ۇرپاق ساناسىنا تەجٸريبە جاساۋ...
سۋ جاڭا مينيستر وسىلاي «سٷبەلٸ» وي ايتتى. كٷنٸ كەشە ودان ٷمٸت كٷتكەنبٸز. ونىڭ «رەفورما ٷشٸن» ەمەس, شىنايى بٸلٸمدٸ ۇرپاق تەربيەلەۋ ٷشٸن تالپىنارىنا ٷمٸت ارتقانبىز. قاتەلەسٸپتٸك. بٸز, قازاقتار, قازاق تٸلٸنٸڭ قابٸرٸن ٶزٸمٸز, ٶزٸمٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ قولىمەن قازۋعا كٸرٸستٸك. مٸڭگٸرلەيمٸز, قارسى داۋ ايتقان بولامىز. ونى تىڭدار تاسكەرەڭ بيلٸك جوق. مۇنداي داۋىڭىزدى ولار «قازاقبايسكييلەردٸڭ» ەسكٸ ەدەتٸ» دەيدٸ. جاڭالىققا جانى قاس توپتىڭ بايبالامى دەپ قارايدى.
بٸز ٷش تٸل تٷگٸل, ون تٸل بٸلسٸن دەسە دە قارسى ەمەسپٸز. كٶپ تٸل بٸلگەننٸڭ ەش ارتىقتىعى جوعىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ تٷسٸنەدٸ. بٸراق قازاق ۇرپاعىنىڭ ساناسى تٷرلٸ-تٷستٸ تەجٸريبە جاسايتىن زەرتحانا ەمەس ەكەنٸن نەگە ەسكەرمەيتٸنٸنە تاڭبىز.
ەگەر اعىلشىن تٸلٸن 1 سىنىپتان باستاپ باسا وقىتامىز, بۇل تٸلدٸ بٸلمەي ەشقايدا اتتاپ باسا المايمىز دەسە, كٶنبەسەك تە كٶنەر ەك... ونداي بايلام بۇعان دەيٸن ايتىلىپ, تٸپتٸ ٸسكە اسىپ تا جاتىر. جاپوندار 5 سىنىپ وقىعانعا دەيٸن ٶزگە تٸلدٸ بالالارىنا ٷيرەتپەيتٸنٸن تالاي عالىم زارلاپ ايتقانمەن, بٸزدٸڭ «رەفورماشىل» مينيسترلەر قۇلاقتارىنا ٸلگەن جوق. قازٸر كەيبٸر بالاباقشالاردىڭ ٶزٸندە «اعىلشىن تٸلٸ» وقىتىلىپ جٷر. جٷيەلٸ مە, جٷيەسٸز بە, وعان باس قاتىرعان ەشكٸم جوق. «وقىتۋ كەرەك». وتچەت!
[caption id="attachment_13650" align="alignright" width="390"]
رەفورماشىل مينيسترلەر
ساعاديەۆ سەرٸنجٸپوۆتەن سوراقى شىقتى. وسىلاي دەمەسكە, لاج قايسى?!
ەۋەلٸ, ەڭ ەۋەلٸ مەكتەپتەردە اعىلشىن تٸلٸنەن ساباق بەرەتٸن مۇعالٸمدەردٸ دايىنداۋ كەرەك. جەنە ول مۇعالٸمدەر جوعارىداعى جاراتىلىستانۋ پەندەرٸن جاقسى بٸلۋٸ, ياعني سول سالادان كەسٸبي بٸلٸم الۋى كەرەك. بٸزدە ول تٷگٸلٸ اعىلشىن تٸلٸنەن ساباق بەرەتٸن مۇعالٸمدەر جەتكٸلٸكتٸ مە?الماتى مەن استانادان تابىلار-اۋ... ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ پەداگوگتار ما, بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ماردىمسىز جالاقى ٷشٸن شەت تٸلٸن بٸلەتٸندەر مەكتەپكە بارا قويا ما?! مۇنى ساعاديەۆ ويلاپ تا قويماعان شىعار...
ال اۋىلدا و باستان اعىلشىن تٸلٸنەن ساباق بەرەتٸن مۇعالٸم جەتٸسپەيدٸ. اۋىلدا مەكتەپ بٸتٸرگەن بالالاردىڭ 90 پايىزى اعىلشىن تٸلٸنەن ماقۇرىم, بٸلگەندەرٸ 100-گە دەيٸنگٸ ساندى عانا ساناپ ٷيرەنگەندەر. بٸز اعىلشىن تٸلٸ پەنٸن جەتٸستٸرمەي تۇرىپ, مەكتەپتەگٸ بٸلٸم يندەكسٸن تەكسەرەتٸن جاراتىلىستانۋ پەندەرٸن سول تٸلدە ٶتەمٸز دەپ كەۋدە قاعامىز! جاساسىن, رەفورماشىل مينيسترلەر!..
بٸزدٸڭ مەكتەپتەردٸڭ بٸلٸم سالاسىنداعى ەڭ وسال تۇسى – وسى جاراتىلىستىق پەندەر. فيزيكا مەن ماتەماتيكا ساباعىن «قاقپايتىن», بۇل ساباقتار جٶنٸندە ايتساڭ, بٸردەن «كومپلەكسٸ» ۇستايتىن وقۋشىلاردا كٶپ. بٷگٸن قالىپتاسقان دٷنيە ەمەس, بٸرنەشە بۋىننىڭ داعدىسى. بٸزدٸڭ مينيستر بٸلٸم سالاسىنا شىن جاناشىر بولسا, ەڭ الدىمەن جۇمىسىن وسى پەندەردٸ جٷيەلٸ وقىتۋدان باستاسا, بارشا جۇرتشىلىق قۋانا قولدار ەدٸ. جاراتىلىستانۋ پەندەرٸن مەكتەپەت دۇرىس وقىتپايىنشا, مىڭ جەردەن ەكونوميكامىزدى تٷزەيمٸز دەپ ارىپتالاسساق تا, العا وزا المايمىز.
كٶپتەگەن اۋىل مەكتەپتەرٸندە دەل بٷگٸنگٸ كٷنٸ ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا پەندەرٸن وقىتاتىن مۇعالٸمدەر شوعىرى تاپشى. كەز كەلگەن اۋىل مەكتەبٸنە بارىڭىز, قارت ۇستازدار عانا قالت-قۇلت ەتٸپ وسى پەندەردەن ساباق بەرٸپ جٷر. كەيبٸر مەكتەپتەردە بۇل ساباقتاردى ٶزگە پەننٸڭ مۇعالٸمدەرٸ, بولماسا قوسىمشا «ديپلوم» العان وقىتۋشىلار ٷيرەتٸپ جٷر. ساپاسىز وقىتۋ ەدٸسٸ مەن جٷيەسٸز ٶتٸلگەن ساباقتىڭ سالدارىنان ماتەماتيكا, فيزيكا دەسە, باستارى اۋىراتىن جاستار ٶسٸپ كەلەدٸ. سەنبەسەڭٸز, ۇبت-نى تەكسەرٸڭٸز, ٶزگە ساباقتارعا قاراعاندا قازاقستاندىق تالاپكەرلەردٸڭ دەنٸ وسى ساباقتاردان تٶمەن بالل جينايدى. سول ساباقتاردى بٸلمەگەندٸكتەن, بٸزدە گۋمانيتارلىق ماماندىقتارعا تاپسىراتىن تالاپكەرلەر سانى اناعۇرلىم مول. تەك كەيٸنگٸ كەزدەرٸ تەحنيكالىق ماماندىقتارعا گرانت سانى مولايعاندىقتان, «امالسىز» سول سالاعا تاپسىرىپ جٷر دەمەسەڭٸز, ونى دا قاتىرىپ جٷرگەندەرٸ شامالى.
مەكتەپ دەيسٸز, جوو-لاردا اعىلشىن تٸلٸن دۇرىستاپ وقىتا ما ٶزٸ? ساعاديەۆتەر ەۋلەتٸنٸڭ جەكەمەنشٸك ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە اعىلشىن تٸلٸنە باسىمدىق بەرٸلەدٸ دەپ ەستيمٸز (بۇل تۋرالى الداعى ۋاقىتتا ارنايى جازاتىن بولامىز). بٸراق ول ۋنيۆەرسيتەتتەر – «ەليتالىق» ۋنيۆەرسيتەتتەر عوي. باي-باعلانداردىڭ جەنە قالادا وقىعانداردىڭ قىزىقتى ورتاسى. ەستۋٸمٸزشە, ونداي جوو-لارعا اۋىلدان كەلگەن بٸردە-بٸر بالا تٷسە المايدى ەكەن. ٶيتكەنٸ, اعىلشىن تٸلٸن بٸلمەيدٸ. قارا قازاقتىڭ بالاسى دەستٷرلٸ, اتى بار, «كٶپشٸلٸككە ارنالعان» جوو-لاردا وقىپ جٷر. كەمدٸك كٶردٸ دەي المايمىن. بٸلٸمدٸ ٸزدەگەندەر قايدان بولسىن الادى... بٸراق, بەرٸبٸر بەسەكەلٸ زاماندا ەسەسٸ كەتسە, ٸرٸ كومپانييالاردا ەمەس, قارا بازارلاردا جۇمىس ٸستەسە, شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ ماڭىندا ەمەس, اۋىلدان شىققان شاعىن كەسٸپكەرلەردٸڭ تٸلەۋٸن تٸلەپ جٷرسە - وعان دا بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ جٷيەسٸزدٸگٸ سەبەپكەر...
دٷنيەجٷزٸ تاريحىن ورىس تٸلٸندە وقىتۋ... كٸمگە كەرەك? تانىمدىق ٶرٸسٸن كەڭەيتەر, تامىرىن تەرەڭنەن ٸزدەۋگە تالپىندىرار ٶزەكتٸ پەندٸ ٶزگە تٸلدە وقىتۋدان نە ۇتپاقپىز? بۇل رەسەيگە جاعۋ ما, ەلدە ولاردىڭ ىعىنان قورقۋ ما? ورىس تٸلٸن شەتكە ىسىرىپ جاتىر دەيتٸن بايبالامنان ىعىپ, ٶز ۇرپاعىنىڭ ساناسىن ۋلايتىن جولعا مويىن بۇرۋ – تاريح الدىنداعى قىلمىس. ورىس تٸلٸ ەلەمدٸك تٸل بولۋدان قالعالى قاشان. مۇنى بٸزدەن گٶرٸ «يننوۆاتسيياشىل» ساعاديەۆ جاقسى بٸلەدٸ. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, جەتٸ جاسقا كەلگەنشە تەك قانا قازاق تٸلٸندە سٶيلەگەن. بەلكٸم, ەرلان ساعاديەۆتٸڭ ساناسىندا بالا كەزدە ورىستٸلدٸلەردەن كٶرگەن قورلىعى, ولاردان ٶزٸن تٶمەن ساناۋ, كەم كٶرۋ ەدەتٸ جاسىرىنىپ جاتپاسىنا كٸم كەپٸل?! ورىس مەكتەبٸندە كەتكەن كەگٸن بەيمەلٸم تٷردە بٷگٸنگٸ ۇرپاقتان الۋى دا عاجاپ ەمەس. پسيحولوگييانىڭ زاڭدىلىعى بار وسىنداي... ٶكٸنٸشتٸسٸ, ورىستٸلدٸلەردەن ەمەس, قازاقتٸلدٸلەردەن, ٶز ۇلتىنان الادى. مۇنى «ساعاديەۆتٸك سيندروم» دەپ بٶلە-جارا اتاۋعا دا بولادى.
قازاق تاريحىن دا ورىس تٸلٸندە وقىتپاق كٶرٸنەدٸ... ٶز تاريحىن, تەگٸن بٸلمەيتٸن تامىرسىزداردان عانا مۇنداي «رەفورمانى» كٷتۋگە بولادى.
باسىندا ايتقانىمىزداي, «ەليتالىق ورتاعا» ىڭعايلاپ جاسالعان رەفورمالاردى قارا قازاقتىڭ جاعدايىمەن ساناسپاي ٸسكە اسىرۋ – ۇرپاق ساناسىن ۋلاۋدىڭ بٸر جولى. ساعاديەۆتەر سونى ٶز قولدارىمەن جٷزەگە اسىراتىندارىن ويلاپ تا جٷرگەن جوق...
تٸل بٸلگەننٸڭ بەرٸ بٸلٸمدٸ ەمەس
ەگەر دەل وسى رەفورما وسى قالپىندا جٷزەگە اسسا, وندا قازاق تٸلٸنٸڭ – مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ كٶسەگەسٸ ەشۋاقىتتا كٶگەرمەك ەمەس. بۇعان تەورييالىق تا, پراكتيكالىق تا دەلەلدەر جەتكٸلٸكتٸ.
بٸرٸنشٸدەن, بٸز 25 جىل بويى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ سان-تسيفرلار مەن ەسەپتٸك داۋرىقپا ناۋقانداردىڭ قۇربانى ەتۋمەن كەلەمٸز. يە, قازاقتٸلدٸ مەكتەپتەر كٶبەيدٸ. يە, «كٶپشٸلٸككە ارنالعان» ۋنيۆەرسيتەتتەردە قازاقتٸلدٸ توپتاردىڭ سانى ارتىپ, 70 پايىزدىق مەجەدەن استى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸز سان قۋدىق, ساپا قۋمادىق. قازاق تٸلٸندە بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردٸڭ بەتٸ ەندٸ تٷزەلٸپ كەلە جاتقاندا, ولاردى سانى بٸتپەس رەفورمالار مەن قاعازباستىلىقتىڭ قييامەتٸمەن شارشاتتىق. كەزەكتٸ رەفورمانىڭ ەڭ ٷلكەن سوققىسى – ٷش تۇعىرلى تٸلدٸ جٷيەسٸز ەنگٸزۋ بولماق. جٷيەسٸزدٸك ەمەي نەمەنە, الدىمەن عىلىمي دايىندىق پەن مەتوديكالىق ەزٸرلٸك, ۇستازداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرۋ كەرەك ەمەس پە!
ەكٸنشٸدەن, عىلىم قازاقشا سٶيلەمەي, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ كٶكجيەگٸ كەڭەيمەيتٸنٸ بۇدان بۇرىن دا تالاي ايتىلعان. بۇل – دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اكسيوما. بٸز بولساق, بارلىق قاجەتتٸ ماماندىقتاردى ٶزگە تٸلدە وقىتامىز دەپ الشاڭداپ جٷرمٸز. دەمەك, قازاق تٸلٸ ەشقاشان عىلىم تٸلٸنە اينالا المايدى... وعان ەڭ الدىمەن بٸزدٸڭ بيلٸك مٷددەلٸ ەمەس. حيمييا, فيزيكا, ماتەماتيكا سەكٸلدٸ جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگٸزگٸ پەندەرٸن ٶزگە تٸلدە وقىتام دەۋ – ۇلت تٸلٸن ٸرگەلٸ عىلىمداردان الشاقتاتۋ. ودان باسقا تٷك تە ەمەس.
ٷشٸنشٸدەن, ٶزگە تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەرگەن ادامنىڭ بەرٸ بٸلٸمدٸ ەمەس. اعىلشىن تٸلٸن بٸلەتٸن اعىلشىننىڭ بەرٸ بٸلٸمدٸ, بٸلٸكتٸ دەپ كٸم ايتتى?.. قازٸر اعىلشىن تٸلٸن ٶز تٸلٸنەن ارتىق بٸلەتٸن ادامدار ازييا, افريكا, لاتىن امەريكاسىندا جەتكٸلٸكتٸ. وسى تٸلدٸ بٸلگەنٸمەن, وسى تٸل ارقىلى ەلٸن ۇشپاققا شىعارا الاتىندار ٶتە از. جاڭا بۋىن اعىلشىن تٸلٸندە ەركٸن سٶيلەۋٸمەن ەلەمدٸ تاڭعالدىرمايدى, سول تٸلدٸ يگەرە وتىرىپ, ۇلتتىق ھەم دٸلدٸك قۇندىلىقتارىن شىعارماشىلىققا اينالدىرا العاندار عانا بەيگەدەن وزادى. سول تٸلدٸ پايدالانىپ, ٶز ەلٸنٸڭ عىلىمى مەن ٸلٸمٸنە ٷلەس قوسقاندار عانا ناعىز بٸلٸمدٸلەر قاتارىنا قوسىلادى.
بٸزدەگٸ بٸلٸم ساياساتى – تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا كٶپ قييانات كٶرگەن رەفورمالار لابوراتوريياسى. قاتاڭ جٷيەنٸ, ەسكٸ قابىرعانى بۇزباي, مىڭ سان رەفورما جاساساڭ دا, ەشتەڭە قيراتا المايسىڭ. ساعاديەۆ سەكٸلدٸ ون مينيستر كەلسە دە تٷزەي المايدى, ٶيتكەنٸ ولار وقۋدىڭ فورماسىن ٶزگەرتۋگە قۇمار, مازمۇنىمەن ٸسٸ جوق.
ت. ٶسكەنباي.
