ىبىراحىم سماعۇلۇلى:
– 32 جىلى ەكەم جەنە ٸنٸسٸ بار قاراعاندىعا ات اربامەن جولعا شىقتىق. جولاي ەكەم اۋىردى. تاماق جەتٸسپەيدٸ. ول قالجىرادى. اتتى سويامىز دەپ ەدٸك, ايدالادا جاياۋ قالىپ اشتان ٶلەسٸڭدەر دەپ بولمادى. بٸر اۋىلعا كەلدٸك. ەكەم مولدا ٸزدەڭدەر دەدٸ. ونى قايتەسٸز دەگەنٸمدە, نامازىمدى شىعارتامىن دەدٸ. سونىمەن ەكەم اۋىلداعى مولداعا تٸرشٸلٸگٸندە نامازىن شىعارتتى. مٸنە, وسىنداي دا سۇمدىقتى كٶردٸك. و زاماندا بۇ زامان, تٸرٸ ادامنىڭ نامازىن الدىن الا شىعارعاندى كٸم كٶرگەن? ەكەم كەشٸندە جولدا كەلە جاتىپ قايتىس بولدى.
– كٶكتٸڭكٶلدە جەكەن كٶڭٸندە مال جاياتىن ورتالىق بولدى. نە كەرەك, ەلگٸ مالدى سويدىردى. كٶلٸك بولماي, ەت ساسىدى. ساسىعان توننا-توننا ەتتٸ بەلسەندٸلەردٸڭ ٶرتەگەنٸن ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. ەل مازاسىز قالدى دا, وعان سٷزەك ارالاستى, شەشەك ارالاستى. حالىققا كٷيزەۋشٸلٸك كەلدٸ. تٷن بالاسىندا ەسٸگٸمٸزگە كٸسەن سالىپ قويامىز. تاڭەرتەڭ تۇرساق, تٶرت-بەس ادام ٶلٸپ جاتادى. مەن وندا 12 جاستامىن. ىلعي بالالار ٶلگەن ادامدى تامنىڭ ماڭايىنا جەتكٸزەمٸز. ايتا بەرسە سۇمدىق. ول جىلدارى ات ورنىنا ادام جەگٸلەتٸن ارباعا. سونى دا كٶردٸك. ٶلگەن ادامدا ەسەپ جوق. ٷشتٸڭ ەكٸسٸ قىرىلدى دەسەم, ارتىق بولماس.
ساليحا جاپپارقىزى:
– 1925 جىلى ناۋرىزدا تۋعانمىن. ەكەمنٸڭ اتى – جاپپار. شەشەم اسحانادا ٸستەپتٸ. ەكٸ قىز ەكەنبٸز. ەكەم قىستىڭ ٸشٸندە ٷش-اق كٷن اۋىرىپ ٶلدٸ. سودان كەيٸن تاماعىمىزدى اشىققاندار تارتىپ الدى. ٷلكەن اپام سەگٸز جاسىندا ەكٸ-اق كٷن اۋىرىپ ٶلدٸ. ەكەم سەمٸز كٸسٸ ەكەن. ٷش كٷننەن كەيٸن قابٸردەن سۋىرىپ الىپ جەپ قويىپتى. سونان مەنٸ ارقالاپ شەشەم بايعۇس جاڭاارقاعا بارادى. بالالار ٷيٸندە تۇرىپ جاتتىم... مەنٸ دەتدومداعى ەرەسەك اپام زەۋرە باۋىرىنا باسىپ جاتۋشى ەدٸ. نەگە دەسەڭٸز, كيٸز ٷيدٸڭ ٸرگەسٸنەن بالالاردى سۋىرىپ ەكەتٸپ جەپ قويادى ەكەن...
ديقانبەك ايتسايۇلى:
– تاماققا تاتىرلىق تٷك قالمادى. پٸسٸمشٸلٸككە ەلٸ بٸراز ۋاقىت بار, نەگٸزگٸ قورەگٸمٸز توعاي ٸشٸندەگٸ قۇستاردىڭ جۇمىرتقا جارعان بالاپاندارىن جەۋ بولدى. كٶكتەمگٸ قار ەرٸسٸمەن اڭىزدان تەرەتٸن قارا ماساق تالقانىن جەۋدەن قارىنداسىم ايجارقىن, ٸنٸم يمانارى شەتٸنەپ كەتتٸ.
– ول جىلدارى مەن مۇعالٸم ەدٸم, بالالارعا اراب تٶتە جازۋىنان دەرٸس بەردٸم. بٸر جولى ٷلكەن جاۋىزدىقتىڭ كۋەسٸ بولدىم. بوسقىنداردىڭ ٸشٸندە بٸر پىسىقتاۋ كەلگەن جٸگٸت قويدىڭ قارنىنا ادامنىڭ مايىن قۇيىپ الىپتى. كەدٸمگٸ ٶلگەن ادامداردىڭ قارنىن اقتارىپ جٸبەرٸپ, ٸش مايىن شىعارىپ, قارىنعا قۇيىپ العان. ول قويدىڭ ٸش مايىنداي توڭبايدى, سۇيىق كٷيٸندە تۇرادى, ەرٸ دەسە اشىققان ادامعا ٷلكەن قۋات بەرەتٸن بولسا كەرەك. ٶلگەن ادامنىڭ ەتٸ جارامسىز, بۇزىلىپ كەتەدٸ. جارامدىسى وسى – ٸش مايى. بايقاماعان ادام اشتىق ەبدەن شىڭىنا جەتكەن ادامدى العاش كٶرگەندە باعۋى كەلٸسكەن سەمٸز ادام ەكەن دەپ قابىلدايدى. الايدا, بۇل – دەنەنٸڭ بارت بولىپ, كٸلكٸلدەپ, ٸسٸنٸپ كەتۋٸ.
رىسقۇلبەك اۋعانبايۇلى:
– تٸكەلەي اشتىقتان بٸزدٸڭ اۋىلداعى سيقىم رۋىنىڭ اسان دەگەن اتاسىنان 70 ٷيدەن 1933 جىلدىڭ اياعىندا 8-اق تٷتٸن قالدى. جۋالى اۋدانىنداعى الەكسەەۆكا, نەكراسوۆكا, كانتەميروۆكا, ۋسپەنوۆكا, بلاگوۆەششەنكا, كازەنكا, پەتروۆكا, زىكوۆكا, ەۆگەنەۆكا, تاعى باسقا تولىپ جاتقان ورىس ەلدٸ مەكەندەرٸ اينالاسىنىڭ بەرٸ اشتىق پەن جوقتىقتى ەنگٸزە قويماعان. بٷكٸل اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا كٶلەمٸندەگٸ تٸلٸ سۋماڭداعان اجال قازاق اۋىلدارىنىڭ ورتاسىندا وتىرعان ورىس اعايىندارىنىڭ قىلىن دا قيسايتا الماعان.
مومىنقۇل پٸرەلٸۇلى:
– جۋالى قىسى ٶتە قاتتى. بوران 3-4 تەۋٸلٸككە سوزىلاتىن. بٸر جازعان ٶزٸنٸڭ استىعىن بەلسەندٸلەردەن قورقىپ دالاداعى شارباققا كٶمٸپتٸ. 1932 جىلى 6 تەۋلٸك سوققان بوراندا ول ٶزٸنٸڭ تىققان ۇراسىن تابا الماي, ٷي-ٸشٸمەن قىرىلىپ قالدى.
ازالى جىلدار ەستەلٸگٸ
[caption id="attachment_10820" align="alignleft" width="140"]
1932 جىلى ەلدەگٸ اشارشىلىقتى ەستٸپ, جولعا شىقتىم (وندا لەنينگرادتا وقىپ جٷرگەن كەزٸم). فرۋنزەگە كەلگەندە جٷرەگٸم سىزداپ سالا بەردٸ. بوسقىندار (قازاقتار) كٶشەدە جٷرگٸزبەيدٸ. كٶبٸسٸ – سولتٷستٸك ايماقتان. شىداي الماي, قىرعىزستان اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ پرەدسەداتەلٸنە كەلدٸم. قولىمنان كەلگەن كٶمەگٸم سول عانا. سودان الماتىعا بەت الدىم. گولوششەكينگە كٸرۋ قاۋٸپتٸ. ەلدٸڭ ٶز استىعىن ٶزٸنە قيماۋ نە سۇمدىق. ەلگە جەتسەم, اۋىلدىڭ ورنىنان باسقا ەشتەڭەسٸ قالماپتى. شەشەم قاراعاندىعا بارا جاتىپ جلدا ٶلٸپتٸ. ارعى اتامىزدان قالعان اراب, مونعول, تٷركٸ تٸلٸندە جازىلعان, كەيٸ ٶگٸز تەرٸسٸنە باسىلعان جازبالار بار ەدٸ. ونىڭ بارشاسى جوعالىپتى.
(ە. مارعۇلاننىڭ ەستەلٸگٸنەن)
[caption id="attachment_10821" align="alignleft" width="122"]
«پەتيما, نە نان, نە بٸر كەسە ۇن بەرٸپ جٸبەر. كەشەدەن بەرٸ مەنٸمٸز بولماي وتىر.
جۇمات».
ەيگٸلٸ رەجيسسەر جۇمات شانين 1933 جىلى جازعىتۇرى اقىن ٸليياس جانسٷگٸروۆتىڭ ەيەلٸ فاتيما عابيتوۆاعا وسىنداي ٶتٸنٸش جولداعان ەكەن.
(«نەۋبەت» جيناعىنان. 1988 ج.)
[caption id="attachment_10822" align="alignleft" width="177"]
گولوششەكين گەنوتسيدٸ كەزٸندە قازاق ساحاراسىنىڭ 40 ميلليون مالى ٶسٸپ-كٶبەيۋدٸڭ ورنىنا بٸرٸنشٸ بەسجىلدىقتىڭ ەكپٸندٸ قۇرلىستارىنا: دونباسقا, كۋزباسقا, ماگنيتوگورسكٸگە, دنەپروگەسكە, قاراعاندىعا ەت بولىپ توعىتىلدى. سٶيتٸپ مالمەن بٸرگە قازاق حالقىنىڭ ٶزٸ دە بٸرٸنشٸ بەسجىلدىقتىڭ قۇرباندىعىنا شالىندى... ەگٸن ەكپەيتٸن ەلگە استىق سالىعى سالىندى... سەمەي, كەرەكۋ قالالارىندا قويما-قويما, ۆاگون-ۆاگون ەتتٸ شٸرٸتكەن, بٸراق اشىققاندارعا بەرمەگەن... ۇلىتاۋ ماڭىندا بٸر ٷيٸر جىلقىنى سايعا قاماپ, پۋلەمەتپەن اتقىلاپ, قىرىپ سالعان...
(ق.امانجولوۆ. «مەشٸن جىلعى قاسٸرەت». «اقيقات». № 7. 1992 ج.)
سٸز بٸلەسٸز بە?
- 1932 جىلى قازاقستان بايىرعى حالقىنىڭ 64 پايىزىنان ايىرىلعان.
- قازاقستان حالقىنىڭ سانى 1930 جىلى 5,9 ميلليون ادامنان 1933 جىلى 2,5 ميلليونعا ازايدى.
- الاپات اشارشىلىق جىلدارى قازاقستان شەكاراسىنان شىعىپ, بوسقىنشىلىققا ۇشىراعان شارۋالار سانى – 1 ميلليون 31 مىڭ. ولاردىڭ 165 مىڭى بۇرىنعى كەڭەستەر وداعىنىڭ شەكاراسىنان ەرٸ اسىپ, قىتايعا, مونعوليياعا, اۋعانستانعا, يرانعا, تٷركيياعا ٶتٸپ كەتكەن. سٶيتٸپ تۋعان جەرلەرٸنە قايتىپ ورالا الماعان.
ال كٶرشٸ رەسپۋبليكالارعا, رەسەيگە قونىس اۋدارىپ, ورنىعىپ قالعاندار سانى – 450 مىڭداي.
- قازاقستاندا 1933 جىلى مال سانى 1929 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 16 ەسەگە كەمٸپ كەتكەن. باسقاشا ايتقاندا, قولدا بار 39 ميلليون 294 مىڭ مالدان 2 ميلليون 428 مىڭى قالعان. بۇل نەبارى تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە 37 ميلليون مالدىڭ جوق بولعانىن كٶرسەتەدٸ.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
