يسلام دٸنٸ قازاق دالاسىنا تارالعاننان باستاپ, عاسىرلار بويى حالىقتىڭ ٶمٸرشەڭ رۋحاني-مورالدىق قۇندىلىقتارىمەن, ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷرلەرٸمەن كٸرٸگٸپ, دٸن مەن دەستٷر بٸرلٸگٸن قۇرادى. ٶز بولمىسىندا مورال مەسەلەسٸنە باسا مەن بەرەتٸن يسلام دٸنٸ رۋحاني قۇندىلىقتاردى پٸر تۇتقان قازاق تٶلتۋما رۋحانيياتىمەن ٷندەسكەندە, دٸن مەن دەستٷردٸڭ اسقاق ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارعا نەگٸزدەلگەن قايتالانباس بٸرەگەي سۇحباتى قالىپتاستى.
قازٸرگٸ اقپارات كەڭٸستٸگٸندە يسلام دٸنٸ مەن قازاق دەستٷرلەرٸن مەدەنيەتتەر سۇحباتى مەن دٷنيەتانىم ٷندەستٸگٸ اياسىندا قاراستىرۋعا كەرٸ باعىتتالعان مىناداي تەندەنتسييالار بايقالادى:
- يسلامعا دەيٸنگٸ جەتٸستٸكتەردٸ جوققا شىعارۋ.
- قازاق سالت-دەستٷرلەرٸ مەن ىرىم-تىيىمدارىن تەرٸستەۋ.
- قابٸر زيياراتى مەسەلەسٸن ۋشىقتىرۋ.
- كەڭەستٸك كەزەڭدٸ رۋحاني تۇلدىر دەۋٸر رەتٸندە تانىتۋ.
- «تەڭٸرشٸلدٸك» اعىمى تۋرالى جالعان داقپىرت تاراتۋ.
- يسلامعا دەيٸنگٸ جەتٸستٸكتەردٸ جوققا شىعارۋ – دٸن تازالىعىن ٶزدەرٸمەن عانا بايلانىستىرعىسى كەلەتٸن يسلام اتىن جامىلعان راديكالدى اعىم ٶكٸلدەرٸ تاراپىنان قازاقتى سانالى تٷردە رۋحاني تامىرىنان اجىراتۋعا باعىتتالعان ەرەكەتتەردٸڭ العاشقى ساتىسى.
يسلامعا دەيٸنگٸ قازاق دالاسىن يسلامعا دەيٸنگٸ اراب ٶلكەسٸمەن سالىستىرۋ مٷمكٸن بولىپ تابىلمايدى. ەرينە, ارابتاردىڭ يسلامعا دەيٸنگٸ تاريحى تۇلدىر ەمەس, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ٶزٸندٸك مەدەني جەتٸستٸكتەرگە, ەسٸرەسە سٶز ٶنەرٸندە ەلەۋلٸ تابىستارعا قول جەتكٸزگەن بولاتىن. دەگەنمەن جالپىحالىقتىق دەستٷردە قاندى قانمەن جۋۋ, تۇڭعىش قىز پەرزەنتٸن تٸرٸدەي كٶمۋ, نەكەدەن تىس قاتىناستاردى قالىپتى جاعداي ساناۋ سەكٸلدٸ ناداندىق عۇرىپتار كەڭٸنەن تارالىپ, ەل ٶمٸرٸنە ٷلكەن اۋىرتپالىق تۋدىرعانى ايقىن ەدٸ. سوندىقتان دا بەرتٸندە اراب حالقىندا يسلامعا دەيٸنگٸ كەزەڭ «جاھيلييا» – ناداندىق دەۋٸرٸ اتاندى.
ال بٷگٸنگٸ قازاق دالاسىندا يسلامعا دەيٸنگٸ دەۋٸردە بٸرقۇدايلىق قاعيدالارى مەن ٸزگٸلٸك ۇستانىمدارىنا نەگٸزدەلگەن تٷركٸلەردٸڭ تٶل دٸنٸ – تەڭٸرلٸك سەنٸم سالتانات قۇرىپ تۇردى. «وبال», «كيە», «قۇت» سەكٸلدٸ قاستەرلٸ ۇعىمدار ارقىلى تەرەڭ تامىرلى رۋحاني قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرعان, ٸزگٸلٸك پەن ٷندەستٸككە نەگٸزدەلگەن تەڭٸرلٸك سەنٸمنٸڭ دٸلٸمٸزدەگٸ, دەستٷرٸمٸزدەگٸ, مەدەنيەتٸمٸزدەگٸ ٸزدەرٸ ەلٸ سايراپ جاتىر.
يسلامعا دەيٸنگٸ دەۋٸردە جوعارى دەرەجەدە ۇيىمداسقان ەكٸمشٸلٸك-باسقارۋ جٷيەسٸ, جاۋىنگەرلٸك ٶنەردٸ تەرەڭ مەڭگەرگەن ەسكەرٸ, تاس كٸتاپتارعا تاريحىن تاڭبالاعان جازۋ مەدەنيەتٸ بولعان, جارتى ەلەمدٸ جاۋلاپ, «باستىنى ەڭكەيتٸپ, تٸزەلٸنٸ بٷكتٸرگەن» كٶك تٷرٸك قاعاناتىنىڭ مەدەني جەتٸستٸكتەرٸ دە ەلەم ٶركەنيەتٸنەن ٶز ورنىن الدى. ولاردىڭ ادامگەرشٸلٸكتٸ تۋ ەتكەن مول رۋحاني مۇراسى بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ جەتتٸ, ۇلتتىق دٷنيەتانىمىمىزعا نەگٸز بولىپ قالاندى. كٶك تٷرٸكتەرگە دەيٸنگٸ «تاريحتىڭ دىراۋ قامشىسى بولعان» ساقتار مەن عۇنداردىڭ داڭقتى تاريحىن دا جاسىرىپ-جابۋ مٷمكٸن ەمەس.
مۇنداي بۇرىس اقپاراتتار, بٸرٸنشٸدەن, ەل ازاماتتارىنىڭ وتانشىلدىق سەزٸمٸنە سىزات تٷسٸرٸپ, تٶل تاريحىنا دەگەن تەرٸس كٶزقاراس قالىپتاستىرادى. ەكٸنشٸدەن, رۋحاني تامىرىنان الىستاپ بارا جاتقان قازٸرگٸ قازاقستاندىق قوعام ٷشٸن ەجەلگٸ تاريحىن تۇلدىر ەتٸپ كٶرسەتۋ كٷرەتامىرىن قىرقۋمەن بٸردەي قاۋٸپتٸ. ٷشٸنشٸدەن, يسلامداي ۇلى دٸننٸڭ ابىرويىن وعان دەيٸنگٸ جەتٸستٸكتەردٸ جوققا شىعارىپ, جالعان تاريح جاساۋ ارقىلى كٶتەرۋ مٷمكٸن ەمەس. كەرٸسٸنشە سول جەتٸستٸكتەردٸ رۋحانيلىقتىڭ بيٸك ساتىسىنا كٶتەرگەنٸ, قازاق دالاسىندا بەلگٸلٸ بٸر تاريحي كەزەڭدەردە ٶمٸر سٷرگەن دٸندەر اراسىنان وق بويى وزىپ شىعىپ, جەكە-دارا تاڭدالىپ, ۇلت دٸنٸنە, اتا دٸنگە اينالۋى يسلامنىڭ شىن مەنٸندەگٸ وزىقتىعىن ايقىندايدى.
- قازاق سالت-دەستٷرلەرٸ مەن ىرىم-تىيىمدارىن تەرٸستەۋ– قازاق مۇسىلماندىق مەدەنيەتٸن جوققا شىعارۋعا باعىتتالعان ەرەكەتتەردٸڭ ەڭ پەرمەندٸ قۇرالى رەتٸندە قىزمەت ەتۋدە. قازاق ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷرلەرٸن ەشبٸر شاريعاتسىز يسلامعا قارسى قويىپ, كٷپٸرلٸك پەن ناداندىقتىڭ, اللاعا سەرٸك قوسۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە ايىپتاۋ مٷددەلٸ توپتار تاراپىنان بەلەڭ الدى. «سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ اقىلعا قونبايتىن, عىلىم-بٸلٸمگە قايشى, سانانى ۋلاپ, دٸنسٸزدٸككە, يمانسىزدىققا ۇشىراتاتىن نەگٸزٸ جوق ىرىم-سىرىمنان اجىراتىپ الۋ كەرەك, بۇل اتا-بابا دەستٷرٸنە دەگەن قۇرمەت پەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولماق» دەگەن جاساندى ۇراندار جەكەلەگەن باق-تاردا بٸرشاما جالاۋلاتىلدى.
وسى ورايدا ەڭ الدىمەن «اقىلعا قونبايتىن, عىلىم-بٸلٸمگە قايشى, سانانى ۋلاپ, دٸنسٸزدٸككە, يمانسىزدىققا ۇشىراتاتىن نەگٸزٸ جوق ىرىم-سىرىمدار» قازاق مەدەنيەتٸندە جوققا تەن ەكەندٸگٸن اتاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, ەربٸر ىرىم-تىيىمنىڭ نەگٸزٸندە تەك سەنٸمگە قاتىستى عانا ەمەس, عىلىمعا, ەسٸرەسە مەديتسيناعا قاتىستى دا كٶپتەگەن سەبەپتەر بار ەكەنٸ عىلىمي تۇرعىدان ەلدەقاشان دەلەلدەنگەن. ەكٸنشٸدەن, شاريعاتقا قايشى سانالاتىن تەڭٸرلٸك سەنٸمنەن قالعان ىرىم-تىيىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ قازٸرگٸ كٷنٸ عۇرىپتىق (ريتۋالدىق) جاعى عانا بۇرىنعىشا ساقتالىپ, سەنٸمدٸك جاعى, مازمۇنى مٷلدە ٶزگەرٸپ كەتتٸ. بٸرقاتار ىرىمداردىڭ نەگٸزٸندە كٶنە تەڭٸرلٸك سەنٸمنٸڭ ٸزٸ بار ەكەنٸن ەشكٸم جوققا شىعارمايدى, بٸراق قازٸر مۇنداي ىرىمداردى ەشكٸم ەجەلگٸ تٷسٸنٸكتەرگە نەگٸزدەپ جاسامايدى. مىسالى, اق بوساعا اتتاپ, وتقا ماي قۇيىپ جاتقان قازٸرگٸ كەلٸندەر بۇل ىرىمدى وت پەن مايعا تابىنعاندىقتان جاسامايدى, اتا-بابا دەستٷرٸنە دەگەن قۇرمەتپەن «بۇرىنعى-سوڭعىنىڭ جولى» جاسايدى. ياعني قازاقى تانىمدا قالىپتاسقان «شىراعىم سٶنبەسٸن», «وتىم ٶشپەسٸن» دەگەن يگٸ تٸلەكپەن قايىرىن اللادان تٸلەپ, وتقا ماي قۇيادى.
ىرىم بٶلەك تە, نانىم بٶلەك. ىرىم تٸكەلەي نانىمنىڭ كٶرٸنٸسٸ بولسا, قازاق ەكەۋٸنە ەكٸ اتاۋ بەرمەس ەدٸ. ىرىمدا «وسىلاي ەتسە, سولاي بولادى» دەگەن ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ نانىم-سەنٸم ەمەس, «وسىلاي ەتسەك, سولاي بولسا ەكەن» دەگەن تٸلەك, نيەتتەنۋ, سۇراۋ تۇرادى. ونىڭ بەرٸن ادام شىن نيەتٸمەن جاقسىلىقتان ٷمٸت كٷتٸپ جاسايدى. ال جاقسىلىقتى جالعىز جاراتۋشىنىڭ عانا بەرەتٸنٸن اتامىز قازاق «جاماندىق كٶرسەم ٶزٸمنەن, جاقسىلىق كٶرسەم قۇدايدان» دەپ بٸر-اق اۋىز سٶزبەن بەكٸتكەن. ٸزگٸ نيەتپەن جاسالعان ىرىمداردى پايعامبارىمىزدىڭ دا ۇناتقانى حاديستەردە كەلتٸرٸلەدٸ.
قازاقتىڭ ىرىم-تىيىمدارى ٶزٸن-ٶزٸ تەپە-تەڭدٸككە كەلتٸرٸپ, تابيعي تٷردە جٷرٸپ جاتقان ٷدەرٸس. تاعى بٸر ەسكەرەتٸن نەرسە – ىرىمدى ورىنداعاننان دٸن يسلام جولىنان ازىپ, كٷپٸرلٸككە سالىنىپ, باسقا دٸنگە اۋىسىپ كەتكەن ەشبٸر قازاق جوق. قازٸرگٸ قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸنٸڭ تەڭٸرلٸك سەنٸمگە يلانعان بابالارىنان ايىرماسى جەر مەن كٶكتەي. جوعارىدا ايتىلعان ىرىم مەن نانىمعا قاتىستى جايتتاردى بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ كٶپشٸلٸگٸ اجىراتا بٸلەدٸ.
قازاقى ىرىمدار كٷن ساناپ تۇرمىسىمىزدان الىستاپ, جۇتاپ, جويىلىپ, تۇتىنۋشىسى ازايىپ بارا جاتىر. زامان اعىمىنا ٸلەسە الماعان تالاي ىرىمدار ٶز-ٶزٸنەن قالىپ قويۋدا. ال جاقسىلىقتان ٷمٸتتەندٸرەتٸن, ٸزگٸ ٸستەرگە جەتەلەيتٸن, جانعا دٷنيەگە سەنٸم ۇيالاتاتىن جاعىمدى ىرىم-تىيىمدار ۇلت دٷنيەتانىمىنىڭ اجىراماس بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋگە قۇقىلى.
ۇلتتىڭ مٸنەزٸ مەن دەستٷرلەرٸ – ەگٸز ۇعىم. بٸرٸنەن بٸرٸ تۋىنداپ, بٸرٸن-بٸرٸ قالىپتاستىرىپ جاتادى. دٸن قاعيدالارىنىڭ سەنٸمدٸك جاعىن دٸندەس ۇلتتار ٶزگەرٸسسٸز قابىلدايدى, الايدا بٸر ۇلتتىڭ دەستٷرٸن ەكٸنشٸ ۇلت كٶشٸرە المايدى. وعان دٸنٸمٸز دە مەجبٷرلەمەيدٸ. اراب تا, قازاق تا يسلام دٸنٸ اياسىندا دامىپ كەلە جاتقان ۇلتتار, بٸراق دەستٷرلەرٸ قابىسا بەرمەيدٸ. بٸر عانا بالانىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە بايلانىستى كەيبٸر رەسٸمدەردٸ الايىق. ارابتار نەرەستەنٸڭ دٷنيەگە كەلگەنٸنە 7 كٷن تولعاندا, شاشىن الىپ, شاشىنىڭ سالماعىمەن بٸردەي ساداقا بەرەدٸ. قازاقى دەستٷردە دٷنيەگە نەرەستە كەلگەندە شٸلدەحانا جاسالادى, بەسٸككە سالىنادى, جيىرما كٷندە كٸشٸ قىرقىنان, وتىز توعىز نەمەسە قىرىق بٸر كٷندە ٷلكەن قىرقىنان شىعارادى. قىرىق ٸزگٸ تٸلەك ايتىپ, قىرىق قاسىق سۋمەن جۋىندىرۋ, شاش-تىرناعىن الۋ, كەلۋشٸلەرگە «جۇعىستى بولسىن» دەپ سىي كەدە بەرۋ (قازاقشا ساداقا) – قازاققا تەن دەستٷرلەر. ەشكٸم ەشبٸرٸن شاريعاتقا شالىس دەپ ايىپتاي الماسا كەرەك.
قازاقى مٸنەز بەن دٷنيەتانىمدا ٸزەت پەن قۇرمەتكە ەرەكشە مەن بەرٸلەدٸ. «قازاقى مٸنەز» دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ كٸشٸپەيٸلدٸلٸك, دارحاندىق, ەركٸندٸك تەرٸزدٸ كەسەك مٸنەزدەرمەن ايقىندالادى. سول قازاقى مٸنەزدٸڭ تٸنٸن قۇراعان كٸشٸپەيٸلدٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ ٸسپەتتٸ دەستٷرلەردٸڭ بٸرٸ – كەلٸننٸڭ سەلەم سالۋى. ەربٸر امال نيەتٸمەن قايىرلى, ال قۇرمەتتەۋ نيەتٸمەن سەلەم سالۋدىڭ سەجدەگە جىعىلۋمەن بٸر ەمەستٸگٸ, تابىنۋ نيەتٸندە جاسالماعاندىقتان, اللاعا سەرٸك قوسۋمەن ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىنى ايدان-انىق. كٶرنەكٸدەن كٶمەسكٸ جاساپ, ساۋ ادامدى اقىلىنان اداستىراتىن جالعان ٷكٸمدەر جاساۋشىلاردىڭ تٷپكٸ نيەتٸ – دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارعا سىنا قاعىپ, ٸشكٸ تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتٸرۋ.
- قابٸر زيياراتى مەسەلەسٸن ۋشىقتىرۋ. قابٸرلەرگە, ەۋليەلەرگە زييارات ەتۋ – قازاق سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ ىقپالدى بٸر بٶلٸگٸ, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تەربيە ينستيتۋتى. وسى ىقپالدى ينستيتۋتتى حالىقتىڭ ساناسىنان سىلىپ تاستاۋعا تىرىسۋشىلىق دٸن مەن دەستٷر بٸرلٸگٸنە قارسى باعىتتالعان ٸس-قيمىلدىڭ ماقساتتى جەكە بٶلٸگٸ دەۋگە بولادى. بۇل ورايدا راديكالدى اعىم ٶكٸلدەرٸ «اتا جولى» سەكٸلدٸ زييارات ەدەبٸن دٷنيياۋي ماقساتتارعا پايدالانىپ, تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەردٸڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولعان ۇيىمداردىڭ ٸس ەرەكەتٸنەن تۋىنداعان تەرٸس كٶزقاراستى تيٸمدٸ پايدالانۋدا. قابٸرگە زييارات ەتۋدٸ سەرٸك قوسۋ كٷنەسٸمەن بايلانىستىرۋعا كٷش سالۋشى اعىمدار بۇل ەرەكەتتەرٸن اسقان ۇلتجاندىلىق بەلگٸسٸ رەتٸندە تانىتۋعا تىرىسىپ باعادى. «ۇلت ٷشٸن كٷنەنٸ دەستٷرگە اينالدىرۋ – قۇردىمعا بەت بۇرۋ بولماق. وسى تۇرعىدا ۇلتىمىز ٷشٸن ٷلكەن قاۋٸپتٸڭ بٸرٸ – سەرٸك قوسۋ كٷنەسٸ دەپ ايتا الامىز», «ازعىرۋشى شايتاننىڭ ادامنىڭ وسال تۇسىن ٸزدەيتٸنٸ, قازاق حالقىنىڭ وسال تۇسى – ەرۋاقتى سىيلاعانى ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. ەرۋاقتى سىيلاۋ ورنىنا سىيىنۋمەن اينالىساتىن سەرٸك قوسۋشىلاردىڭ شىعا باستاۋى ۇلت رۋحىنىڭ داعدارىسى بولىپ تابىلادى» دەپ باستالعان «قامكٶڭٸل» ەرٸ قىزۋ ناسيحاتتاردىڭ, زييارات مەسەلەسٸن ۋشىقتىرا تٷسۋ ماقساتىندا كٶپتەپ دايىندالىپ, تاراتىلعان ٶتٸرٸك شىنى-ارالاس دىبىستىق-بەينە تاسپالاردىڭ, باق جەنە عالامتور ماتەريالدارىنىڭ سوڭى قابٸرلەر مەن قۇلپىتاستاردى قيراتۋ ەرەكەتٸنە ەكەلٸپ سوقتىرعانى كٶزٸ قاراقتى كٶپشٸلٸككە جاقسى مەلٸم.
قابٸرگە زييارات ەتۋدٸ سەرٸك قوسۋ كٷنەسٸمەن بايلانىستىرۋ قانشالىقتى قيسىندى دەگەنگە كەلسەك, قابٸردٸ زييارات ەتۋگە, ەرۋاقتارعا قۇران باعىشتاۋعا يسلامنىڭ تىيىم سالمايتىنى, قايتا قولدايتىنى بەلگٸلٸ. باعىشتالعان قۇران سوڭىنان ەربٸر مۇسىلماننىڭ اللادان تٸلەك سۇراپ, دۇعا ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ جايت. وسى تٸلەكتٸ قابٸر باسىندا ايتقانى ٷشٸن عانا ادامنىڭ ەرۋاققا سىيىنعان بولىپ سانالمايتىنى انىق. «سەرٸك قوسۋ كٷنەسٸنە باتتى» دەپ ايىپتايتىنداي, كەسەنەگە بارىپ, قول جايىپ وتىرعان ادامنىڭ اللادان تٸلەك سۇراماي, ەرۋاققا سىيىنىپ وتىرعانىن قالاي دەلەلدەۋگە بولادى?
يسلامدا عاسىرلار بويى قابٸر زيياراتىنىڭ بٸرتۇتاس ەدەبٸ قالىپتاسقان. نەدەن باستاپ, قالاي اياقتاۋ, نەنٸ جاساۋ, نەنٸ جاساماۋ كەرەك – بارلىعى بەلگٸلەنٸپ, ارا-جٸگٸ ايقىندالعان. تٷركٸ-قازاق دالاسىنا يسلامنىڭ العاشقى ەنگەن كەزەڭٸنەن – Vٸٸٸ عاسىردان باستاپ زييارات ەدەبٸمەن جەرگٸلٸكتٸ حالىق ەتەنە تانىستى, ونى عاسىرلار بويى ۇستانىپ, ٶز دەستٷرٸ مەن دٷنيەتانىمىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدىردى. بۇل جايىندا از ايتىلىپ, از جازىلىپ جٷرگەن جوق. مەسەلە مٷددەلٸ تۇلعالار تاراپىنان قاتە ۇعىمداردىڭ قاساقانا ٶرشٸتٸلٸپ, تولاسسىز ۋاعىزدالۋىندا بولىپ وتىر.
قابٸر زيياراتىنداعى بٸرقاتار تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك تاۋاسسۋل مەسەلەسٸنٸڭ دۇرىس ۇعىنىلماۋىنان تۋىندايدى. اللانىڭ كٶركەم ەسٸمدەرٸن, پايعامبارىمىزدىڭ نەمەسە تاقۋالاردىڭ قۇرمەتٸن دەنەكەر ەتٸپ, سولاردىڭ قۇرمەتٸنە تٸلەك تٸلەۋ ٷردٸسٸ يسلامنىڭ باستاپقى كەزەڭدەرٸنەن بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قۇران اياتتارىنان, پايعامبار حاديستەرٸنەن باستاۋ العان بۇل تاۋاسسۋل ٷردٸسٸ ٶز كەزٸندە پٸكٸر كەلٸسپەۋشٸلٸكتەرٸن تۋىنداتپاي قالعان جوق. دەگەنمەن دۇرىس ورىندالعان تاۋاسسۋلدٸڭ, ياعني دەنەكەر ەتٸلۋشٸدەن (پايعامباردان, ەۋليە-تاقۋالاردان) ەمەس, جالعىز جاراتۋشىدان عانا كٶمەك سۇراۋدىڭ شاريعاتقا قايشى ٸسكە جاتپايتىنى دا تالاي عۇلامالار تاراپىنان دەلەلدەنگەن.
قازٸر بەلگٸلٸ بٸر اعىمداردىڭ بەل الىپ, زييارات مەسەلەسٸندە ساۋاتسىزدىقتىڭ كٷشەيۋٸنە سەبەپ بولىپ وتىرعانى مەلٸم. بٸراق ول ساۋاتسىزدىقتى قاسٸرەتتٸ قاۋٸپكە, ۇلى دەرتكە بالاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ادام تانىمىنىڭ شاتاسۋى ەسٸرەسە قازٸرگٸدەي يدەولوگييالىق-فورماتسييالىق ٶتپەلٸ كەزەڭدەردە كٷشەيەدٸ. بۇدان شىعۋدىڭ جولى شابۋىلداۋ ەمەس, اعارتۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى بولۋعا تيٸس. زييارات ينستيتۋتىن تٷبەگەيلٸ جويۋعا تىرىسۋ ەرەكەتٸ اسا قاۋٸپتٸ. ٶيتكەنٸ زييارات ينستيتۋتى جويىلعان جەردە پايدا بولعان رۋحاني بوس كەڭٸستٸكتٸ مٸندەتتٸ تٷردە ەسٸرە دەسترۋكتيۆتٸ اعىمدار جاۋلايدى. قازاقتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قابٸر قيراتۋ سۇمدىعى دا وسىنداي ويسىزدىقتاردان تۋىندادى.
قۇلپىتاستاردى قيراتۋ وقيعالارى – يسلامنىڭ بٸرٸگۋگە باستايتىن كەمەل ٸلٸمٸن تانىپ-تٷسٸنبەگەن ازاماتتاردىڭ بٶلٸنۋگە يتەرمەلەيتٸن الاۋىزشىل اعىمداردىڭ يدەولوگيياسىنا بوي ۇرۋىنىڭ اششى سالدارى. شىن مەنٸندە يسلامدا قابٸردٸ قيراتۋ تۇرماق, ونى اياق استى ەتۋگە, ٷستٸنە وتىرۋعا, تٸپتٸ سٷيەنٸپ تۇرۋعا دا تىيىم سالىناتىنى بەلگٸلٸ. قابٸر ەدەبٸن ساقتاماۋدى بىلاي قويعاندا, ونى قيراتۋ ٸسٸنە دەيٸن بارۋ سول ەرەكەتتٸ جاساۋشىنىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك تۇرعىدان قۇلدىراۋىنىڭ دا سالدارى بولىپ تابىلادى.
ۇلتتىق نەگٸزدەن الىستاپ, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارىن قۇنسىزداندىرعان بۋىننىڭ توبىرلىق پسيحولوگيياعا بەيٸم كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. قازاق قازاق بولعالى ٶز تاريحىن ٶزٸ تالقاندارداي قاسيەتسٸزدٸككە بوي ۇرىپ كٶرگەن جوق. «ٶلٸ رازى بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەگەن ۇستانىمدى ٷلگٸ ەتكەن ۇلتتىڭ بٷگٸنگٸ بۋىنى اتا-باباسىنىڭ مازارىن قيراتىپ جاتسا, مۇنى رۋحتىڭ جۇتاۋى, سانانىڭ جاتتانۋى, تاريحي تامىرىمىزدان ٸرگە اجىراتۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ دەمەسكە لاج جوق. بۇل ەڭ الدىمەن ۇلت ۇرپاقتارىنىڭ رۋحاني ساباقتاستىعىنىڭ جويىلۋىنا كٷش سالىپ وتىرعان مٷددەلٸ تاراپتار ەرەكەتٸنٸڭ تەرٸس نەتيجەسٸ ەكەنٸ كٷمەنسٸز.
- كەڭەستٸك كەزەڭدٸ رۋحاني تۇلدىر دەۋٸر رەتٸندە تانىتۋ. بۇل ەدٸس – قازاقتىڭ دٸني-ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸن جوققا شىعارۋدىڭ كەشەندٸ ەدٸستەمەسٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ. دەلٸرەك ايتقاندا يسلامعا دەيٸنگٸ جەتٸستٸكتەردٸ جوققا شىعارۋ, قازاق سالت-دەستٷرلەرٸ مەن ىرىم-تىيىمدارىن تەرٸستەۋ, قابٸر زيياراتى ەدەبٸن اللاعا سەرٸك قوسۋ كٷنەسٸمەن بايلانىستىرىپ ۋشىقتىرۋ ەرەكەتتەرٸ كٷتكەندەگٸدەي نەتيجە بەرمەگەن سوڭ, ناسيحاتتى باسقا ارناعا بۇرۋدىڭ بٸر جولى بولىپ وتىر. بۇل ەدٸس بويىنشا: «قازاقتىڭ ەجەلدەن مۇسىلمان بولىپ كەلە جاتقانى شىندىق (قانداي مۇسىلمان بولعانى باسقا مەسەلە), بٸراق كەشەگٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ دٸنسٸزدەندٸرۋ ساياساتى سالدارىنان قازاق دٸنٸنەن ايىرىلىپ, سەنٸمٸنەن جۇرداي بولدى. دٸن ٷيرەتەتٸن مولدالار ەلدەن بەزٸپ كەتتٸ, بٸردە-بٸر مەشٸت-مەدرەسە قالمادى, قىسقاسى حالىق جەتپٸس جىلدا بارلىق دٸن-يمانىنان ايىرىلدى. تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن عانا قازاق دٸندٸ جاڭادان قابىلداي باستادى, وندا دا ٶز ەلٸندە دٸن بٸلەتٸن ەشكٸم قالماعان سوڭ, شەتتەن وقىپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ ارقاسىندا يسلامعا قايتا بەت بۇرا باستادى» دەگەن داقپىرتقا يلاندىرۋ بەلسەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸلۋدە.
شىن مەنٸندە جەتپٸس جىل تاريح ٷشٸن كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانداي قىسقا كەزەڭ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. كەڭەستٸك بيلٸك دٸنسٸز دەۋٸردٸ ورناتۋعا بەل شەشە كٸرٸسكەنٸمەن 1930-جىلدارعا دەيٸن قازاق دالاسىندا مەدرەسەلەردٸڭ جۇمىس ٸستەپ تۇرعانى تاياۋ تاريحىمىزدان مەلٸم. قوجا-مولدالاردى قۋدالاۋ ٷدەرٸسٸ دە كەڭەستٸك بيلٸك كٶزدەگەندەي اقىرىنا دەيٸن جالعاسقان جوق. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جىلدارىندا ٶتپەلٸ قۇندىلىقتاردىڭ حالىقتىڭ رۋحىن كٶتەرۋگە قاۋقارسىز ەكەندٸگٸن مويىنداعان كەڭەستٸك بيلٸك مەڭگٸلٸك قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتىپ, ەل رۋحىن كٶتەرۋ, وتان قورعاۋعا جٸگەرلەندٸرۋ ٷشٸن دٸنگە ەرٸك بەرۋگە مەجبٷر بولدى. 1943 جىلى ورتا ازييا مۇسىلماندارىنىڭ دٸني باسقارماسى قۇرىلىپ, قازاقستاننىڭ اتالعان دٸني باسقارما قۇرامىنا قازييات رەتٸندە ەنگەنٸ بەلگٸلٸ. بۇل قازاق دٸن زييالىلارىنىڭ ازدى-كٶپتٸ اشىق جۇمىس جٷرگٸزٸپ, دٸني ەڭبەكتەر جازۋىنا, عۇرىپتىق رەسٸمدەردٸ اتقارۋ, دٸني مەرەكەلەردٸ ٶتكٸزۋ سەكٸلدٸ شارالارمەن شەكتەلسە دە, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە دٸني قىزمەتپەن اينالىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ەكٸنشٸ جاعىنان دٸني سەنٸمنٸڭ ساقتالۋى مەن دٸني بٸلٸمنٸڭ جالعاسىن تابۋى مەشٸت-مەدرەسەلەردٸڭ نەمەسە رەسمي دٸن يەلەرٸنٸڭ قىزمەتٸنە عانا تەۋەلدٸ دٷنيە ەمەس. دٸن – ۇلتتىڭ بولمىسىمەن عاسىرلار بويى تۇتاسقان رۋحاني قۇندىلىقتار مەن دٷنيەتانىمدىق كٶزقاراستار جٷيەسٸ, ول بٸر عانا دەۋٸردٸڭ دٸنسٸزدەندٸرۋ ەرەكەتٸنەن جويىلىپ كەتە سالمايدى. سوندىقتان «دٸن – اپيىن» دەپ جەتپٸس جىل ۇرانداعانىمەن, كەڭەستٸك كەزەڭ ۇلتىمىزدىڭ دٸن-تۇعىرىن شايقالتا العان جوق. نامازىن جاسىرىن وقىپ, ناسيحاتىن ٷزبەگەن, ايتىن اشىق تويلاپ, جانازاسىن جارييا ٶتكٸزگەن حالىقپەن الىسىپ جٷرٸپ-اق كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ دە دەۋرەنٸ ٶتتٸ.
ٷشٸنشٸ جاعىنان كەڭەستٸك كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ جاسامپاز رۋحاني قۇندىلىقتارىن دٸن دٷنيەسٸنەن كٶركەم ەدەبيەتكە, ٶنەر تۋىندىلارىنا, عىلىمي مۇرالارعا كٶشٸرٸپ, سول ارقىلى ٶسكەلەڭ بۋىنعا دارىتا بٸلگەن, ەل جادىندا جاڭعىرتقان ۇلت زييالىلارىنىڭ جانقييارلىق ەڭبەگٸن دە ەستە ساقتاۋ قاجەت.
كەڭەستٸك كەزەڭدٸ رۋحاني تامىردان بٸرجولا اجىراتقان تۇلدىر دەۋٸر رەتٸندە سۋرەتتەۋ بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ دٸن عۇلاماسى ٶزدەرٸ سەكٸلدٸ كٶرٸنۋگە, دٸن تازاسىن ٶزدەرٸمەن عانا بايلانىستىرىپ, رۋحاني ۇستازدىق تۇعىرىن يەلەنۋگە, سول ارقىلى قازاقستاندىق مۇسىلمان ٷمبەتٸنٸڭ وي-ساناسىن جاۋلاپ الۋعا جان سالىپ جٷرگەن راديكالدى اعىم جەتەگٸندەگٸلەردٸڭ كەزەكتٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ.
- «تەڭٸرشٸلدٸك» اعىمى تۋرالى جالعان داقپىرت تاراتۋ.بارلىق سەيكەس جاعدايلارداعىداي بۇل باعىتتاعى ناسيحاتتار دا قازاقتىڭ تٶل تاريحىنا شابۋىل جاساي وتىرىپ, بايىرعى سەنٸمٸنە دەگەن جەك كٶرۋشٸلٸك سەزٸمٸن وياتۋ, سول ارقىلى ۇلتتىق نەگٸزدەن الىستاتا تٷسۋ, ٶز كەزەگٸندە كٶنەدەن كەلە جاتقان بٸرقاتار ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷرلەرگە دەگەن تەرٸس كٶزقاراستى تۋىنداتۋ ماقساتىمەن جٷرگٸزٸلۋدە.
وسىنداي ماقساتتى باق كٶرسەتٸلٸمدەرٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ ستسەنارييٸندەگٸ «قازٸر قازاققا ٷش جاقتان شابۋىل جٷرٸپ جاتىر. بٸر توپ – بٷكٸل تاريحىمىزدى كٷستانالاپ, مۇسىلماندىق تاريحىمىزدى جوققا شىعارعىسى كەلەدٸ. ەندٸ بٸرەۋلەرٸ تەڭٸرشٸ جاساعىسى كەلەدٸ. پۇتقا, وتقا تابىندىرعىسى كەلەدٸ. ەندٸ بٸر توپ – قازاقتىڭ بولمىسىنا كەرەعار – حريستياندىقتى تىقپالاپ ەۋرە» دەگەن ٷزٸندٸدەن اڭعارۋعا بولادى.
بۇل ورايدا قازاقتىڭ مۇسىلماندىعىن تەرٸسكە شىعارۋشىلار قاتارىندا تەڭٸرشٸلدەردٸڭ كەلتٸرٸلۋٸنٸڭ ەشبٸر دەلەلدٸ نەگٸزٸ جوق. قازٸرگٸ قازاقستان قوعامىندا تەڭٸرشٸلدٸك سەنٸمٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن, قىر-سىرلارىن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدار, تابيعاتپەن ٷندەس تەڭٸرلٸك سەنٸمنٸڭ ارتىقشىلىقتارى تۋرالى كٶزقاراستاردى ۇستاناتىن جەكەلەگەن تۇلعالار بار, بٸراق «تەڭٸرشٸلدەر» دەگەن توپتاسقان ۇيىم دا, دٸني اعىم دا جوق, دٸني بٸرلەستٸك تە تٸركەلمەگەن. تەڭٸرشٸلدٸك يدەيالارىن بەلسەندٸ تٷردە ناسيحاتتاۋ قوعامدا كٶرٸنٸس تاۋىپ وتىرعان جوق.
سونداي-اق وسى ستسەنارييدە تەڭٸرلٸك سەنٸمدٸ قولداۋشىلار جٶنٸندە «باتىستىڭ دەمەۋٸمەن سەلكەم سەنٸم, شاماندىقتى ناسيحاتتاپ جٷر» دەگەن ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدان ساۋاتسىز ەرٸ سەتسٸز انىقتاما قولدانىلعان. تەڭٸرلٸك سەنٸمنٸڭ يسلامعا دەيٸن قازاق دالاسىنا كەڭٸنەن تاراعانى, ونىڭ يسلاممەن استاسقان مەدەني جەنە دٷنيەتانىمدىق نەگٸزدەرٸ قازاق مەنتاليتەتٸندە قازٸرگە دەيٸن ساقتالعانى بەلگٸلٸ. سوندىقتان تەڭٸرلٸك سەنٸمدٸ قولداۋ كٶزقاراستارىنىڭ باتىستىڭ دەمەۋٸنە سٷيەنۋٸنە رۋحاني تۇرعىدان قاجەتتٸلٸك جوق. كەرٸسٸنشە «تەڭٸرشٸلدٸك» دەگەن قالىپتاسپاعان اعىمدى قولدان قوسىپ, ويدان دۇشپان جاساۋ – قازاقتىڭ يسلامعا دەيٸنگٸ دٷنيەتانىمدىق تۇعىرلارىن كٷيرەتۋگە كٷش سالۋشى اعىمداردىڭ ماقساتتى تٷردە ٸسكە قوسىپ وتىرعان ىدىراتۋشىلىق تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ دەپ ساناۋعا نەگٸز بار.
جالپى باق-تاردا وقتىن-وقتىن بوي كٶرسەتٸپ جٷرگەن تەڭٸرشٸلدٸككە قاتىستى داۋرىقپا مەتٸندەر ساۋاتسىزدىعىمەن, ٶزارا بايلانىسسىزدىعىمەن, قارابايىرلىعىمەن كٶزگە ۇرىپ تۇرادى: «تەڭٸرشٸلدٸك دەگەنٸمٸز نە ٶزٸ? ل.گۋميلەۆ بۇعان ەجەلگٸ تٷرٸكتەر مەن موڭعولداردىڭ نانىم-سەنٸمٸ مەن دٷنيەتانىمىنىڭ جيىنتىعى دەپ انىقتاما بەرگەن ەكەن. قايتالاپ ايتامىز... نانىم سەنٸم-جيىنتىعى. دەمەك, ول دٸن ەمەس»; «جە, تەڭٸرگە سەندٸ دەگەن تٷپ بابامىز تٷرٸكتەرگە كەلەيٸك. ٶڭگەدەن ايىرماسى, كٶپقۇدايشىلىقتى ەمەس, بٸرقۇدايشىلىقتى ۇستانىپتى. بۇل دا بولسا, ولارعا جاراتۋشى ھاقتان ەلشٸ كەلدٸ دەگەن بولجامعا بولماشى بولسا دا نەگٸز. بٸراق, بۇل – بار بولعانى بولجام. تۇتاستاي تەرٸستەي دە, تۇتاستاي قۇپتاي دا المايسىز». «ەسٸلٸ, سول تەكفيرٸڭٸز بەن تەڭٸرشٸلٸڭٸز شامامەن بٸر ۇعىم, بٸر تاراپ. ەيتەۋٸر, ەلدٸ مۇسىلمانشىلىقتان الىستاتۋ»; «سول كەزدە, تٷرٸك بابالارىمىز دا بۇرىنعى سەنٸمٸن تاستاپ, ىڭ-شىڭسىز مۇسىلماندىقتى قابىلداعان جوق پا?», ت.ب.. تەڭٸرشٸلدٸكتٸڭ نەگٸزدەرٸن, ونىڭ تاريحي دەۋٸرلەردەگٸ مەن-ماڭىزىن, تٷركٸ-قازاق جۇرتىنىڭ يسلامدى قابىلداۋ كەزەڭدەرٸن دۇرىس پايىمداي الماي تۇرىپ, «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەپ ەيتەۋٸر تۇسپالمەن شابۋىلداي بەرۋدەگٸ باستى ماقساتتاردىڭ ەندٸگٸ بٸرٸ – قوعام نازارىن دٸن مەن دەستٷر بٸرلٸگٸنە سىنا قاعىپ, دٸني-ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتەن ايىرۋدى كٶزدەگەن اشىق دۇشپاندىق باعىتتاعى اعىمداردان اۋدارىپ, ۇساق مەسەلەلەرگە قاراي بۇرۋ بولىپ تابىلادى.
جوعارىدا سانامالانعان نەگٸزدەردەن باسقا راديكالدى اعىم جەتەگٸندە جٷرگەندەردٸڭ («يدەولوگتارىنىڭ» دەۋگە ساپاسى كەلٸڭكٸرەمەيدٸ) جاڭا بٸر ەدٸستەمەلٸك كٶزقاراسى – كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶزدەرٸ مويىنداماي كەلگەن قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن مۇسىلمان ەكەنٸن تانۋ (مويىنداۋ), سونىڭ نەگٸزٸندە يسلامنان تىس ٶمٸر سٷرۋدٸڭ مٷمكٸن ەمەستٸگٸنە سەندٸرە وتىرىپ, يسلامدىق مەملەكەت فورماسىن ناسيحاتتاۋ. سونىمەن بٸر مەزگٸلدە يسلامنىڭ جەرگٸلٸكتٸ ٶمٸر سٷرۋ فورماسىن ناداندىق رەتٸندە تانىتاتىن يدەيالاردى استىرتىن سٸڭٸرە وتىرىپ, دٸن تازاسىن ٶزدەرٸ ەكەلگەندٸگٸنە دەگەن سەنٸمدٸ ورنىقتىرۋ جالعاستىرىلۋدا. بۇل ورايدا ولار «مۇسىلمان قازاق, حريستيان قازاق بولىپ قاتار ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸن بولمايدى, بۇل مٸندەتتٸ تٷردە ٸشكٸ سوعىسقا, اپاتقا الىپ كەلەدٸ» دەگەن يدەيانى سٸڭٸرۋگە تىرىسادى. ەرينە, سوڭعى قۇبىلىستىڭ سالدارىن وڭ باعالاۋ راسىندا دا مٷمكٸن بولىپ تابىلمايدى, بٸراق بۇل يدەيانى ولار قازاقتىڭ مۇسىلماندىعىن ساقتاۋ مٷددەسٸنە ەمەس, كٶپدٸندٸلٸك اپاتىمەن ٷركٸتۋ ارقىلى يسلامدىق مەملەكەت فورماسىن يدەالداندىرۋعا پايدالانۋدا. بۇل ەدٸستەمە بولاشاقتا «تازا يسلام» مەن «تازا ەمەس» يسلام مەسەلەسٸن سىرتتان تاڭىلعان ەمەس, تابيعي تٷردە ٸشتەن تۋىنداعان قۇبىلىس رەتٸندە كٶرسەتٸپ, ۋشىقتىرۋ ٷشٸن جاساقتالىپ, ناسيحاتتالۋدا. ەكٸنشٸ جاعىنان بۇل ەدٸستەمە قازاقى بولمىسقا تەن مەمٸلەگەر مٸنەزگە (دٸنٸشٸلٸك جەنە دٸنارالىق قاتىناستاعى) سوققى بەرٸپ, كٷيرەتەتٸن قۇرال رەتٸندە قىزمەت اتقارادى.
قازاق حالقىنىڭ دٸنٸ, دەستٷرٸ, دٷنيەتانىمى عاسىرلار بويى ٶزارا كٸرٸگٸپ, بٶلٸنبەس بٸرەگەي قۇندىلىققا اينالدى. دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردىڭ ساقتالۋى مەن جاندانۋى ۇلتتىق بولمىستى ساقتاپ, ۇلتتىق مٸنەزدٸ تٸرٸلتەدٸ. قازاق ٶز مٸنەزٸنە ورالسا, ەشقاشان شەتٸن دٸني كٶزقاراستارعا بوي الدىرمايدى. سەبەبٸ قازاق – مەمٸلەگەر (تولەرانتتى) حالىق, ونىڭ بولمىسىندا شەتٸن كٶزقاراسقا بەيٸمدٸلٸك جوق. قازاقتىڭ مەمٸلەگەرلٸگٸ – شاراسىز كٶنبٸستٸك ەمەس, پاراساتتى مەمٸلەگەرلٸك; عاسىرلار تەجٸريبەسٸ نەگٸزٸندە قالىپتاسقان ٶمٸر سٷرۋ ٶنەرٸ, ەدەبٸ, مەدەنيەتٸ. مەمٸلەگەرلٸك كەلٸسٸمگە قاراي بٸر قادام ارتىق جاساۋدان تانىلادى. بٸراق مەمٸلەگەرلٸك – مومىندىق تا, تٶزٸمدٸلٸك تە ەمەس. ول – كەڭدٸك (دٷنيەتانىمنىڭ, وي-ٶرٸستٸڭ, پايىمداۋ قابٸلەتٸنٸڭ كەڭدٸگٸ), كەلٸسٸمپازدىق, بەيبٸتسٷيگٸشتٸك, دارحاندىق, جان جومارتتىعى سەكٸلدٸ ابزال قاسيەتتەردٸڭ جيىنتىعى. ونىڭ شەگٸ «اشىلىپ كەلگەنگە الاقان, جۇمىلىپ كەلگەنگە جۇدىرىق» قاعيداتىمەن بەلگٸلەنگەن.
قازاقى بولمىس شارتتىلىقتارعا تٶزبەيدٸ. قازاق فورماعا ەمەس, مازمۇنعا مەن بەرگەن حالىق. يسلامدى قابىلداۋدا دا وسى ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەر كٶرٸنٸس تاپتى. ۇلت قۇندىلىقتارى ۇعىمداردان تانىلادى. قازاقى تانىم يسلامدىق ۇعىمداردىڭ بەرٸن بٸردەي قابىلداعان جوق. ٶز بولمىسىنا جاقىن جەنە يسلامنىڭ رۋحى ٷشٸن ماڭىزدى قۇندىلىقتاردى ەكشەپ قابىلدادى. مىسالى, قازاقتا «عازاۋات» جەنە «شەھيد» ۇعىمدارى كەڭٸنەن تارادى. سەبەبٸ قازاق دالاسىندا يسلامنىڭ تارالۋ كەزەڭٸندە سان رەت عازاۋات مايدانى جٷردٸ, مىڭ-سان شەھيدتەر دٷنيەدەن كەشتٸ. ال «جيھاد» ۇعىمى «قارۋلى سوعىس» ماعىناسىندا ەل ٸشٸندە تارالعان جوق. سەبەبٸ قازاق ٷشٸن قارۋلى جيھاد قۇندىلىق بولىپ سانالمادى. «بٸز قازاق دەگەن مال باققان ەلمٸز, ەشكٸمگە تيٸسپەي, جاي جاتقان ەلمٸز. ەلٸمٸزدٸڭ شەتٸن جاۋ باسپاسىن دەپ, نايزاسىنا ٷكٸ تاققان ەلمٸز» دەپ قاز داۋىستى قازىبەك بي ايتپاقشى, ەشكٸمگە تيٸسپەي, جاي جاتقان ەل ٷشٸن قارۋلى جيھادتىڭ حالىقتىق دەڭگەيدە ماڭىزى بولعان جوق. ال قورعانۋ ماقساتىنداعى قارۋلى كٷرەستٸ قازاق «جيھاد» دەپ اتاماعان, سەبەبٸ سىرت حالىقتى «كەپٸر» دەپ ايىپتاپ, ونىمەن كٷرەستٸ جيھادقا بالاۋعا بەيٸمدٸلٸك مەمٸلەگەر مٸنەزدٸ, كەڭ پايىمدى قازاققا تەن بولعان جوق. سونىمەن قاتار قازاق تاريحىندا ٶزگە دٸندەگٸلەرمەن قاتار مۇسىلمان كٶرشٸلەرمەن دە قاقتىعىستار ورىن العانىن ەسكەرۋ قاجەت.
قازاق جيھادتىڭ ٶز بولمىسىنا ساي كەلەتٸن باسقا ماعىناسىنا مەن بەردٸ. ول پايعامبارىمىز ايتقان ٷلكەن جيھاد – نەپسٸمەن كٷرەس ەدٸ. قازاق توپىراعىندا ٶمٸر سٷرگەن بارلىق عۇلامالار جازىپ, جىرلاپ ٶتكەن نەپسٸمەن كٷرەس, جان تازالىعى, ار ٸلٸمٸ, اقيقاتتانۋ تەجٸريبەسٸ تولىعىمەن وسى ٷلكەن جيھادقا باعىتتالدى. بۇل ورايدا قازاق «جيھاد» ۇعىمىن ەمەس, ونىمەن تٷبٸرلەس «ىجداھات» سٶزٸن پايدالاندى, ال ىجداھاتتىلىق نەگٸزٸنەن ٸلٸم-بٸلٸم ٷيرەنۋگە, ٸزگٸ ٸستەر جاساۋعا دەگەن قۇلشىنىستى بٸلدٸرەتٸن جاعىمدى ماعىنادا عانا قولدانىلدى. بەينەلٸ تٷردە ايتقاندا, قازاقتىڭ جيھادى – ىجداھات بولاتىن, ول ٸلٸم مەن ٸزگٸلٸككە باعىتتالدى.
ەرينە, «جيھاد» ۇعىمىن قاراپايىم حالىق قولدانباعانىمەن, دٸن عۇلامالارى, دٸندار اقىندار مەن بٸلٸكتٸ ۇلت تۇلعالارى بۇل ۇعىممەن جاقسى تانىس بولدى. ولاردىڭ تانىمىندا ورىن العان «جيھاد» ۇعىمى دا كەڭ ماعىناداعى قولدانىسىن ساقتاعان. ەكٸ مىسالعا عانا توقتالايىق. ابىلاي حانعا كەزٸندە قوقان حانى ەلشٸ جٸبەرٸپ: «مىنا ٸرگەمٸزدەگٸ ورىس ەلٸ – جات دٸندٸ كەپٸرلەر, بٸز بۇلارعا قارسى تٸزە قوسىپ, جيھادقا شىعايىق» دەپ قولقا سالادى. سوندا حان ابىلاي: «مەن قازاقتىڭ ٷش جٷزٸنٸڭ باسىن قوسىپ, بەرەكە-بٸرلٸگٸ جاراسقان ەل ەتە السام, مەنٸڭ جيھادىم سول» دەگەن ەكەن. بۇل – كەشەگٸ ەلباسىنىڭ بٷگٸنگٸ كٷن ٷشٸن دە ماڭىزىن جويماعان جيھاد جايلى تەرەڭ تٷسٸنٸگٸ.
بەرتٸندەگٸ دٸندار اقىندار اراسىنان تۇرماعامبەت ٸزتٸلەۋۇلى قولدانعان «جيھاد» ۇعىمىنا مەن بەرسەك:
بالالار, بوس بولماسىن ساباقتارىڭ,
جارقىرار جاتتاساڭدار قاباقتارىڭ.
جاستىقتا جاتپاي تۇرماي جيھاد ەتٸپ,
جىرتىقتىڭ جاڭارتىڭدار جاماپ بەرٸن,
دەپ, عۇلاما شايىر «جيھادتى» دەستٷرلٸ «ىجداھات» ماعىناسىندا, بٸلٸم ٷيرەنۋگە كٷش سالۋ مەنٸندە جىرلاعان.
سٶزدٸك قورىنا «حيجاب» دەگەن سٶزدٸ ەنگٸزبەگەن, «يمان» سىندى يسلامنىڭ تٸرەكتٸك ۇعىمىن سەنٸم مەسەلەسٸمەن شەكتەمەي, ۇلتىمىزدىڭ بولمىس-بٸتٸمٸنە, سالت-ساناسىنا تەن تەرەڭ ماعىنا دارىتىپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ جيىنتىق ۇعىمىنا اينالدىرعان قازاقى دٷنيەتانىم زاماناۋي سىن-تەگەۋرٸندەر اياسىندا كٷردەلٸ قايتا پايىمداۋ ٷدەرٸسٸن باسىنان كەشٸرۋدە. جاھاندانۋدىڭ قايىرىمسىز دا قايتارىمسىز ٷدەرٸسٸندە قازاقتىڭ دٸني-ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸ رۋحاني باستاۋلارعا ورالىپ, ۇلتتىق سانانى قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى ساقتالماق.
ۇلتتىق سانانىڭ جات يدەيالارعا الدانۋىنان ۇلتتىڭ قورعانىس قابٸلەتٸ ەلسٸرەيدٸ. ۇلت تراگەديياسى تٷيسٸك پەن سانانىڭ اجىراپ قالۋىنان تۋىندايدى. دٸن مەن دەستٷردٸڭ اراسىن ايىرىپ, بٸر-بٸرٸنە قارسى قويۋعا باعىتتالعان ەرەكەتتەر ۇلت بولمىسىن ەكٸگە جارۋدىڭ امالى رەتٸندە قاۋٸپتٸ. بولمىسى ەكٸگە جارىلعان ۇلتتا بولاشاق جوق. سوندىقتان دٸن مەن دەستٷر بٸرلٸگٸ – ۇلت بولاشاعىنىڭ كەپٸلٸ.
ا.ەبدٸرەسٸلقىزى, فيلول. ع. ك.
