ەلٸمٸزدە «مۇراگەر» وپەراتسيياسىنا دايىندىق باستالعانى راس پا? ەلباسى توپارالىق كيكٸلجٸڭدەر مەن قاقتىعىستاردا كٸمنٸڭ رٶلٸن اتقارىپ كەلەدٸ? «دات» گازەتٸنٸڭ وسى جەنە ٶزگە دە ساۋالدارىنا ساياساتتانۋشى ەمٸرجان قوسانوۆ جاۋاپ بەرٸپتٸ.
سونىمەن, ەمٸرجان, اقوردا بيلٸگٸ ەلدەگٸ ادام قۇقىن شەكتەۋدٸڭ جاڭا «ٷلگٸسٸن» كٶرسەتتٸ: كونستيتۋتسييالىق زاڭدارعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلٸپ, پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسەتٸن ٷمٸتكەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتار قاتايدى. مەملەكەتتٸك قىزمەتتە كەمٸندە بەس جىل قىزمەت قىلماعان ادامدى بۇدان بىلاي پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدان شەكتەۋ حالىقتى ەكٸ ەلەۋمەتتٸك توپقا بٶلٸپ, قوعامداعى بيلٸك پەن حالىقتىڭ جٸككە جارىلۋ قاۋپٸن ەسەلەي تٷسەدٸ دەپ ايتا الامىز با?
– ەرينە, ايتا الامىز! ەڭ الدىمەن, مۇنداي جاڭا تالاپ بارلىق ازاماتقا ەل پرەزيدەنتٸ بوپ سايلانۋعا بٸردەي ەرٸ تەڭ قۇقىق بەرەتٸن كونستيتۋتسيياعا «تومپاق» كەلەدٸ! يە, اتا زاڭدا وسى باعىتتاعى بەلگٸلٸ بٸر شەكتەۋلەر بار, سونىڭ ٶزٸ باس بيلٸك باسىنا كەزدەيسوق ادامنىڭ كەلٸپ قالماۋىنا بٸرشاما كەپٸلدٸك بەرەتٸن ەدٸ عوي. ەندٸگٸ مىنا ەرەكەتتەرٸ تٸپتٸ سوراقى بولدى. مۇنىڭ ٶزٸ بيلٸكتٸڭ ٶز ٸشٸندە جٷرٸپ جاتقان, بٸزگە ەزٸرشە بەيمەلٸم, بٸراق وسىنداي باستامالار ارقىلى «مەن مۇندالاپ» قالاتىن تەرەڭ دە تەكتونيكالىق قوزعالىستار بوپ جاتقانىنىڭ بٸر دەلەلٸ.
جالپى, كەز كەلگەن بيلٸك (ول دەموكراتييالىق نە اۆتوريتارلىق بولسىن – بەرٸبٸر) الداعى ساياسي ناۋقاندارعا, سونىڭ ٸشٸندە سايلاۋلارعا الدىن الا ەزٸرلەنۋٸ كەرەك, ونداي قام-قارەكەتتٸڭ ەش ەبەستٸگٸ جوق. تٸزگٸندٸ قارسىلاستارىنا جايدان-جاي ٶز قولىنان بەرە سالاتىن بيلٸك بولمايدى. بيلٸك ٷشٸن كٷرەس – ەشقاشان توقتامايتىن ەرٸ تولاستامايتىن مەڭگٸ كٷرەس!
ال بەسەكە بولسا – ادامزات دامۋىنىڭ بٸردەن-بٸر كەپٸلٸ!
قازاقستان بيلٸگٸ دە بۇل اكسيومادان تىس قالمايتىنى تٷسٸنٸكتٸ, ونىڭ ٷستٸنە 26 جىل ٸشٸندە جاسالعان قيياناتتار مەن كەمشٸلٸكتەر ٷشٸن قازٸرگٸ كاستا جاۋاپ بەرگٸسٸ كەلمەيدٸ عوي, سوندىقتان نە بولسا دا ٶز جاقتاستارىن بيلٸك تارماقتارىنىڭ باسىنا كەلتٸرگٸسٸ كەلەدٸ. ول تارماقتار ٸشٸندە پرەزيدەنتتٸك قىزمەتتٸڭ ورنى – بٸر تٶبە.
بٸراق سايلاۋعا دايىندىق زاڭداردى ودان سايىن قاتايتا تٷسٸپ, بولاشاقتا بالاما بولا الار وپپونەنتتەرٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن ودان ەرٸ شەكتەۋگە تٸرەلمەۋٸ كەرەك! كەرٸسٸنشە, «كەلە جاتقان سايلاۋعا دەيٸن ەلدٸ تولعاندىرىپ, ٶز شەشٸمٸن تابا الماي جٷرگەن قانداي مەسەلەلەر بار, سولاردى مٷمكٸندٸگٸنشە شەشٸپ تاستايىق, ەلدٸڭ نارازىلىعىن تۋعىزبايىق» دەگەنگە سايۋى كەرەك ەدٸ. ال بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ بۇلايشا الدىن الا جەنە ادام قۇقىعىن بەلدەن باسىپ قامدانۋى قوعامدى جٸككە بٶلەتٸن ەرەكەت بولدى.
– «بەس جىلدىق تسەنز» دەيمٸز بە – بۇل تالاپ سەنٸڭ سايلاۋعا تٷسۋٸڭە كەدەرگٸ بولماسا كەرەك: 1998 جىلعا دەيٸنگٸ ون جىلدان استام مەمقىزمەتتٸك ٶتٸلٸڭ (ستاجىڭ) بار. ال ەندٸگٸ جەردە ٷمٸتكەر ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنۋ قۇقىنان ايىرىلاتىن بولسا, بۇل تالاپ ەشقانداي ساياسي پارتييا قاتارىندا جوق سەن سيياقتى ازاماتتارعا «ساياسي كەمباعىلدار» كەبٸن كيگٸزەتٸن تٷرٸ بار...
– سولاي بولايىن دەپ تۇر... ٷمٸتكەرلەردٸ ۇسىنۋ قاقىن تەك قانا ساياسي پارتييالارعا بەرٸپ قويۋى دا سول «قورىققان بۇرىن جۇدىرىقتايتىننىڭ» كەرٸ. قازٸرگٸ قۇبىجىق پارتييالىق جٷيە تۇسىندا بۇل تالاپ تەك قانا بيلٸك ۇسىناتىن ٷمٸتكەردٸڭ قامىن ويلاۋدان تۋىپ وتىر.
پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋتتى پارتييالاندىرۋدىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ بولۋى مٷمكٸن. ەركٸمنٸڭ قولى ٶز اۋزىنا جۋىق: تەۋەلسٸز ٷمٸتكەر ەرتەڭ ٶزٸندٸك ساياسات ۇستانىپ كەتٸپ جاتسا (ٶمٸردە بەرٸ دە بولۋى مٷمكٸن عوي!), وسىناۋ قاتاڭ پارتييالىق تەرتٸپ ارقىلى اقوردا مەن ونىڭ ماڭايىنا توپتاسقان ىقپالدى توپتار بولاشاق پرەزيدەنتتٸ ٶز ىقپالىنان تىرپ ەتكٸزبەيدٸ. مۇنداي تالاپ سونىمەن بٸرگە بولاشاق پرەزيدەنت «بٸر پارتييانىڭ ەمەس, بٷكٸل حالىقتىڭ باسشىسى» بولۋى تيٸس ساياسي شارتقا ٶز كەسٸرٸن تيگٸزەرٸ حاق. جەنە دە بۇل پارتييالىق تىيىم سوڭعى كەزدە بٸرشاما قالىپتاسىپ, ەسٸرەسە ينتەرنەت پەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى ەلگە تانىمال بوپ قالعان جەكە تۇلعالاردى اياقتان شالۋ ەكەندٸگٸ تٷسٸنٸكتٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە بيلٸككە سىن ايتىپ جٷرگەندەرٸ جەتەرلٸك قوي.
– جالپى, كەزەكتٸ پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا ەلٸ دە ٷش جىلعا جۋىق ۋاقىت بارىن ەسكەرەتٸن بولساق, بيلٸكتٸڭ «الىستان اتقىلاعان» بۇل شەكتەۋلەرٸن قانداي ساياسي «مۇقتاجدىقتان» تۋدى دەپ ايتا الامىز?
– بەلكٸم, سايلاۋ ودان دا ەرتەرەك بولىپ قالار, كٸم بٸلگەن?! بٸز ٶزٸ «مەرزٸمٸنەن تىس, كەزەكسٸز ٶتەتٸن سايلاۋلارعا داعدىلانعان» ەل بولدىق. بٸراق قازٸر بيلٸكتٸڭ ريتوريكاسى مەن ٸس-ەرەكەتٸنە قاراساڭ, سايلاۋعا قاتىستى ناقتى كٷنتٸزبەلٸك جوسپار جوق سيياقتى.
ال ساياسي سەبەپتەرٸنە كەلسەك...
نە ەلباسى تاعى دا سايلاۋعا تٷسٸپ, ٶزٸنٸڭ ورنىن تاعى دا بٸرنەشە جىلعا نىقتاپ الادى. ول سايلاۋعا تٷسكەن جاعدايدا, بەرٸ دە ونىڭ كٶمەكشٸلەرٸنٸڭ ستسەنارييٸ بويىنشا ٶتۋٸ كەرەك. «قازاقستاندا ەلباسىعا تەرەزەسٸ تەڭ قارسىلاس ادام جوق» دەگەن يدەولوگەما ورنىعۋى تيٸس قوي! سٶيتٸپ, ٶزٸنٸڭ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸن تاعى دا بٸر ۋاقىتقا سوزىپ الىپ, ەلباسى ەشبٸر الاڭسىز «مۇراگەر» وپەراتسيياسىنا اسىقپاي (ونى بيولوگييادان باسقا كٸم اسىقتىرا الادى?) كٸرٸسٸپ, ٶزٸنەن كەيٸنگٸ بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ جاڭا فورماتىن ەزٸرلەي باستاۋى ەبدەن ىقتيمال. بۇل جانى بار دولبار.
نە بولماسا, جاعداي كٷرت ٶزگەرٸپ, «مۇراگەر» وپەراتسيياسى قازٸردٸڭ ٶزٸندە قولعا الىنىپ, تاياۋ ارادا سايلاۋ جارييالانىپ, وعان سول مۇراگەر (نە وعان اسا سەنٸمدٸ باسقا تۇلعا) تٷسۋٸ مٷمكٸن. ەندٸگٸ پرەزيدەنت سايلاۋىنا نازارباەۆ تٷسپەي, باسقا بٸرەۋ تٷسەتٸن بولسا, وندا جاعداي ەشبٸر ستسەنارييگە باعىنباي, بٸز مٷلدەم كٷتپەگەن وقيعالار بولۋى ىقتيمال!
ەرينە, زاڭعا ەنگٸزٸلگەن جاڭا تىيىمدار اقوردانىڭ وسى سايلاۋعا قاتىستى قۇپييا جوسپارلارىنا بٸراز سەپتٸگٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە ەلدە حالىقتىڭ شىنايى قولداۋىنا يە, مىقتى وپپوزيتسييالىق ساياسي كٷش تە جوق: بٸر پارتييالار جويىلدى, ال بٸرەۋلەرٸ ىدىراپ كەتتٸ.
بٸراق قازٸرگٸ بٸزدٸڭ بيلٸكتە ۆيزانتييالىق سيپاتتار باسىم بوپ وتىر: كلانارالىق قاقتىعىس سايلاۋ قارساڭىندا ٶز شارىقتاۋ شەگٸنە جەتٸپ, ساياسي ارەناعا جاڭا تۇلعالار (ازۋى التى قارىس ساياسي وليگارحتار نەمەسە ولاردىڭ ادامدارى) شىعىپ, بٷگٸندە ەلباسىنا جاعىپ جٷرگەن بٸر ورتالىق ەزٸرلەپ جاتقان ساياسي جوسپاردىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ جٸبەرۋٸ تاعى مٷمكٸن!
مەنٸڭشە, بيلٸكتٸ اينالسوقتاپ العان توپ (نەمەسە توپتار) جارييا ساياسي كٷشتەر مەن تۇلعالاردان ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ جوعارعى جاقتاعى كابينەتتەرٸنە كٷلە كٸرٸپ, كٷڭٸرەنە شىعىپ جٷرگەن وليگارحتاردان قورقادى. زاڭدىق تىيىمدار سولارعا دا قارسى باعىتتالعان بولسا كەرەك!
– شيرەك عاسىر ۋاقىتتاعى جالعىز ادامنىڭ جەكە-دارا بيلٸگٸ كەلەسٸ پرەزيدەنتكە وسىنداي شەكتەۋلەر قويارلىق تەجٸريبە بولدى دەپ, اقوردا ٶزٸنٸڭ ارتىن ٶزٸ اشىپ وتىرعان جوق پا? سەنٸ قايدام, ال مەن ٷشٸن بۇل سىرت كٶز سىنشىلاردىڭ ك...تٸن اشىپ كٷلەرلٸك جاعداي بولدى...
– كەلٸسەمٸن! مۇنداي ماسقارا قادامدار بيلٸكتٸڭ ٶز ەلٸنٸڭ الدىنداعى عانا ەمەس, حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸنٸ سٶزسٸز. بٸراق, ەرەكە, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ سول ابىرويى تۋرالى قازٸردە تاق ٷشٸن تالاسىپ جاتقاندار ويلاپ جاتىر دەيسٸز بە? ولاردىڭ قامى – ەرتەڭگٸ بيلٸككە نە يە بولۋ, نە يە بولاتىن توپپەن ەمپاي-جەمپاي بولۋ. ەيتپەسە, كەزٸندە پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ ايتقانداي, ولار ەندٸ بٸر-بٸرٸن سوتقا جەتەلەپ اپارۋعا دايىن, بٸر-بٸرٸنە قارسى «قىزىقتى» كومپرومات جيناپ تا ٷلگەرگەن بولار. بٷگٸندە بەتەگەدەن بيٸك, جۋساننان الاسا بوپ جٷرگەن ولار بٸر كٷندە-اق مٸنەز كٶرسەتپەسٸنە كٸم كەپٸل?
ەزٸرشە بٸر نەرسەنٸ مويىنداۋ كەرەك: ەلباسى توپارالىق كيكٸلجٸڭدەر مەن قاقتىعىستاردا جوعارعى اربيتردٸڭ رولٸن اتقارىپ كەلدٸ. ايتقانىنا كٶندٸرٸپ, ايداۋىنا جٷرگٸزدٸ.
بٸراق ۋاقىت ٶتكەن سايىن جاعداي ٶزگەرٸپ, بارا-بارا ەلباسى ٶزٸ اينالاسىنا تەۋەلدٸ بوپ كەلەدٸ. سوندىقتان سول تارتىستاردىڭ جاڭعىرىقتارى كەي ۋاقىتتا سىرتقا دا جەتٸپ جاتادى. راس, كەيدە تەلەديداردان ەلباسى مينيسترلەرٸنٸڭ يت تەرٸسٸن باسىنا كەپتەگەنٸن كٶرەمٸز, بٸراق ەشكٸمدٸ سول كەمشٸلٸكتەرٸ ٷشٸن ورنىنان قۋىپ جاتقان جوق, سوندىقتان بەرٸ دە سىرت كٶزگە ارنالعان قويىلىم سيياقتى سەزٸلەدٸ!
مەنٸڭ قورقاتىنىم مىناۋ: ەرتەڭ, پرەزيدەنت جوق كەزدە, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ جٷرگەن, قۇدايدان دا قورىقپايتىن بۇل ميللياردەرلەر قاي اربيتردٸ تىڭدايدى? حالىقتى تىڭداسىن دەيٸن دەسەڭ, ودان بيلٸكتٸ باياعىدا-اق تارتىپ العان. پارلامەنتٸڭنٸڭ سيقى اناۋ. تەۋەلسٸز باق جوقتىڭ قاسى. قوعامدا «رۋحاني اۆتوريتەت» رەتٸندە مويىندالاتىن كەيبٸر تۇلعالار بارلىق جەردەن شەتتەتٸلگەن. وسىنىڭ ارتى قىپ-قىزىل قاقتىعىستىڭ كٶكەسٸن كٶرسەتە مە دەگەن قاۋٸپ جوق ەمەس.
– نەگٸزٸ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي ينتريگالىق تالانتىنا قۇرىق بويلامايتىن بيلەۋشٸ ەكەنٸن بۇعان دەيٸن ايتىپ تا, جازىپ تا كەلدٸم: قازاقستاندا عانا ەمەس, بٷكٸل پوستكەڭەستٸك ەلدەردە بۇل تۇرعىدا ونىڭ الدىنا تٷسە الاتىن ساياساتكەر جوق ەكەنٸ تاعى بٸر دەلەلدەنگەن سيياقتى...
– جٶنٸ بار وي... بٸراق بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ ٶز ميىنا قۇيىپ العان جەنە دە باسقارۋشى توپتارعا, قوعامعا دا ورنىقتىرعىسى كەلەتٸن بٸر ميف-اڭىزى بار. ول مىناعان سايادى: «بار مٷمكٸندٸك بيلٸكتٸڭ عانا قولىندا! پرەزيدەنتتٸڭ رەيتينگٸ جٷز پروتسەنتكە جاقىن, ول كەز كەلگەن شەشٸمٸن ٶتكٸزە الادى. كٶڭٸلٸ قالاعان ادامدى ٶزٸنٸڭ مۇراگەرٸ ەتٸپ قويا الادى. جەنە دە قازٸر پرەزيدەنتتٸڭ ماڭايىنا ول ەرەكشە سەنٸم ارتاتىن, بولاشاقتا بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ تٶرٸنەن سٶزسٸز ورىن الاتىن تۇلعالار توپتاسقان! بەرٸن شەشەتٸن ناق سولار, ال وسى توپقا كٸرمەگەندەردٸڭ ەرتەڭگٸ كٷنٸ قاراڭ, ولاردىڭ قالىپتاسقان جاعدايعا مويىنۇسىنۋدان باسقا ەش امالى جوق!».
ال شىنتۋايتىنا كەلسەك, وسى سىڭايلاس فورمۋلانىڭ ەربٸر سٶيلەمٸ – كٷمەندٸ. ونى تەك ەلباسىنا ٶز جۇمىسىن جاقسى جاعىنان كٶرسەتٸپ, جاققىسى كەلەتٸندەر عانا ايتۋى مٷمكٸن. ەيتپەسە تاريحي جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن ۇلتتىق پوزيتسيياسى بار كەز كەلگەن تۇلعا وسى جايتتار تۋرالى ويلانۋى تيٸس!
– ايتپاقشى, وسىنىڭ بەرٸ بيلٸك ٶكٸلەتتٸگٸن بٶلٸسۋ جٶنٸندەگٸ نازارباەۆتىق باستامادان باستالعانىن ەسٸڭە الشى: بۇنىڭ اقىر اياعى بيلٸكتٸ بٶلٸسۋگە ەمەس, كەرٸسٸنشە, ونى بەكەمدەۋگە الىپ كەلەتٸن قاساڭ جەنە ەلەمدٸك ٶركەنيەتتە قالىپتاسقان قوعامدىق دامۋ قاتىناستارىنان تىس قيتۇرقى قادام بولىپ شىقپاي ما?
– بيلٸك تارماقتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن بٶلٸسٸپ, ٶزارا تەپە-تەڭدٸگٸن جاساۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ باستاماسىن ٶزٸم دە كەزٸندە قالاي قولداپ كەتكەنٸمدٸ بايقاماي قالدىم. ستراتەگييالىق تۇرعىدان العاندا, دۇرىس وي بولدى. بٸراق ارتى سيىرقۇيىمشاقتالىپ كەتكەن سيياقتى...
سول كەزدە مەن: «بۇل يدەيا حالىق پەن مەملەكەتتٸڭ بولاشاعىن ويلاعاندىقتان تۋىپ وتىرعان جوق, كلاندار ٶزارا بيلٸك ورگاندارىن بٶلٸسٸپ الۋعا مۇقتاج. پرەزيدەنت تە ولاردىڭ كٶڭٸلٸن تابۋى تيٸس, سوندىقتان دا ەر كلانعا ٶز ەنشٸسٸن (بٸرٸنە – پرەزيدەنتتٸك تاق, ەكٸنشٸسٸنە – پارلامەنت, ٷشٸنشٸسٸنە – ٷكٸمەت دەگەندەي) ٷلەستٸرٸپ بەرگٸسٸ كەلگەننەن تۋعان وي» دەپ ايتىپ ەدٸم. ەڭگٸمەنٸڭ بەسەڭدەپ قالۋىنا قاراعاندا, سول كلاندار ٶزارا بٸر كەلٸسٸمگە كەلە الماي قالعان سيياقتى...
– بيلٸكتٸ «بٶلٸسۋ» باستاماسى العاش رەت تاسماعامبەتوۆتى تايدىرۋ («ٶز ٶتٸنٸشٸمەن») پروتسەسٸنەن باستالعانىن تاعى دا ەسٸڭە ال: سوندا وسى جانتالاستىڭ بارلىعى مٷمكٸن مۇراگەردٸڭ (تاسماعامبەتوۆتەن باسقا) قامى ٷشٸن جاسالىپ جاتقان جوق پا?
– تاسماعامبەتوۆ تۋرالى ەڭگٸمە بٶلەك. سٶزسٸز, ول تالانتتى مەنەدجەر, تانىمال قايراتكەر. سول سەبەپتٸ ونى قولداۋشىلار دا, ونى كٶرە الماۋشىلار دا, ياعني ونىڭ ساياسي پوتەنتسيالىنان قورقاتىندار دا بارشىلىق. بٸراق ول دا, ەل اۋزىندا جٷرگەن باسقا دا بەدەلدٸ, ٶز ەلەكتوراتى بار شەنەۋنٸكتەر سەكٸلدٸ, وسى جٷيەنٸڭ ٶكٸلٸ.
جالپى بۇل تاقىرىپتىڭ دا ەمبەباپ, ياعني ۋنيۆەرسالدى سيپاتى بار: جىلدار بويىنا وسى رەجيمگە ايانباي ەرٸ ادال قىزمەت ەتكەن بەلگٸلٸ (ەزٸرشە بەلگٸسٸز دە!) تۇلعالار ەرتەڭ سايلاۋعا تٷسٸپ جاتسا, ولار دا وسى ۋاقىت بويىنا جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقان مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ تەك قانا جاعىمدى تۇستارىنا عانا ورتاقتاسپاي, حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعان جاقتارىنا دا قاتىستى ەكەنٸن ەل الدىندا مويىنداپ, ٶز جاۋاپكەرشٸلٸكتەرٸ تۋرالى ايتۋى كەرەك بولادى. «بيلٸكتٸڭ بىلىقتارىنا ەش قاتىسىم جوق» دەپ, انت-سۋىن ٸشٸپ, اق بەزەر دە, كٶك بەزەر بوپ جاتسا دا, ولارعا كٸم سەنەدٸ?! سول سايلاۋلاردا ناقتى جەڭٸسكە جەتۋ ٷشٸن, وسى بيلٸككە قاتىستى انتيرەجيمدٸك بولماسا دا, ەڭ بولماسا, ٸشٸنارا سىن ايتىپ, «وسى جىلدار بويىنا قالىپتاسىپ قالعان جاعدايدى سٶزسٸز ٶزگەرتەمٸن» دەپ سايلاۋالدى ۋەدە بەرۋٸ كەرەك. «جانر زاڭدىلىقتارى» دەگەن بار ەمەس پە?
ەلدە بٸزدٸ باياعى, بٸرجاقتى, ەشكٸم دە سەنە بەرمەيتٸن تازا «نۇرلى جولدىق» ٷگٸت-ناسيحات پەن بيلٸك ٷمٸتكەرٸنٸڭ 97 پروتسەنتٸ كٷتٸپ تۇر ما? بٸزدٸڭ جاعدايدا ونداي دا بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. بٸراق وسىنداي جوسپاردىڭ لوببيستەرٸ بٸر ماڭىزدى جايتتى ەسكەرۋلەرٸ تيٸس. مۇنداي جاۋاپسىز كٶزقاراس بولاشاق مۇراگەردٸڭ ساياسي ەرٸ ەلەكتورالدى لەگيتيمدٸگٸ تۋرالى ەڭگٸمەگە جەتەلەيدٸ: سايلاۋدا فورمالدى تٷردە عانا ەمەس, مورالدىق, ساياسي جەنە كەرەك دەسەڭٸز, پسيحولوگييالىق جەڭٸسكە جەتپەي, ونداي تۇلعا بولاشاق بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتە المايدى!
جالپى العاندا, مۇراگەر تاقىرىبى – تىم كەڭ ەرٸ تەرەڭ تاقىرىپ. ونىڭ بٸرنەشە استارى بار جەنە دە ول تەك قانا «پرەزيدەنتتٸڭ تاڭداۋى عانا بولۋى كەرەك» دەگەنگە سايا المايدى, ونىڭ اۋقىمى بٶلەك.
بٸرٸنشٸدەن, «ەكٸنشٸ نازارباەۆتى» بٸزدٸڭ ساياسي جٷيە ەندٸگٸ جەردە «كٶتەرە المايدى».
كەزٸندە ەلباسىنا بەرٸلگەن ساياسي پرەفەرەنتسييالار ەندٸ قايتالانباسى تٷسٸنٸكتٸ.
– «بۇل ارادا «بەرٸلگەننەن» گٶرٸ, «تارتىپ الىنعان» دەگەن تٸركەس دەل كەلەتٸن سيياقتى...
– قالاي بولعاندا دا, «بيلٸك تارماقتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن بٶلٸسۋ» يدەياسىن تاستاعان پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ وسى جايتتى مويىنداپ وتىر ەمەس پە?! قايسىسىنىڭ اسىعى الشىسىنان تٷسەدٸ – بٸلمەدٸم, بٸراق بولاشاق مۇراگەردٸڭ دە مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸ مەن ٶكٸلەتتٸكتەرٸ شەكتەۋلٸ بولاتىنى تٷسٸنٸكتٸ. ال فيلوسوفييالىق تۇرعىدان العاندا, مەن قازٸردە سول تاق ٷشٸن ٸشتەي جەنە سىرتتاي تالاسىپ جٷرگەندەرگە: «كەلەسٸ پرەزيدەنت – ول ساياسي كاميكادزە! ونىڭ ورنىن الامىز دەپ اسىقپاي-اق قويىڭىزدار!» دەپ اقىل بەرەر ەدٸم.
ەرينە, بٸزدە قالىپتاسىپ, سالتانات قۇرعان وليگارحتىق ەكونوميكا مەن وليگارحتىق ساياسات جٷيەسٸندە پرەزيدەنتتٸك مەرتەبە – تىنىش ٶمٸرٸڭ مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸڭنٸڭ, قۋعىندالماۋىڭنىڭ بٸردەن-بٸر كەپٸلٸ. سوندىقتان ەركٸمنٸڭ سول تاقتان دەمەسٸ بار! بٸراق اينالاداعى ٶركەنيەتتٸ ەلدەرگە قاراساڭ, مۇنداي قولدان جاسالعان كەپٸلدٸكتەردٸڭ عۇمىرى – كٶزدٸ اشىپ جۇمعانشا عانا, سوندىقتان دا ولاردىڭ قۇنى بەس تيىن!
جەنە دە «كاميكادزە» دەگەندە, مەن بۇل تەرميننٸڭ تەك قانا ساياسي استارىن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. مەسەلەن, ول بيلٸككە كەلگەن سوڭ, 26 جىل بويىنا قاراۋسىز قالعان اۆگيي اتقوراسىن كٸر-قوقىستان تازالاۋى كەرەك! جەنە دە ۋاقىت كەلە, وعان كٸم كٸنەلٸ ەكەنٸن دە ايتۋى تيٸس.
«كاميكادزەنٸڭ» و باستاعى ۇعىمى تاعى بار: باس بيلٸكتەن ايىرىلعان ىقپالدى توپتار بەرٸنە دە, سونىڭ ٸشٸندە ونداي ادامنىڭ كٶزٸن قۇرتۋعا دەيٸن بارۋى مٷمكٸن! الا قويدى بٶلە قىرىققان ولاردان بەرٸن كٷتۋگە بولادى! ول توپتاردىڭ ەل ٸشٸنە لاڭ سالىپ, پسەۆدودەموكراتييالىق ۇرانداردى جامىلىپ, ەلدٸڭ استاڭ-كەستەڭٸن شىعارۋعا بارلىق قارجىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق مٷمكٸندٸكتەرٸ بار!
سول سەبەپتٸ بٸز بيلٸك تارماقتارىنىڭ ٶكٸلەتتٸگٸن بٶلٸسۋ يدەياسىن ودان ەرٸ دامىتىپ, ناقتىلاي تٷسٸپ, شىن مەنٸندەگٸ تەپە-تەڭدٸگٸنە قول جەتكٸزٸپ الىپ, سودان كەيٸن عانا پرەزيدەنتتٸك, پارلامەنتتٸك سايلاۋلار ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك دەپ ويلايمىن. سوندا كٶپتەگەن ٷمٸتكەرلەر پرەزيدەنتتٸك ەمەس, پرەمەرلٸك نەمەسە دەپۋتاتتىق مانداتقا ۇمتىلار ەدٸ! ونىڭ ٶزٸ بولاشاق مۇراگەر تۋرالى تاقىرىپتىڭ مالتاسىن ەزۋدٸ جاقسى كٶرەتٸندەردٸ ساباسىنا تٷسٸرٸپ, شەكتەن تىس اجيوتاجدى توقتاتار ەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, نازارباەۆ ۇسىنعان كەز كەلگەن مۇراگەردٸ حالىق ىڭ-شىڭسىز, ەش قارسىلىقسىز, تاعى دا 97 پروتسەنتپەن قابىلداي سالادى دەگەنگە مەن سەنبەيمٸن. باسىنان سىرىق, مالىنان قۇرىق كەتپەگەن جۇرت قازٸر ىزالى ەرٸ نارازى. ياعني, ول تۇلعانىڭ ەلەكتورالدى پوتەنتسيالى مىقتى, دوسى دا, دۇشپانى دا, ىدىراپ جٷرسە دە, سايلاۋ كەزٸندە بٸرٸگە الاتىن, ورتاق ٷمٸتكەر ۇسىنا الاتىن (ونداي كەزەڭدەردٸ باستان ٶتكٸزدٸك ەمەس پە?!) وپپوزيتسييالىق كٷشتەر دە مويىندايتىنداي قاۋقارى بولۋى تيٸس.
حاريزما دەگەن تاعى بار. ەيتپەسە «زاڭ ٶزگەرتۋشٸلەردٸڭ» ادۋىنى مەن ارىنىنا قاراساڭ, ولار 5 جىل شەنەۋنٸك بولعان كەز كەلگەن ادام پرەزيدەنت بولا الادى دەپ ويلايتىن سيياقتى. وعان بۇل بەيبەرەكەت باستاماشىلدار ەرتەڭ «تەك «نۇر وتان» مٷشەسٸ نەمەسە ەلباسىنىڭ تۋىسى عانا پرەزيدەنت بولا الادى» دەگەن باپتاردى قوسىپ جٸبەرۋٸ دە عاجاپ ەمەس قوي!
ٷشٸنشٸدەن, گەوساياسي فاكتورلار تاعى بار. قازاقستان سيياقتى توقسان جولدىڭ تورابىندا, عالامدىق جەل ٶتٸندە تۇرعان, باتىس, شىعىس, رەسەي اراسىندا ٶزٸندٸك ورنىن ويىپ العان مەملەكەتتٸڭ كەلەسٸ باسشىسى كٸم بولادى دەگەن ساۋال حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى, جەتەكشٸ ەلدەردٸ, كٶرشٸ-قوڭىمىزدى الاڭداتارى سٶزسٸز. سولارمەن دە تەڭ ادامداي سٶيلەسە الاتىن تۇلعا بولۋى شارت! وسى ورايدا ەلباسىنىڭ ٶزٸ ٶز مۇراگەرٸنە سىرتقى كەپٸلدٸكتەر تۋرالى ويلانىپ, شەشٸپ تە قويعان شىعار. ونى مەن بٸزدٸڭ پرورەسەيشٸل ەرٸ پروقىتايشىل سىرتقى جەنە ٸشكٸ ساياساتىمىزعا قاراپ ايتىپ وتىرمىن.
– جالپى, سوڭعى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە «100 قادام» دەدٸ, «بيلٸكتٸ بٶلٸسۋ» دەدٸ, «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەدٸ – قويشى ەيتەۋٸر, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ باستامالار بالالاپ جاتىر. بيلٸكتٸڭ 20 جىلدىق سىنشىسى رەتٸندە وسى جانتالاستىڭ بارلىعىن سەن قانداي ساياسي قۇبىلىستارمەن تٷسٸندٸرەر ەدٸڭ?
– مەنٸڭشە, تاۋسىلمايتىن دابىراشىلدىق پەن ۇرانشىلدىق – ۇزاق جىلدار بويىنا اۋىسۋ, الماسۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن كەز كەلگەن بيلٸككە تەن سيمپتومدار! ەگەر دە بيلٸك جٷيەلٸ تٷردە ەرٸ اشىق سايلاۋدا اۋىسىپ تۇرسا, ونداي دٷدەمال ۋەدەلەر مەن كٷمەندٸ باستامالاردان اۋلاق بولار ەدٸ عوي. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەمەكشٸ, ەرتەڭ كەز كەلگەن قارسىلاسى سايلاۋ الدىنداعى تٸكەلەي ەفيردەگٸ تەلەدەباتتا «سەنٸڭ «پەلەنشە قادام» دەگەن باعدارلاماڭ نە بولدى? نەمەسە «جاڭعىرۋىڭ قانشا پروتسەنتكە جەتتٸ»?» دەپ, جەردەن الىپ, جەرگە سالار ەدٸ. بٸزدە بولسا, ۇراندار ايتىلا بەرەدٸ, ونىڭ ورىندالۋى تۋرالى سۇراپ جاتقان ەجە دە جوق, قوجا دا جوق...
بۇل ەڭگٸمەنٸڭ بەرٸ بٸر اسا ماڭىزدى ساۋالعا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. قازٸر بيلٸكتٸڭ ٶز ٸشٸندە عانا ەمەس, قوعامنىڭ ٶزٸندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان, سەبەپتەرٸ تٷسٸنٸكسٸز, سالدارى مٷلدەم بەلگٸسٸز پروتسەستەر جٷرٸپ جاتىر...
– اقوردانىڭ قوجايىنى تٶسەگٸنەن قاي اياعىمەن تۇرسا, سول كٷنٸ ەلدە سونداي ساياسات بولادى دەگەن جازىلماعان قاعيدا بارىن دا ۇمىتپايىق...
– يە, ونى بيلٸكتٸڭ ٶز ٸشٸندەگٸلەر دە ايتىپ جٷر دەپ ەستيمٸن... 26 جىل ٸشٸندەگٸ بيلٸكتٸڭ سٶزٸ مەن ٸسٸنٸڭ الشاقتىعىن, ونىڭ ٶز حالقىمەن ساناسپاي, تەك قانا وليگارحتارمەن ساناسۋىنىڭ, سولاردىڭ مەركانتيلدٸ مٷددەلەرٸنٸڭ جەتەگٸندە كەتۋٸنٸڭ مورالدىق, يميدجدٸك, يدەولوگييالىق جەمٸسٸن كٶرٸپ وتىرمىز. «حالىق بٸزدٸ 97 پروتسەنت قولدايدى» دەگەن سٶزٸنە بيلٸكتٸڭ ٶزٸ دە سەنەدٸ دەپ ويلامايمىن! ول – ٶزٸن دە, بٸزدٸ دە, سىرتقى قاۋىمداستىقتى دا الداۋ!
حالىق بيلٸكتٸڭ اقساقتى – تىڭداي, ٶتٸرٸكتٸ – شىنداي ەتكەن كٷندەلٸكتٸ ناسيحاتىنان ەبدەن شارشاعان, ال بيلٸك «وسى حالىق كٷننٸڭ بٸر كٷنٸندە بٸزدٸ تٶڭكەرٸپ كەتپەي مە?» دەگەن ويمەن باسى قاتىپ جٷر (ايتپاقشى, زاڭعا ەنگٸزٸلٸپ جاتقان سايلاۋالدىلىق شەكتەۋلەر – سونىڭ ايعاعى!). ال بٸر-بٸرٸنە سەنبەيتٸندەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەرتە مە, كەش پە, داعدارىسقا ۇشىراپ, ول ەكٸ جاق ات قۇيرىعىن كەسٸسٸپ, ايىرىلىسارى حاق! سوندا نە بولماق?
حالىق ونداي بيلٸكسٸز ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرە الادى, ال بيلٸك ٶز حالقىنسىز قايدا بارادى? ەلدە بەرٸ دە شەتەلگە اۋىپ, الدىن الا ەزٸرلەپ قويعان ۆيللالارى مەن پەنتحاۋزدارىنا جايعاسىپ الىپ, جەمقورلىقپەن, ۇرلىق-قارلىقپەن جيعان-تەرگەن اقشاسىنا راحات ٶمٸر كەشە باستاي ما?
يە, بٸزدە بٷگٸندە بيلٸكتٸڭ ٸشٸندە جەنە ونىڭ اينالاسىندا ستراتەگييالىق جەنە تاكتيكالىق ساياسي شەشٸمدەردٸ دايىنداۋعا, قابىلداۋعا قۇزٸرەتتٸ بٸر توپتار بار («بٶلٸپ ال دا, بيلەي بەر»). ولاردا بٷگٸندە بٸراز مٷمكٸندٸكتەر بار. زاڭدىق, پراكتيكالىق, ساياسي, ەكونوميكالىق مەحانيزمدەر ولاردىڭ قولدارىنا شوعىرلانعان.
ەندٸ وسىنىڭ بەرٸن ولار نە ٷشٸن جەنە قالاي پايدالانادى? بٸر نەمەسە بٸرنەشە, ٶزارا كەلٸسٸمگە قول قويعان كلاننىڭ مٷددەسٸن قورعاشتاپ, زاڭداردى ودان سايىن قاتايتا بەرە مە?
سٶيتٸپ, ەلباسىنىڭ مەرتەبەسٸن ودان سايىن بەكٸتۋگە نەمەسە ول ۇسىنعان مۇراگەردٸ قالاي بولسا دا تاققا وتىرعىزۋ ٷشٸن بار جاعداي جاساپ, ٶزدەرٸنە ساياسي ديۆيدەندتەر الۋ ٷشٸن جانى مەن ارىن ساتا ما?!
ٶز باسىم بۇل سۇراققا جاۋاپ تابا الماي جٷرمٸن...
– تاپپايسىڭ, ەمٸرجان! سەبەبٸ ولاردا ار قالماعان, ال بيلٸكتەن دە تەتتٸ جاندارىن ساتا المايدى: سونى ساقتاۋ جولىندا قوعامدى ەبدەن قالجىراتىپ تىنادى. ال سۇحباتىڭا راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, ەرمۇرات باپي
دەرەككٶز: "دات" گازەتٸ
