قۇرامدى ٸرٸمشٸكتٸڭ تاعامدىق جەنە بيولوگييالىق قۇندىلىعى جوعارى, وسى تەحنولوگييا نەتيجەسٸندە تاعام ٶنٸمدەرٸنٸڭ اسسورتيمەنتٸ دە ارتا تٷسپەۋگە بولادى ەكەن.
ەرتٷرلٸ قۇرامدى ٶنٸمدٸ الۋ تەحنولوگيياسىنىڭ نەتيجەسٸندە بەلگٸلٸ فيزيولوگييالىق-بيولوگييالىق باعىتتاعى ارتىقشىلىقتار بار. مەسەلەن, سٷت شيكٸزاتى مەن ونىڭ كومپونەنتتەرٸ ماي, اقۋىز جەنە اقۋىز ٸركٸتٸ رەسۋرستاردى ساقتاۋعا باعىتتالعان. قۇرامىنداعى ٶسٸمدٸك قوسىمشالارىنىڭ ارقاسىندا ٸرٸمشٸكتەر جوعارى بيولوگييالىق قۇندىلىققا يە بولادى. جاڭا تەحنولوگييامەن ٶندٸرٸلەتٸن ٶنٸمنٸڭ نارىقتا بەسەكەلەستەرٸ دە جوق ەمەس. مىسالى, Agrotecnica كومپانيياسى دەستٷرلٸ جەنە تابيعي ساپالى سورتتى ٸرٸمشٸكتەردٸ رەسەيمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا تٶمەن باعامەن ۇسىنىپ, سانيتارلىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتايدى. بٸراق كەمشٸلٸگٸ – ەرتٷرلٸ تۇراقتاندىرعىشتاردى قولدانىپ, قۇرعاق سٷتتٸ پايدالانادى. ۋكرايندىق «تم پيرياتين» ٶندٸرۋشٸلەرٸ دە تابيعي سٷتتەن ٸرٸمشٸكتەردٸڭ سان الۋان تٷرلەرٸن ٶندٸرەدٸ. بٸراق تاسىمالداۋ بارىسىندا ساپا كٶرسەتكٸشتەرٸ بۇزىلاتىن بولسا كەرەك. ال بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان وتاندىق تەحنولوگييا ٶندٸرٸسكە ەنگٸزٸلسە, تۇتىنۋشى ٶنٸمدٸ ارزان باعاعا ساتىپ الادى. ٶنٸم قۇرامىندا جارتىلاي فابريكات جەنە ٶزگە دە قوسىمشالار مٷلدە بولمايدى. سونىمەن قاتار بۇل جوبانى شيكٸزاتتى 100% قولداناتىن قالدىقسىز تەحنولوگييانىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ٶنٸم 7-عا اپتا دەيٸن جارامدى بولادى. بۇل ٶزگە بەسەكەلەس ٶنٸمدەرمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا ۇزاعىراق. ەگەر جوبا ٶندٸرٸسكە ەنگٸزٸلسە, حالىقتىڭ ساپالى سٷت ٶنٸمدەرٸنە دەگەن سەنٸمٸ ارتىپ, سۇرانىس كٶبەيە تٷسپەك.
كەن ٶندٸرۋدٸڭ تيٸمدٸ تەحنولوگيياسى
[caption id="attachment_10803" align="alignleft" width="391"]
ە.ا.بٶكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ جانىنداعى «زەرتتەۋدٸڭ فيزيكا-حيمييالىق ەدٸستەرٸ» ينجەنەرلٸك باعىتىنداعى زەرتحانا عالىمدارى جاساعان تاۋ-كەن جەنە مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸندە مەتالداردى نەگٸزٸ از كەندەردەن, قالدىقتاردان گيدرويمپۋلستٸ قۋات ەنەرگيياسىنىڭ كٶمەگٸمەن الۋ جوباسى ينۆەستورلاردى قاتتى قىزىقتىردى. ٶيتكەنٸ بٷگٸندە مەتالل كەندەرٸن ٶندٸرۋ مەن قايتا جاساۋ ەرتٷرلٸ اگرەگاتتىق جاعدايداعى ٷلكەن قالدىقتاردىڭ بٶلٸنۋٸمەن سيپاتتالۋدا. ميللياردتاعان توننا مەتالل كەندەرٸ بٸرنەشە ٶڭدەۋدەن ٶتەدٸ. تاۋ-كەن جەنە مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸندە قايتا ٶڭدەۋ نىسانىنا قوقىس, ۇنتاق, شايىلعان سۋ جەنە ٶزگە دە قالدىقتار كٶپتەپ شىعاتىنى بەلگٸلٸ. ال وسىلاردان جيناقتالعان تاۋ-كەن قالدىقتارى عالامشارىمىزداعى ەكولوگييالىق جاعدايدى ناشارلاتۋدا. جىلىنا ەلٸمٸزدە تاۋ-كەن ٶندٸرٸسٸ مەن كەن ورىندارىن قايتا ٶڭدەۋدەن قالاتىن قالدىقتاردىڭ 234 700 توننانى قۇرايدى ەكەن. وسىعان بايلانىستى پايدالى قازبالاردى تولىقتاي پايدالانۋعا باعىتتالعان جاڭا ەكولوگييالىق تازا تەحنولوگييا قۇرۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. اتالمىش مەسەلەنٸ مينەرالدى شيكٸزاتتاردى گيدرويمپۋلستٸ قۋاتتا قايتا ٶڭدەۋدە جاڭا ەلەكتروحيمييالىق ەدٸستەر قولدانىپ شەشۋگە بولادى ەكەن. جاڭا تەحنولوگييانى جاساۋشى عالىمدار گيدرويمپۋلستٸ قۋات كٶمەگٸمەن شيكٸزاتتى ٶڭدەۋدە تەجٸريبەلٸك قوندىرعىسىن جاساعان. بۇل تەحنولوگييانىڭ ٶز ارتىقشىلىقتارى بار. مىسالى, ەلەكتر ەنەرگيياسىن مەحانيكالىق ەنەرگيياعا اينالدىرۋ, بۇل كەزدە ونىڭ پەك-ٸ 80%-عا دەيٸن كٶتەرٸلەدٸ. ەنەرگييا بەلگٸلەنگەن نٷكتەدە عانا ٶتكٸزٸلەدٸ جەنە بۇل ٷدەرٸس قۋات پارامەترلەرٸ ٶزگەرسە دە وڭاي رەتتەيدٸ.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە مۇنداي شيكٸزاتتاردى ٶڭدەيتٸن تەحنولوگييا جوق. ونىڭ بالاماسى تەك بەلورۋسسييا, قىتاي جەنە رەسەيدە بار. مەتالدى شيكٸزاتتان ايىرۋدا ٶندٸرٸستٸك قوندىرعىدان تەجٸريبەلٸك ٷلگٸ الىندى. بٸراق الىنعان ٷلگٸ ٷلكەن ٶنٸمدٸلٸك كٶرسەتكٸشٸنە ەسەپتەلمەگەن. شيكٸزاتتىڭ ەربٸر تٷرٸ قوسىمشا تەحنولوگييالىق زەرتتەۋلەردٸ قاجەت ەتەدٸ. اتالمىش جوبانى قارجىلاندىرۋ بٷگٸندە كەسٸپكەرلەر مەن ينۆەستورلاردىڭ قولىندا. جوبا جٷزەگە اسىرىلاتىن بولسا, كەن قالدىقتارى پايداعا جاراپ, ولاردان تٷرلٸ زاتتار جاساۋعا بولار ەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەكولوگييانى تازا ساقتاۋمەن قاتار, ەكونوميكانىڭ ٶركەندەۋٸنە دە سەپتٸگٸن تيگٸزەرٸ انىق.
ارايلىم بيمەنديەۆا,
«ۇعتاو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ قىزمەتكەرٸ.
