ر. ايىپۇلى: "قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسىنا سۇحبات مەدەنيەتٸ كەرەك"
– «جەبەۋ» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ ۇيتقى بولۋىمەن قىتايدان ارنايى جۇمىس توبى كەلٸپ, استانا مەن الماتىدا ارنايى كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپتٸ دەپ ەستٸدٸك. رەسمي كەزدەسۋ ٶتكٸزۋگە قانداي جاعداي تٷرتكٸ بولدى?
– ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىنان بەرٸ قىتايدان وسى جاققا كٶشٸپ نەمەسە تۋىسشىلاپ كەلگەن قازاقتاردى قىتايعا قايتا شاقىرتىپ جاتىر ەكەن, ولاردىڭ الاتىن زەينەتاقىسىن توقتاتىپ تاستاپتى, ىقتييارحات العانداردىڭ پاسپورتىن جيناپ الىپتى دەگەن ەڭگٸمە ەل اراسىن كەزٸپ كەتتٸ. بٸز بۇل مەسەلەنٸ مۇقييات زەرتتەدٸك. شىنىمەن دە, قازاقستانعا كەلٸپ ازاماتتىق العان زەينەتكەرلەردٸڭ زەينەتاقىسىن توقتاتىپ تاستاعان مىسالدار بار ەكەن. سونداي-اق, وسى جاققا كەلٸپ-كەتٸپ, ىقتييارحاتپەن جٷرگەن كٶپساندى ازاماتتى قىتايعا شاقىرىپ, «ىقتييارحاتتارىڭدى تاپسىراسىڭدار, ەگەر ولاي ەتپەسەڭدەر زەينەتاكىلارىندى توكتاتامىز» دەگەن تالاپ قويىپ, پاسپورتتارىن جيناپ العان جاعدايلار دا كٶپ بولىپ شىقتى. ەسٸرەسە بۇل جاعداي ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىندا جيٸ قايتالانىپ جاتقانىن بٸلدٸك. 2016 جىلى قازان ايىنىڭ 30 كٷنٸ قحر كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸ, ٷگٸت-ناسيحات دەپارتامەنتٸنٸڭ باسشىسى باستاعان مەملەكەتتٸك دەلەگاتسييا استانا, الماتى قالالارىندا ساپاردا بولدى. الماتىدا «جەبەۋ» قاتىسقان مەسليحات ٶتتٸ. سوندا «جەبەۋدٸڭ» تٶراعاسى دەلەگاتسييا نازارىن ەتنيكالىق قازاق تىعىز قونىستانعان شىڭجاڭداعى «پاسپورت جيناپ الۋ مەسەلەسٸنە» اۋدارىپ, وسى جايىندا پٸكٸرٸن سۇراعان بولاتىن. دەلەگاتسييا باسشىسى بۇل ۋاقىتشا جاعداي ەكەنٸن تٷسٸندٸرٸپ, الاڭداۋعا نەگٸز جوقتىعىن, تەرروريزم مەن دٸني قاۋٸپ-قاتەردٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن جاسالىپ جاتقان شارا ەكەندٸگٸن ايتقان ەدٸ. ولار شىنجاڭنان شەتەلگە شىققان ازاماتتاردىڭ قايدا بارعانىن, نەمەن شۇعىلدانىپ جاتقانىن بٸلۋ ٷشٸن ارنايى تەكسەرۋ جٷرٸپ جاتقانىن, الداعى ۋاقىتتا جينالعان پاسپورت يەلەرٸنە قايتارىلىپ بەرەتٸنٸن جەتكٸزگەن. بٸراق ورتالىق قىتايدىڭ ساياساتى مەن شىنجاڭداعى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ ۇستانىمى ەكٸ باسقا بولىپ شىقتى. جەرگٸلٸكتٸ اتقامٸنەرلەر ۋاقىتشا تەكسەرۋدٸ «اسىرا ورىنداپ» جٸبەرگەن. تٸپتٸ, ٸلە وبلىسىنىڭ كەيبٸر اۋداندارىندا قازاقستان ازاماتتىعىن العان زەينەتكەرلەرگە ازاماتتىقتان باس تارتۋىن, ٶيتپەسە زەينەتاقىسىنان ايىرىلاتىنىن ەسكەرتكەن. ىقتييار حات العاندارعا دا سونداي شارت قويىپ, پاسپورتتارى مەن ىقتييارحاتتارىن جيناپ العان. كەيبٸر ازاماتتاردى «سەن قىتايداعى تٸركەۋٸڭدٸ ۋاقىتىندا ٶشٸرتپەي, زاڭ بۇزدىڭ» دەپ, تٷرلٸ قىسىم كٶرسەتكەنٸن دە ەستٸدٸك. ال قىتايدىڭ مۇقاجىرلارعا (شەتەلگە قونىس اۋدارعان قىتايلىقتار) كاتىستى زاڭدىق كٷشٸ بار نورماتيۆتٸك اكتٸلەرٸندە زەينەتكە شىققان قىتاي ازاماتى قاي ەلدٸڭ ازاماتتىعىن السا دا, ونىڭ زەينەتاقىسى توقتامايتىندىعى انىق جازىلعان. سونىمەن بٸرگە, كىتايدىن "ازاماتتىك تۋرالى" زاڭىنىڭ 9- بابىندا شەتەلدٸڭ ازاماتتىعىن العان كىتاي ازاماتى ازاماتتىقتان اۆتوماتتى تٷردە شىعارىلادى دەپ كٶرسەتٸلگەن. دەمەك, اۆتوماتتى دەگەن ۇگىم بويىنشا ونىن تٸركەۋٸ دە وشٸرٸلۋٸ شارت. بۇل زاڭدا باسكا كوسىمشا تالاپ قاراستىرىلماعان.
وسى جىلى قاڭتار ايىنىڭ ورتاسىنان بەرٸ «جەبەۋ» بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى ومارەلٸ ەدٸلبەك مىرزا باستاپ, قىتايدىڭ قازاقستانداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸنٸڭ اتىنا جەنە قىتايدىڭ تاعى باسقا قۇزٸرەتتٸ مەكەمەلەرٸنە ارنايى حات جازدىق. سول حاتتاردىڭ نەگٸزٸندە قىتاي ەلشٸسٸ جان حانحۋي مىرزا مەن الماتىداعى باس كونسۋلى جان ۋىي مىرزا بٸرنەشە رەت ارنايى كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپ, مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن بٸزبەن بٸرگە تالقىلادى. باس ەلشٸنٸڭ ناۋرىزداعى ارنايى مەرەكەلٸك شاقىرۋىنا بارعان ومارەلٸ ەدٸلبەكۇلى مەن تالعات مامىرۇلى ٸلە وبلىسىنداعى تٷيتكٸلدٸ مەسەلەنٸڭ كٷن ساناپ كٷردەلەنٸپ بارا جاتقانىن قايتالاي ەسكە سالعان. ولاردى الماتىعا كەلگەن سوڭ الماتى كونسۋلى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قابىلداپ, بۇل جاعدايدى باسىنان ٶتكەرگەن ناقتى ادامدارمەن تانىسىپ, ولاردىڭ ارىز-ارمانىن تىڭدادى. «جەبەۋ» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ تاراپىنان بۇل مەسەلەنٸ اۋىق-اۋىق باس ەلشٸ مەن الماتى كونسۋلى باسشىسىنىڭ نازارىنا سالىپ وتىردىق.
– وسى جولعى دەلەگاتسييا قۇرامىندا كٸمدەر بولدى? ولارمەن كەزدەسۋدە ناقتى قانداي ۇسىنىس ايتتىڭىزدار?
– بۇل جولعى دەلەگاتسييانى قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشٸلٸگٸ ارنايى شاقىرتتى دەۋگە بولادى. دەلەگاتسييانىڭ باسشىسى شۇار ٷكٸمەتٸ سىرتقى ٸستەر دەپارتمەنتٸنٸڭ حاتشىسى بولدى. سونداي-اق, ٸشكٸ ٸستەر مەكەمەسٸنەن, كادرلار مەكەمەسٸنەن, تەرتٸپ تەكسەرۋ كوميتەتٸنەن, ەدٸلەت دەپارتامەنتٸنەن, ٸلە قازاق وبلىستىق تەرتٸپ تەكسەرۋ كوميتەتٸنەن ونعا جۋىق ادام كەلدٸ. ال «جەبەۋ» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ اتىنان 5 ادام جەنە وسى قالىپتاسقان جاعدايلاردى ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرگەن ياكي تۋىستارى ارقىلى بٸلٸپ وتىرعان ونداي ادام قاتىستى. دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸ بٸزدٸڭ تاراپىمىزدان قويىلعان سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرٸپ, كەزدەسۋگە كەلگەندەردٸڭ ەربٸرٸمەن مامىراجاي سٶيلەستٸ. بٸز تٶمەندەگٸدەي التى تٷرلٸ ۇسىنىستى ورتاعا تاستادىق.
بٸرٸنشٸ, كەيبٸر مەكەمەلەر زەينەتكەرلەردٸڭ پاسپورتىن, ىقتييار حاتىن جيناپ الىپ, ەشقانداي تٷسٸنٸكتەمە بەرمەي كٷتتٸرٸپ وتىر;
ەكٸنشٸ, ولارعا قازاقستان ازاماتىنان شىعۋدى بۇيىرعان. ولاي بولماعاندا زەينەتاقىنى توقتاتامىز دەگەن;
ٷشٸنشٸ, ەكٸ اي ٸشٸندە قازاقستاننان العان ىقتييارحاتىن قايتارۋىن مٸندەتتەگەن, سٶيتپەگەندە زەينەتاقىنى توقتاتىپ, پاسپورتىن جيىپ الاتىنىن ايتقان.
تٶرتٸنشٸ, قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن العان ادامداردىڭ ٸشٸندە ۋاقىتىندا پروپيسكاسىن ٶشٸرمەگەندەردٸ قوس ازاماتتىق دەپ تانىپ, زەينەتاقىسىن توقتاتقان, ەش سەبەپسٸز پروپيسكاسىن ٶشٸرۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرگەن.
بەسٸنشٸ, ۋاعىندا مەكەمەسٸنە بارىپ تٸزٸم بەرمەگەندەردٸڭ (دەنساۋلىعىنا بايلانىستى) زەينەتاقىسىن توقتاتقان.
التىنشى, قايتىپ بارعان بٸراز كٸسٸلەردٸڭ جاسى ۇلعايعان, دەنساۋلىقتارى جاقسى ەمەس, بالا-شاعالارى قاسىندا جوق, ول جاقتاعى ٷيلەرٸن ساتىپ جٸبەرگەن. وسى كٸسٸلەر قاتتى قينالىپ جاتىر.
دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸنە وسى جاعدايلارعا جٸتٸ كٶڭٸل بٶلٸپ, وڭدى شەشٸم قابىلداۋلارىن سۇرادىق. ولار بۇل مەسەلەنٸ تٷبەگەيلٸ شەشۋگە قۇزٸرەتتەرٸ جەتپەيتٸنٸن, وسىنداعى تالاپ-ۇسىنىستاردى تىڭداپ, زەرتتەي كەلە, قىتاي زاڭدارىنا ساي بٸر شەشٸم قابىلدايتىنىن ايتتى. بٸز ولارعا قىتاي زاڭىندا زەينەتكەرلەردٸڭ قاي ەلدٸڭ ازاماتتىعىن السا دا زەينەتاقىسى توقتامايدى ەرٸ ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتتىعىن العان ازاماتتىڭ قىتايداعى ازاماتتىعىمەن كوسا پروپيسكاسى دا اۆتوماتتى تٷردە بٸردەن ٶشٸرٸلۋٸ كەرەكتٸگٸن قايتالاي ايتىپ, قازٸرگٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ كەيبٸر ەرەكەتتەرٸ قىتايدىڭ نەگٸزگٸ زاڭدارىنا قايشى كەلەتٸنٸن تٷسٸندٸردٸك. ولار بٸزبەن مەدەنيەتتٸ سۇحبات قۇرىپ, بٸزدٸڭ ۇسىنىستارىمىزدى قىتايعا بارعان سوڭ شەشۋگە تىرىساتىندىقتارىن جەتكٸزدٸ.
– ودان بەرٸ دە اپتاعا جۋىق ۋاقىت ٶتتٸ. قانداي شەشٸم قابىلداپتى? دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸمەن حابارلاسىپ تۇرسىزدار ما?
– ولار قىتايعا كەتكەن سوڭ دا بٸزگە تەلەفون سوعىپ, ٶزدەرٸنٸڭ تٷسٸنبەگەن تۇستارىن قايتالاي سۇرادى. قازٸر ٸلە قازاق وبلىسىنىڭ كەيبٸر اۋداندارىندا جيىپ العان ىحتييارحاتتاردى, ٸشٸنارا پاسپورتتارىن دا ٶزدەرٸنە قايتارىپ بەرٸپ جاتقانىن ەستٸپ جاتىرمىز. بٸزگە ارنايى راحمەت ايتىپ, قۋانىشىن جەتكٸزگەندەر دە بار. ايتالىق, دەلەگاتسييا قۇرامىندا بولعان ٸلە وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸ تەرتٸپ تەكسەرۋ كوميتەتٸ حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ەنۋار ايدارۇلى قۇلجا قالاسىنا جەتٸسٸمەن ارنايى جيىن ٶتكٸزٸپ, جەرگٸلٸكتٸ اۋداندارعا زەينەتاقى جەنە ىقتييارحات مەسەلەسٸ بويىنشا ارنايى تاپسىرما بەرٸپتٸ دەپ ەستٸدٸك. جيىپ الىنعان پاسپورتتاردى قايتارىپ بەرۋدٸ دە تاپسىرىپتى دەيدٸ.
وسىدان بۇرىن كەزٸندە تارباعاتاي ايماعى دٶربٸلجٸن اۋدانىنان كەلگەن الدييارحان تٷركٸستان اتتى اقساقال قازاقستان ازاماتتىعىن العانىنا بايلانىستى 8 اي بويى زەينەتاقىسىن الا الماعانىن, كەيٸن كىتايدىڭ الماتىداعى باس كونسۋلى جان ۋىي مىرزانىن تٸكەلەي ارالاسۋىمەن 8 اي بويى توقتاتىلعان زەينەتاقىسىن بەرگٸزٸپ, بۇدان بىلاي جالعاستى الۋعا كول جەتكٸزگەندٸگٸن دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸنە ٶز اۋزىمەن ايتتى. اقساقال ٶز ايماعىنداعى قۇزٸرەتتٸ ورىنداردىڭ بۇدان بىلاي ازاماتتىق العان ازاماتتاردىڭ زەينەتاقىسى توقتامايتىنىنا ۋەدە بەرٸپ, ولار جىلىنا بٸر رەت قازاقستانداعى قىتاي ەلشٸلٸگٸنە بارىپ, ٶزدەرٸنٸڭ امان-ەسەن ەكەندٸكتەرٸن مەلٸمدەپ تۇرسا بولدى, قىتايعا دا بارماسا بولادى دەگەن شەشٸمگە كەلگەندٸگٸن جەتكٸزدٸ.مەنٸڭشە, بۇل ارتىق تالاپ ەمەس. ەندٸ ىقتييارحات العان زەينەتكەرلەردٸڭ مەسەلەسٸ دە ون شەشٸلەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸز. ودان ٶزگە دە مەسەلەلەر ٶز ۋاقىتىندا بٸرتٸندەپ شەشٸلەرٸنە سەنٸمدٸمٸز.
– سوندا بۇل تٷيتكٸلدٸ مەسەلە جالپى قىتايدىڭ قازاقتارعا جاساعان ارنايى ساياساتى ەمەس, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸكتٸڭ «اسىرا سٸلتەۋٸ» بولىپ تۇر عوي?
– دەل سولاي. مۇنى «قىتايدىڭ قازاقتارعا ەدەيٸ جاساپ وتىرعان قىسىمى, يمپەرييالىق ساياساتىنىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ» دەپ دابىرا قىلۋدىڭ ٶزٸ ۇيات. بۇل جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتٸڭ مەسەلەنٸڭ ارعى ٶزەگٸنە ٷڭٸلمەي, بٸرجاقتى قاراۋىنان تۋىنداعان دٷنيە. ەيتپەسە, دٷنيەگە ەڭ كٶپ تارالىپ جاتقان وسى قىتايلار. ولار قاي ەلدٸڭ ازاماتتىعىن الماي جاتىر? ەشقايسىسىنىڭ زەينەتاقىسىن توقتاتىپ جاتقان جوق. سەبەبٸ, ٶز زاڭدارىندا بۇل مەسەلە انىق جازىلعان. ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتتىعىن العان زەينەتكەر ٶزٸنٸڭ سانالى عۇمىرىن قىتاي ٷشٸن سارپ ەتكەن ازامات رەتٸندە قارالادى. دەمەك, ونىڭ قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ زەينەتاقىسىن يگٸلٸكتەنۋٸنە تولىق قۇقىعى بار.
– وسىنداي تٷسٸنٸكسٸز جايتتەر ەكٸ ەلدٸڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسىنا تەرٸس ەسەر ەتپەۋٸ ٷشٸن بٸزدٸڭ قۇزٸرەتتٸ ورىندار قانداي شارالاردى قولعا العانى جٶن? قاراپايىم حالىق مۇنداي مەزەتتەردە ٶزٸن قالاي ۇستاۋى تيٸس?
– بٸزدٸڭ كەيبٸر ازاماتتار «سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ قايدا قاراپ وتىر? قىتايدىڭ يمپەرييالىق ساياسات جٷرگٸزگەنٸنە تٶزە المايمىز» دەگەن سيياقتى ۇرانداتىپ جاتادى. شىن مەنٸندە, بۇل قىتايدىڭ ٸشكٸ مەسەلەسٸ, ولار شەتەلگە كەتكەن زەينەتكەرگە ٶز زاڭدارى بويىنشا زەينەتاقى بەرۋگە مٸندەتتٸ بولسا دا, ونى قر سٸم تالاپ ەتە المايدى. مۇنى تەك اسا ساقتىقپەن, ديپلوماتييالىق جولمەن عانا شەشۋگە بولادى. وسى جولعى جاعدايدان قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ دە حاباردار بولدى. بٸراق مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن تولىق بٸلمەۋلەرٸ مٷمكٸن. سەبەبٸ, قىتايدىڭ زاڭىن, شىنجاڭداعى سوڭعى ەلەۋمەتتٸك-ساياسي مەسەلەلەردٸ سول جاققا بارىپ, كٶرٸپ جٷرگەن ازاماتتار بولماسا, كٶپ ادام بٸلە بەرمەيدٸ. سول ٷشٸن قر سٸم مەن اقورداعا ورىنسىز ٶكپە ارتىپ, ەلدٸ شۋلاتۋعا ٷيٸر بولۋىمىزدىڭ قاجەتٸ جوق. اتقارۋشى بيلٸك قانا ەمەس, كەز كەلگەن ازامات مەدەنيەتتٸ سۇحبات قۇرۋدىڭ جولىن ٸزدەپ ٷيرەنسەك, بۇل ەلٸمٸزدٸڭ بەدەلٸن دە, بەرەكەتٸن دە ارتتىرا تٷسەدٸ. قىتاي – بٸزدٸڭ مىڭجىلدىق كٶرشٸمٸز. قالاساق تا, قالاماساق تا بۇل ەلمەن بايلانىسىمىز ٷزٸلمەك ەمەس.
ٶتكەندە اقش-تىڭ مەملەكەتتٸك حاتشىسىن قابىلداعان قىتاي پرەزيدەنتٸ: «ەلەمدەگٸ ەكٸ الىپ ەل ٷشٸن ٸستەستٸك پەن ديالوگتان باسقا تيٸمدٸ جول جوق. جاۋلىق پەن ٶزارا قىساستىق ەكٸ ەل حالقىنا جاقسىلىق ەكەلمەيدٸ» دەدٸ. بٸز ٷشٸن دە ورىنسىز ٷرەي, ايعاي-شۋ تيٸمدٸ جول ەمەس. ٶزارا تاتۋلىق ولارعا دا, بٸزگە دە تيٸمدٸ. ەگەر ەكٸ ەلدٸڭ قازٸرگٸ ٷيلەسٸمدٸ ەرٸپتەستٸگٸ بۇزىلماسا, مۇنىڭ پايداسىن ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ كٶرەتٸن – سول قىتايدان كەلگەن اعايىندار. ال, كەرٸسٸنشە, ەكٸ ەلدٸڭ ىنتىماعى بۇزىلىپ, تەڭ دەرەجەدەگٸ ەرٸپتەستٸگٸنە سىزات تٷسسە, وندا دا ەڭ الدىمەن زارداپ شەگەتٸندەر – تاعى دا سول قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز! بٸز مۇنى ەستەن شىعارماۋعا تيٸسپٸز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان ت. ٶسكەنباي.
