بٷگٸنگٸ زاماننىڭ "گەرويى" كٸم?
قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا كٶز سالعان ادام ٶتكەن دەۋٸرلەردە ەل مٷددەسٸن بەرٸنەن دە بيٸك قويعان ايماڭداي ازاماتتاردىڭ كٶپ بولعانىن بايقايمىز. بۇل بٸزدٸڭ تاريحىمىز. تەحنولوگييا دامىپ, ينننوۆاتسييالىق ٶمٸرگە اياق باسقان قازٸرگٸ زاماندا ەل دامۋىنا كاتاليزاتور بولىپ جٷرگەن ازاماتتاردى كٶپشٸلٸككە ناسيحاتتاۋدىڭ ماڭىزى زور.
بۇل تۋراسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ ماقالاسىندا: «ۇلت ماقتانىشى بٸزدٸڭ بۇرىنعى ٶتكەن باتىر بابالارىمىز, داناگٶي بيلەرٸمٸز بەن جىراۋلارىمىز عانا بولماۋعا تيٸس. مەن بٷگٸنگٸ زامانداستارىمىزدىڭ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ تاريحىنا دا نازار اۋدارۋدى ۇسىنامىن. بۇل يدەيانى «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسى ارقىلى ٸسكە اسىرعان جٶن. ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلناماسى جازىلا باستاعانىنا نەبەرٸ 25 جىل بولدى. بۇل تاريح تۇرعىسىنان قاس قاعىم سەت دەسەك تە, ەلٸمٸز ٷشٸن عاسىرعا بەرگٸسٸز كەزەڭ. ەل دامۋىنا زور ٷلەس قوسقان ازاماتتاردىڭ ٶزدەرٸ مەن ولاردىڭ تابىسقا جەتۋ تاريحى ەدەتتە قۇرعاق فاكتٸلەر مەن تسيفرلاردىڭ تاساسىندا قالىپ قويادى. شىن مەنٸندە, قازاقستاننىڭ ەربٸر جەتٸستٸگٸنٸڭ ارتىندا الۋان تٷرلٸ تاعدىرلار تۇر», – دەگەن بولاتىن. ٶتە ورىندى ايتىلعان پٸكٸر. ەر زاماننىڭ ٶز گەرويى بولۋى شارت.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ كٶرسەتكەن وسى بٸر ماڭىزدى باعىتتا باسشىلىققا العان "قالا مەن دالا" گازەتٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا كٷش سالىپ, قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدٸڭ ەر سالاسىندا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ازاماتتار جايىندا وي تولعاۋدى جٶن ساناپ وتىر.
باقىتجاننىڭ ويى
تٸلگە قاتىستى ايتساق, قازٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە لاتىن قارپٸنە كٶشۋ مەسەلەسٸ قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. بٸرەۋ ٶتكەن دۇرىس دەيدٸ, بٸرەۋ ٶتپەۋ كەرەك دەيدٸ. بٸراق وسىنىڭ ٶزٸ دۇرىس ەمەس. ٶيتكەنٸ لاتىن قارپٸنە كٶشۋدٸ قازاقستان باياعىدا شەشٸلگەن. وسى رەتتە «بۇل ارادا قوعام الدىندا وعان قالاي كٶشەمٸز, ەلٸپبي جوباسى قالاي بولادى دەگەن ناقتى مەسەلە تالقىسى تۇر. ەل وسىنى دۇرىس تٷسٸنبەي جٷر», – دەپ ورىندى پٸكٸر ايتىپ جٷرگەن جاس ساياساتتانۋشى باقىتجان بۇقاربايدىڭ قازاق تٸلٸن ٶركەندەتۋ جولىنداعى اتقارعان ناقتى ٸستەرٸنە توقتالعاندى جٶن ساناپ وتىرمىز.
– پرەزيدەنت وسىعان دەيٸن ەلٸمٸزدٸڭ 2050 جىلعا ارنالعان ستراتەگييالىق باعدارلاماعا سٷيەنٸپ, ٶزٸنٸڭ حالىققا جولداۋىندا لاتىن قارپٸنە كٶشۋ تۋرالى ايتقان. ول جولداۋ شىققانعا دەيٸن قوعامدا وسى تاقىرىپتا تالقىلاۋ بولدى. كٶشەمٸز بە, كٶشپەيمٸز بە دەگەن. ال ول جولداۋدىڭ جارىق كٶرگەنٸنە دە 5 جىل بولدى. سودان سوڭ, مٸنە ەلباسىنىڭ لاتىن قارپٸنە كٶشۋدٸڭ ەر قادامىن ناقتىلايتىن ماقالا جارىق كٶرٸپ وتىر. دەمەك, بۇل مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸ ەلدەقاشان قابىلدانعان, سوندىقتان ول كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە دەگەندٸ تالقىلاۋدىڭ قاجەتٸ جوق, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸڭ تٶرت ەرەكشەلٸگٸ
قازٸرگٸ ٶزەكتٸ مەسەلە لاتىن قارپٸنٸڭ مودەلٸن جاساۋدا بولىپ تۇر. ۇتىلىپ قالماۋىمىز كەرەك. باقىتجان بۇقارباي ۇتىمدى نۇسقا رەتٸندە كومپيۋتەر تٷيمەتاقتاسىنداعى ەرٸپتەردٸ قازاق دىبىستالۋىنا ايرىقشا مەن بەرۋ كەرەك ەكەنٸن العا تارتادى. لاتىن قارٸپتەرٸنە سٷيەنٸپ, قوسىمشا جاڭا تاڭبالار جاساۋدىڭ قاجەتٸ جوق دەگەندەي پٸكٸرلەر ايتىلىپ جٷرگەنٸ بەلگٸلٸ. قالاي دەگەنمەن دە قازٸر لاتىن قارپٸنٸڭ ەلٸپبيٸ قانداي بولادى, ادامداردىڭ وعان بەيٸمدەلٸپ, تٶسەلۋٸ دەگەن كەزەڭدٸ جٷزەگە اسىرۋ ماڭىزدى.
ساياساتتانۋشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, لاتىن قارپٸنە كٶشۋدٸڭ 4 ەرەكشە قاسيەتٸ بار.
لاتىن قارپٸ – اعىلشىن تٸلٸ, عىلىمنىڭ تٸلٸ. دٷنيەدە جاڭالىق شىعىپ جاتسا, ول بٸزگە اعىلشىن ەمەس, ورىس تٸلٸندە, ياعني كيريلليتسا ارقىلى كەلٸپ جاتىر. مىسالى, «پوليتسييا» سٶزٸن نەگە «پوليس» دەپ ايتپاسقا? ال وسى سٶزدٸ كيريلليتسامەن كٶز الدىمىزعا ەلەستەتسەك, ول تٸپتٸ باسقا ماعىناعا يە. ال اعىلشىنشا, يە ونىڭ پوليتسييا ەكەنٸن بٸرەۋ ايتپاسا دا تٷسٸنەمٸز. بٸر جاعىنان, ول قازاق تٸلٸنٸڭ ٷندەستٸك زاڭدىلىعىنا دا قايشى ەمەس.
ەكٸنشٸدەن, قازاقتاردىڭ ٶزٸ كيريلليتسانىڭ شەڭبەرٸندە قىزىل كەڭٸردەك بولادى. مەسەلەن, رەجيم سٶزٸن الالىق. قازاقشا دا سولاي جازۋعا بولادى, بٸراق وعان قارسىلار دا كٶپ. ياعني, لاتىن قارپٸنە اۋىسساق, وسىنداي داۋلارعا ٶزدٸگٸنەن نٷكتە قويىلادى.
ٷشٸنشٸدەن, بۇل ٶركەنيەتتٸ تاڭداۋىمىزعا قاجەت. قولدانىپ جاتقان زاتتاردىڭ قۇرامى تۋرالى دەرەكتەر نەمەسە ٶمٸر سٷرۋ سالتىنىڭ ٶزٸ, مەسەلەن, تەز تاماقتانۋ, كيٸنۋ, تىڭدايتىن مۋزىكا, مەدەنيەت – بارلىعى قاي جاقتان كەلٸپ جاتقانىن جاقسى بٸلەمٸز. سوندىقتان بۇلايشا ادامداردىڭ وسى ماقساتتارىنا جاقىنداتىپ, ۋاقىتتارىن ٷنەمدەۋگە كٶمەكتەسۋگە بولادى.
تٶرتٸنشٸدەن, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ بارلىعىنا دەرلٸك لاتىن قارپٸن قولدانادى. قىرعىزداردى ساناماعاندا.
ياعني, بٸز سوڭعىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ كٶشەمٸز, لاتىنعا كٶشسەك.
سوندىقتان بۇعان دەيٸنگٸ مەملەكەتتەردٸڭ تەجريبەسٸ بٸزگە جاقسى ٷلگٸ بولا الادى, ولاردىڭ قاتەلٸكتەرٸن قايتالاماۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك, – دەيدٸ باقىتجان بۇقارباي.
كٶشە اتاۋلارى باياعىدا لاتىنعا كٶشكەن…
سونداي-اق ساياساتتانۋشى لاتىن قارپٸنە كٶشۋگە نارازىلارعا قارسى ارگۋمەنت كەلتٸردٸ.
– لاتىن قارپٸنە كٶشۋگە قارسىلار "ول بيۋدجەتكە اۋىر سالماق تٷسٸرەدٸ, ودان دا ول اقشاعا جول جٶندەپ, مەكتەپ پەن بالاباقشا سالمايمىز با" دەگەندەي ارگۋمەنتتەردٸ العا تارتادى.
شىنىن ايتقاندا, بۇل ويدى باسقا ارناعا بۇرىپ جٸبەرٸپ, مەسەلەنٸڭ مەن-ماعىناسىن جويۋ. ەرينە, ول دۇرىس ەمەس.
يە, بۇل ارادا كٶپ نەرسە اۋىسادى. تيپوگرافييالىق زاتتار تٷگەلدەي جاڭارادى. كٶشەدەگٸ جازۋلار مەن بەلگٸلەر اۋىسادى. كٶشەنٸڭ اتاۋلارى مەن قۇجاتتار جاڭارادى. بٸراق قۇجاتتى مەرزٸمٸ كەلگەندە ونسىز دا اۋىستىراسىز. بۇل ارادا كٶشتٸك ەكەن دەپ بەرٸن جاپپاي اۋىستىرا بەرمەيدٸ عوي. مەسەلەن, قۇجاتتاردى مەرزٸمٸنە قاراي اۋىستىرادى دەگەندەي. كٶشە تاڭبالارى ەسكٸردٸ مە, جوسپارعا ساي اۋىستىرۋ مەرزٸمٸ جەتتٸ مە, سول كەزدە لاتىنشاسى قويىلادى.
جاڭا تٶلقۇجاتتا ونسىز دا لاتىنشا جازۋ بار, قازٸر كٶشە اتاۋلارى دا لاتىنشا جازىلىپ جٷر, ياعني بۇل پروتسەسس اقىرىنداپ باستالىپ كەتكەن.
ەڭ باستىسى, حالىقتىڭ ٷيرەنۋٸنە ۋاقىت بەرۋ كەرەك. ەلباسى ماقالاسىندا كيريلليتسا مەن لاتىن قارپٸنٸڭ قولدانىسى قاتار جٷرەدٸ دەپ ايتىلدى. 10-15 جىل جٷرسٸن دەلٸك. تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا, 10-15 جىل قاس-قاعىم سەت. ٶتەدٸ دە كەتەدٸ. مەسەلە, بٸراق, مەنٸڭشە, وسىلاي شەشٸلەدٸ.
ەندٸ ەسە قايتاراتىن كەز كەپ تۇرعان سەكٸلدٸ. مٷمكٸن كەڭەستٸك يدەولوگيياعا قۇرىلعان سوتسرەاليزمدەگٸ ەبەديەتتٸڭ قاجەتٸ جوق شىعار بٸزگە.
جالپى, لاتىن قارپٸنە كٶشكەندە ەدەبيەتٸمٸز, ٶركەنيەتٸمٸز قازاق مەدەنيەتٸنە ساي بولۋى كەرەك. بۇل قاتار جٷرەتٸن پروتسەسس, مەنٸڭشە. جەي قارٸپ ەشقانداي رٶل اتقارمايدى. قارٸپ تٸل مەن مەدەنيەتٸڭدٸ بەينەلەيتٸن بٸر دٷنيە. ولاي بولماسا, قارٸپ ٶزٸنٸڭ فۋنكتسيياسىن جويىپ الادى. ياعني, لاتىن قارپٸنە كٶشۋدٸ ۇلتتىق مەدەنيەت, ۇلتتىق ەدەبيەتتٸ قالىپتاستىراتىن دٷنيە رەتٸندە قاراستىرۋ كەرەك.
2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن لاتىن قارپٸنٸڭ ەلٸبيٸن تٷزۋ تاپسىرماسى ناقتىلاندى. وسىنى قاداعالاپ, مامانداردان سۇراپ, ٷنەمٸ نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك. مٷمكٸن بەلسەندٸلەر توبىن قۇرىپ جٸبەرۋ كەرەك پە? ەيتپەسە بٸر ادامنىڭ ٷنٸ ەشكٸمگە جەتپەيدٸ. جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس, جالعىزدىڭ ٷنٸ شىقپاس دەمەكشٸ, ورتاق مٷددە بولسا دا جەكە-جەكە ەرەكەت قىلعان سوڭ داۋىسىمىز ەستٸلمەي قالۋى بەك مٷمكٸن.
قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋ كۋرسىن اشقان باقىتجان مىرزا قازٸرگٸ قازاق تٸلٸن كٶتەرٸپ تۇرعان دەموگرافييا ەكەنٸن باسا ايتادى.
