بٷگٸن مەجٸلٸستٸڭ «حالىقتىڭ كٶشٸ-قونى» تۋرالى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا ارنالعان جەتٸنشٸ وتىرىسى بولىپ ٶتتٸ.
«كٶشٸ-قونى» زاڭى دەگەنٸمٸزبەن, وسى بٸر زاڭعا بايلانىستى بٸرنەشە زاڭدى تٷگەل ٶزگەرتۋگە, تولىقتىرۋعا تۋرا كەلەدٸ ەكەن. ۋاقىتتىڭ بٸراز سوزىلىپ بارا جاتقانى سوعان بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇل جٶنٸنەن «نەگە تەز بولا قويمايدى?!» دەپ, كٸنالاۋ ورىنسىز. ەبدەن تالقىلاپ, كەمەلدٸ ەتٸپ قابىلداعان, ەرينە, قانداستارىمىزعا دۇرىس بولماق. دەگەنمەن, كٶبٸ بٸتٸپ, ازى قالدى. ٷكٸمەتتەن شەشٸلٸپ, جاسالىپ كەلگەن ٶزگەرٸستەر باياعىدا ماقۇلدانىپ بولدى. ەندٸگٸ قارالىپ, تالقىعا تٷسٸپ جاتقان مەسەلە – بٸزدٸڭ تاراپىمىزدان ۇسىنىلعان ۇسىنىستار. بٷگٸن سونىڭ بٸر قاتارى وتىرىستىڭ ەڭگٸمە ارقاۋىنا اينالدى.
اتاپ ايتار بولسام, ول – مىنا ۇسىنىستار:
بٸرٸنشٸ قارالعان, اتى شۋلى ەكٸ انىقتاماعا بايلانىستى 49-باپتىڭ 2) جەنە 9) تارماقتارى.
دەپۋتات الدان سمايىل 9) تارماقشادا كٶرسەتٸلگەن «اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىس جاساعانى ٷشٸن سوتتالعاندىعى بولعان نە بولماعاندىعىن» انىقتۋدى ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ ٶزدەرٸنٸڭ قۇزىرەتٸنە قالدىرۋدى ۇسىندى.
دەپۋتات گٷلنەر سەيٸتماعامبەتوۆا مەن باقىتبەك سماعۇل 2) تارماقشانى «ەتنيكالىق قازاقتاردى قوسپاعاندا, سوتتالعانعا دەيiن تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرi قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس بولعان, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان;» دەپ, «9) تارماقشاداعى «اۋىر نەمەسە» دەگەن سٶزدەر «ەتنيكالىق قازاقتاردى قوسپاعاندا, اۋىر نەمەسە» دەگەن سٶزدەرمەن اۋىستىرىلسىن» دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ورتاعا قويدى.
نەگٸزٸ, بٸز «سوتتالعانعا دەيiن تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرi قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس بولعان, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان;» دەگەن 2) تارماقشانى بٸرجولا الىپ تاستاۋدى, 9) تارماقشادا كٶرسەتٸلگەن «اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىس جاساعانى ٷشٸن سوتتالعاندىعى بولعان;» (نە بولماعانىن) انىقتۋدى ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنىڭ ٶزدەرٸنٸڭ قۇزىرەتٸنە بەرۋدٸ ۇسىنعامىز.
زاڭگەر ماقسات نۇرىپباي وسى ەكٸ تارماقشانىڭ دا الدىنا «ەتنيكالىق قازاقتاردى قوسپاعاندا»دەگەن سٶزدٸ قوسۋدى قۇپ كٶرگەن بولاتىن.
اتالمىش زاڭنىڭ 14-بابىندا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ورگانىنىڭ قۇزىرەتٸ كٶرسەتٸلگەن. سوندا «3-1) كٶشٸپ كەلۋشٸلەردٸڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۋاقىتشا جەنە تۇراقتى تۇرۋىنا رۇقسات بەرۋدٸ كەلٸسەدٸ;» دەپ جازىلعان.
بٷگٸن مەن وسى تارماققا سٸلتەمە جاساي وتىرىپ, «ۇقك-نٸڭ دەلەلدٸ شەشٸمدەرٸ بولعان جاعدايدا عانا سول ەتنيكالىق قازاقتاردى تۇراقتى تٸركەۋگە تۇرۋ قۇقىعىنان ايىراتىن تارماق ەنگٸزٸلسٸن» دەگەن ويىمدى ايتتىم. قالعان قازاقتارعا توسقاۋىل قويماي, تۇراقتى تٸركەۋگە الا بەرۋ كەرەك دەدٸم.
بٸر قىزىعى, ٸٸم كٶشٸ-قون پوليتسيياسى دەپارتامەنتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ وسى ۇسىنىستاردىڭ بەرٸنە قارسى بولدى.ەكٸ انىقتامانى قىتاي جاعىنىڭ بەرمەيتٸنٸن, سوعان بايلانىستى نەشە مىڭداعان قانداستارىمىزدىڭ تۇراقتى تٸركەۋگە تۇرا الماي وتىرعانىن, كٶپتەگەن وتباسىلاردىڭ كەرٸ كٶشكەلٸ جاتقانىن بٸلە تۇرىپ, ٶزگەرٸس ەنگٸزۋگە قۇلىقسىز. نە ٶزدەرٸ تيٸمدٸ جوبا ۇسىنبايدى. سۇرادىق, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنان بەرٸ ەلٸمٸزدەن قانشا ميلليون ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ ٶز وتاندارىنا كٶشٸپ كەتتٸ, سولاردىڭ بٸر دە بٸرەۋٸ سوتتىلىعى تۋرالى انىقتاما سۇراماپتى. تەك, رەسەي عانا اندا-ساندا سۇرايتىن كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ٶزٸندە جەكە ادامدار ەمەس, قۇزىرلى ورىندارى. ال, بٸزدە نەگە سۇرالۋى تيٸس? جاۋاپ جوق! ەبدەن مەزٸ بولعان حالىق قالاۋلىلارى اشۋعا باستى. كەلەسٸ وتىرىسقا دەيٸن وڭتايلى جوبا جاساپ كەلۋدٸ تاپسىردى جەنە وتىرىسقا وسى سالاعا جاۋاتى ٸشكٸ ٸستەر ۆيتسە-مينيستردٸڭ ٶزٸن شاقىراتىن بولدى.
ەكٸنشٸ كەزەكتە وقۋ ماقساتىندا كەلەتٸن ەتنيكالىق قازاقتارعا كەزەكسٸز ۆيزا بەرۋ (ن.سەبيلييانوۆ ارقىلى ۇسىنىلعان); شەتەلدەن كەلٸپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقۋعا تٷسكەن ۇلتى قازاق ستۋدەنتتەردٸڭ جاتاقحانادا تۇراقتى تٸركەۋگە تۇرىپ, ازاماتتىق الۋى (گٷلنەر سەيٸتماعامبەتوۆا ارقىلى ۇسىنىلعان); قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنىڭ بٶلٸنگەن وتباسىن بٸرٸكتٸرۋ ماقساتىندا شەتەلدەگٸ تۋىستارىن ٶز كەپٸلدٸكتەرٸ ارقىلى شاقىرۋ نەگٸزدەمەسٸن (كٶشٸ-قون شاقىرتۋىن) زاڭمەن بەكٸتۋ; ورالمانداردىڭ ۇراقتى تٸركەۋگە تۇرۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىنداعى كەز-كەلگەن مەديتسينالىق ورتالىقتان سپراۆكا الۋى سىندى ۇسىنىستار كەزەك-كەزەگٸمەن تالقىعا سالىندى.
مۇنىڭ بەرٸ بۇرىنعى زاڭدا بولعان, قانداستارىمىز كەزٸندە يگٸلٸگٸن كٶرگەن جەڭٸلدٸكتەر ەدٸ. نەگە ەكەنٸ, كٸم الىپ تاستاعىنى بەلگٸسٸز, قازٸر جوق. ونىڭ ٷستٸنە, بۇلار قانداستارىمىز ٷشٸن ٶتە كەرەك.
قاراڭىز, ورالماندار تۇراقتى تٸركەۋگە تۇرۋ, ازاماتتىق الۋ ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ٶتەدٸ. بٸراق شالعاي اۋدانداردىڭ كەيبٸرەۋٸندە ولاردى تەكسەرٸستەن ٶتكٸزەتٸن مەديتسينالىق قۇرال جوق. مىسالى, اقمولا وبلىسىنىڭ قورعالجىن اۋدانىنا سولاي. ۋاقىتشا تٸركەلگەن ورالمان وتباسى مٷشەلەرٸ تٷگەلٸمەن مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ٶتۋ ٷشٸن استانانى باسىپ ٶتٸپ, سوناۋ كٶكشەتاۋعا بارۋىنا تۋرا كەلەدٸ. نەگە كٶكشەتاۋدان گٶرٸ ٸرگەسٸنە جاقىن ورنالاسقان استانانىڭ مەديتسينالىق ورتالىقتارىنان بۇل قۇجاتتى الا سالۋىنا بولماسقا?!!
...
ايتپاقشى, الدان اعا سمايىل وتىرىس باستالعالى ۇسىنىپ كەلە جاتقان تاعى بٸر اسا كەرەك ۇسىنىس تالقىلاندى بٷگٸن. ول – «ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ تابيعي اپاتتىڭ, ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جەنە ەتنيكالىق قاقتىعىستىڭ سالدارىنان بولاتىن مەجبٷرلٸك كٶشٸ-قونى».
قۇداي ۇرعاندا, بۇل ۇسىنىسقا دا قر دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋ مينيسترلٸگٸ تٸس-تىرناعىمەن قارسى بوپ كەلەدٸ. بٷگٸندە سٶيتتٸ. قازاق تٸلٸنەن ماقۇرىم ۆيتسە-مينيستر دەۋلەت ارعىندىقوۆ ەكٸ قولىن تٶبەسٸنە قويىپ بەتپاقتىرمادى. جٷز جاساعىر الدان اعا رەسەيدٸڭ شەتتەگٸ قانداستارى تۋرالى وسىنداي ٷش بٸردەي زاڭىنىڭ بار ەكەنٸن العا تارتا وتىرىپ, ەشكٸمنەن شٶپ سۇرامايتىن, تٷبٸ بٸر كەرەك بولىپ قالۋى بەك مٷمكٸن بۇل ۇسىنىسىن ٶزٸ بارىن سالىپ دەلەلدەدٸ جەنە قورعادى. قىزىق بولعاندا, ٶز قانداستارىمىز قارسى بولعان بۇل ۇسىنىستى بٸرٸنشٸ بولىپ كيكولەنكو ولگا اندرەەۆنااپايدىڭ جان-تەنٸمەن قولداعانىن ايتساڭشى! «بۇل جاعىنان رەسەي بٸزگە ٷلگٸ» دەدٸ ول. شەتەلدەگٸ قانداستارىمىزدىڭ تەۋەلسٸز قازاقستاننان باسقا بارار جەرٸ, باسار تاۋى جوق ەكەنٸن, جالعىز سٷيەنٸشٸ, ٸزدەۋشٸسٸ وسى قازاق ەلٸ ەكەنٸن ولگا اندرەەۆنا قاپىسىز تٷسٸنٸپ وتىر. جىلاعىم كەلدٸ. راحمەت ايتتىمولگا اپايعا!
كەزەگٸمەن سٶز العان اعا-ەپكەلەرٸمٸز قۇتتىقوجا ىدىرىسوۆ تا, گٷلنەر سەيٸتماعامبەتوۆا دا, گٷلميرا يسيمباەۆا دا, مەرۋەت كازبەكوۆا دا بٸر اۋىزدان قولداۋ بٸلدٸردٸ. بٸز دە «ۋكراينانىڭ ۇرىس جٷرٸپ جاتقان اۋماقتارىنان 667 وتباسى, احىسكا تٷرٸكتەرٸ تٷركيياعا قونىس تەبەتٸن بولدى. تٷركييا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ كٶشٸرٸپ الۋ ۇسىنىسىن تٷرٸك مەجٸلٸسٸ ماقۇلداعان. 1992 جىلى قابىلدانعان زاڭعا سەيكەس كٶشٸپ كەلگەن احىسكا تٷرٸكتەرٸن بەلگٸلٸ بٸر ايماقتارعا قونىستاندىرۋ ەرەجەسٸ بەكٸتٸلگەن. مينيسترلٸكتەن حابار شىعىسىمەن تٷرٸك باسپاسٶزٸندە 667 وتباسىمەن شەكتەلمەۋ كەرەكتٸگٸن, ۋكرايناداعى بارلىق 8 مىڭعا جۋىق احىسكا تٷرٸكتەرٸن كٶشٸرٸپ الۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتىر» دەگەن سۋ جاڭا اقپارتتى وتىرعانداردىڭ ەسٸنە سالدىق...
قورتىندى:
بارلىق ۇسىنىستىڭ ٶتە كەرەك, تىم ماڭىزدى ەكەنٸن دەپۋتاتتار تولىق تٷسٸندٸ, مويىندادى. «31» ارنادان بەرٸلگەن قانداستارىمىزدىڭ تۇراقتى تٸركەۋگە تۇرا الماي, قىتايعا قايتا كٶشكەلٸ جاتقانىنا قىنجىلىس بٸلدٸرگەن توپ, قالاي دا بۇل ەكٸ انىقتامانى جويۋ كەرەك دەگەن كەسٸمگە كەلدٸ.
جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ دەپۋتات گٷلنەر سەيٸتماعامبەتوۆا كەلەسٸ وتىرىسقا دەيٸن قاتىستى سالانىڭ ماماندارى بۇل ۇسىنىستاردى زاڭ-ەرەجەلەرگە ساي ەتٸپ دايىنداپ كەلۋدٸ تاپسىردى. كەلەسٸ وتىرىس الداعى اپتادا بولادى.
اۋىت مۇقيبەك
اۋىت مۇقيبەك
"قامشى" سٸلتەيدٸ
