وسىناۋ تال شىبىقتاي بۇرالعان تالدىرماش تەجٸك قىزىنىڭ ەسٸمٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ٶزٸ ديليارامىن دەيدٸ. قازاقشا سٶيلەگەندە اناۋ-مىناۋ قازاعىڭدى جاڭىلدىرادى. تانىس-بٸلٸستەرٸ ديليا دەپ ەركەلەتەتٸن كٶرٸنەدٸ. ون سەگٸز-اق جاستا. «جۇمىسىنا» مىقتى, ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا. «قايدا ٸستەيتٸن ەدٸڭٸز?» دەسەم, «سەيفۋلليندە» دەيدٸ. «سەيفۋللينٸ نەسٸ?» دەپ العاشقىدا اڭتارىلىپ قالدىم دا, شامالىدان سوڭ ەسٸمە تٷسٸپ, كٷلٸپ جٸبەردٸم. تٷسٸنٸكتٸ. الماتىداعى سەيفۋللين كٶشەسٸنٸڭ بويىندا كٷندٸز-تٷنٸ قازداي-جەزدەي تٸزٸلٸپ تۇراتىن «تٷنگٸ كٶبەلەكتەر» ەكەن عوي. «كليەنت» بوپ كەلٸپ, تانىسىپ-بٸلٸسە باستاعان سوڭ جۋرناليستٸك جۇمىسىمنىڭ مەن-جايىن ايتىپ ەدٸم, باسقالار سيياقتى باسىن الا قاشقان جوق. ٶز باسىنىڭ حيكاياسىن ەدەمٸلەپ ايتىپ بەرۋگە بٸردەن كەلٸستٸ. تەك: «بٸر ساعات ەڭگٸمەلەسسەك – بٸر ساعاتتىڭ, ەكٸ ساعات ەڭگٸمەلەسسەك – ەكٸ ساعاتتىڭ اقشاسىن تٶلەيسٸڭ. «كليەنت» رەتٸندە» دەپ ٶزٸنٸڭ «كەسٸبي تالابىن» كٶلدەنەڭ تارتتى. «ماقۇل» دەدٸم. «جۇمىس ٷشٸن جان پيدا دەگەن جازىلماعان زاڭىم بار» دەپ مەن دە كٷلدٸم. سٶز جوق, سۇلۋ قىز ەكەن. كٶرٸنگەننٸڭ قولجاۋلىعىنا اينالعان قايران سۇلۋلىققا ٸشٸم ۋداي اشىپ كەتتٸ, جاسىراتىنى جوق.
- ايتارى جوق, ەدەمٸسٸز, — دەدٸم مەن. شىندىقتى مويىنداماسقا شارام جوق. — جالپى, ارالاس نەكەدەن تۋعاندار ەدەمٸ بولادى دەيدٸ. راس بولسا.
- راس-راس, — دەپ ديليا باسىن يزەدٸ, — مەتيستكالار سۇلۋ بولادى. قاراعاندىنىڭ بايلارى قىرىلىپ قالاتىن مەن دەگەندە, — دەپ سىڭعىرلاپ كٷلٸپ جٸبەردٸ. سىڭعىر كٷلكٸسٸنەن ەلٸ دە بولسا بالالىقتىڭ بالاۋسا كٷلكٸسٸ ارىلا قويماعانعا ۇقسايدى. ەلدە ماعان سولاي كٶرٸندٸ مە?
- قاراعاندىعا قالاي تاپ بولىپ جٷرسٸز? ەدەتتە سٸزدٸڭ «كەسٸپتٸڭ سۇلۋلارى» «ەڭبەك جولىن» كٶبٸنەسە الماتىدا باستايتىن ەدٸ.
- ايتايىن با? وي, ول بٸر ۇزاق حيكايا عوي.
- ايتا بەرٸڭٸز. قىسقارتىڭقىراپ, — دەدٸم مەن ەڭگٸمە ۇزاققا سوزىلىپ كەتسە, اقشام جەتپەي قالا ما دەگەن قورقىنىشتى ويمەن قالتامدى سيپالاپ, — سول ٷشٸن «كليەنت» بوپ وتىرمىن عوي.
قاراعاندىنىڭ كۋكلاسى
ون التى جاسىندا مەكتەپتٸ تاستاپ, ٷيٸنەن قاشىپ شىققان ديليارا باياعى كەڭەس كەزٸنەن قالعان قىزىل «يكارۋسپەن» باسى اۋعان جاققا تارتىپ كەتٸپتٸ. قۇلىن مٷشەلٸ قىلىقتى قىزدى الىس جولعا الا كەتۋدٸ اۆتوبۋس جٷرگٸزۋشٸسٸنٸڭ كٶبٸسٸ كەت ەرٸ كٶرمەيدٸ, نەگٸزٸ. ولارعا دا جول قىسقارتاتىن ەرمەك كەرەك. سوندايلاردىڭ بٸرٸمەن تەز-اق كەلٸسكەن تٸلٸ مايدا, ٶزٸ سٷيكٸمدٸ قالالىق قىز ديليارانىڭ جولى بٸزدٸڭ قاراعاندىعا تٷسكەن ەكەن.
- قۇجاتسىز قالعان ەكەنسٸز. ونىڭ ٷستٸنە كەمەلەتكە دە تولماعانسىز. اۋىل-قالانى ايتپاي-اق قويايىن, ال ەندٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە قاراي ساپار شەككەندە ٶزبەكستان, قازاقستان شەكارالارىنان قالاي ٶتتٸڭٸز? – دەدٸم مەن ازدان كەيٸن-اق ەڭگٸمە اۋجايىن تٷسٸنە باستاعان سوڭ, — سٸز ەلدەبٸر زات, تاۋار ەمەسسٸز عوي?
- تو-تو, مەسەلە سوندا, تاۋار بولىپ ٶتتٸم عوي, كٶكەتاي-اۋ, — دەپ ديليارا تاعى كٷلدٸ.
سٶيتسەم, ديليارا قىز ەكٸ ەلدٸڭ دە شەكاراسىنان «يكارۋستىڭ» جٷك سالعىشىنا (باگاجنيك, بىلايشا ايتقاندا) جاسىرىنىپ ٶتٸپتٸ. تاۋارلارمەن بٸرگە. اۆتوبۋس جٷرگٸزۋشٸسٸ مۇنى كوممەرسانت تاۋارىنىڭ اراسىنا «بٷكتەپ-بٷكتەپ» تىعىپ تاستايدى. كەدەنشٸلەر مەن شەكاراشىلار ارى-بەرٸ ۇدايى ٶتٸپ جٷرگەن تانىس كٶلٸكتەردٸ تٷپ قوپارا تەكسەرە قويمايتىن كٶرٸنەدٸ.
- قاراعاندى قاتتى ۇناعان بولسا, الماتىعا قالاي كەپ قالدىڭىز?
«ديليارا كۋكلا» مۇنىڭ دا سەبەبٸن ايتتى. استاناعا جاقىن بولعان سوڭ با, ەلدە تەرتٸبٸ تەۋٸر قالا ما, ەيتەۋٸر قاراعاندى پوليتسەيلەرٸ تىنىشتىق بەرمەيتٸن كٶرٸنەدٸ. قۇجاتى جوق بويجەتكەن ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قاقپانىنا تٷسٸپ قالا بەرگەن. تٸپتٸ ٷش مەرتە ايىپ تٶلەتتٸرٸپ, ٶزبەكستان شەكاراسىنان اسىرىپ جٸبەرەدٸ. ٷيرەنٸپ قالعان ديليارا اينالىپ قازاقستانعا قايتا كەلگەن. تەك بۇل جولعى تاڭداۋى الماتىعا تٷسٸپتٸ.
- سٸز ەندٸ ەشكٸمٸ جوق ەلەۋسٸز بٸرەۋ ەمەسسٸز عوي. ەكە-شەشەڭٸز بار. ولار سٸزدٸ ٸزدەمەي مە, قالاي سوندا? قۇجاتىڭىز دا جوق.
- العاشقىدا ٶزٸم حابارلاسىپ, الماتىدا مەيرامحانا-كافەلەردە جۇمىس ٸستەپ جٷرمٸن دەدٸم. تٸپتٸ تەجٸكستانداعى تۋىستارىما ارا-تۇرا اقشا دا سالىپ تۇردىم. قيىن عوي ەندٸ ولارعا دا. ەكە-شەشەمنٸڭ تۇراقتى جۇمىسى جوق. ٶزٸمنەن كەيٸن ەكٸ ٸنٸم بار, سولاردى ٶسٸرٸپ-جەتكٸزۋ كەرەك. ال قۇجاتىما كەلسەم… قازٸر مەنٸڭ قۇجاتىم بار. دۋشانبەدەن الدىرعام. الماتىدا ۋاقىتشا تٸركەۋدە دە بارمىن. قىسقاسى, ەشكٸم مەنٸ قىسا المايدى قازٸر. ٶيتكەنٸ مەن مۇندا زاڭدى تٷردە جٷرمٸن. ال بٸراق راس, نە قۇجاتى جوق, نە ۋاقىتشا تٸركەۋدە دە جوق مەنٸڭ «ەرٸپتەستەرٸم» مۇندا تٸپتٸ كٶپ. قازٸر «كٷندٸز دە ۇشا بەرەتٸن تٷنگٸ كٶبەلەكتەردٸڭ» كٶپشٸلٸگٸ جەرگٸلٸكتٸ قازاقستاندىقتار. ونىڭ ٸشٸندە قازاق قىزدارى دا ٶتە كٶپ. ٶزبەكستاننان كەلگەندەر دە از ەمەس.
«كرىشاڭ بولماسا, قاڭعىپ كەتەسٸڭ…»
ديليارا-كۋكلانىڭ ايتۋىنشا, الماتىدا «سەكس-يندۋسترييا كاك پولوجەنو» جولعا قويىلعان. تاكساسى ارزان «كٶبەلەكتەر» كٶبٸنەسە قالاداعى قاپتاعان شاعىن قوناق ٷيلەردە «قىزمەت» كٶرسەتەدٸ. مۇنداي قوناق ٷيلەر نەگٸزٸنەن وسىنداي «قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ» ەسەبٸنەن پايدا كٶرەدٸ ەكەن, ەيتپەسە بانكروت بولادى. ال ەليتالى جەزٶكشەلەر «كٶبەلەك بولىپ كٶشەدە ۇشپايدى». قىمبات قوناق ٷيدە ٸستەيدٸ. ارنايى تاپسىرىسپەن عانا جٷرەدٸ. ولاردىڭ ٶزدەرٸن نەشە تٷرلٸ قۋلىق-سۇمدىقتان قورعاپ جٷرەتٸن ارنايى وققاعارلار بار كٶرٸنەدٸ.
- الماتىداعى سەكس-يندۋسترييا زاۋىت كونۆەيەرٸ سيياقتى كٷنٸ-تٷنٸ جۇمىس ٸستەيدٸ, — دەيدٸ ديليا, — قالاداعى «نٷكتەلەردٸڭ» بارلىعىنىڭ «كرىشاسى» بار. مىسالى, «توچكانىڭ» بٸرەۋٸنە پوليتسەيلەر «كرىشەۆات» ەتسە, ەندٸ بٸرەۋٸنە بانديتتەر «كرىشەۆات» ەتەدٸ. بٸراق بۇلاردىڭ بارلىعى دا بٸرٸمەن-بٸرٸ ٶزارا شىرماۋىقتاي ماتاسىپ, بايلانىسىپ كەتكەن. «كرىشاڭ بولماسا, قاڭعىپ قالاسىڭ. يتتٸڭ يتاقايىنا جەم بولاسىڭ. ەڭ جاقسىسى, مٷمكٸن ەڭ جامانى شىعار, بٸلمەيمٸن – ەيتەۋٸر قازاقستاندا جەزٶكشەلٸگٸ ٷشٸن قىلمىستىق جازاعا تارتاتىن زاڭ جوق. سوندىقتان ۇستالساق, ەكٸمشٸلٸك جازاعا عانا تارتىلامىز. ول جازا تٷك ەمەس, كەكٸر-شٷكٸر ايىپ اقشاسىن تٶلەي سالامىز دا, «كٶشەگە قايتا» شىعا بەرەمٸز.
قۇلدىققا تٷسكەن قىزدار
سوڭعى كەزدە جاس قىزداردى جەزٶكشەلٸككە مەجبٷرلەيتٸن, ولاردى الىپ-ساتاتىن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ تۋرالى كٶپ ايتىلىپ جٷر.
الماتى قالالىق ٸشكٸ ٸستەر دەپارتامەنتٸ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنە جٷگٸنسەك, جاقىندا وسىنداي كەزەكتٸ قىلمىستىق توپتىڭ «قىزمەتٸ» ەشكەرەلەنگەن. مىسالى, ەرلان جەنە ەزٸرەت دەگەن ەكٸ جاس جٸگٸت قىرعىز ەلٸندەگٸ وش قالاسىنىڭ 19 جاسار بويجەتكەنٸن الماتىعا الداپ ەكەلٸپ, 500 دوللارعا ساتىپ جٸبەرٸپتٸ. سونداي-اق, تاعى بٸرنەشە قىرعىز قىزىنىڭ قۇجاتىن تارتىپ الىپ, ٶزدەرٸن جەزٶكشەلٸكپەن اينالىسۋعا مەجبٷرلەگەن نورا, اينۇر ەسٸمدٸ «جەڭگەتايلار» دا قۇقىق قورعاۋ مەكەمەسٸنٸڭ ارنايى وپەراتسيياسى بارىسىندا قولعا تٷسكەن. سوڭعى مەلٸمەتكە قاراعاندا, الماتىدا جەزٶكشەلٸكپەن اينالىسۋعا ارنالعان جىنويناقتى ەشكەرەلەۋ جالعاسۋدا. جەزٶكشەلەر ورداسىن ەشكەرەلەۋمەن ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كٷرەس باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ مەن اۋماق بويىنشا ۋچاسكەلٸك ينسپەكتورلار اينالىسۋدا. پوليتسەيلەردٸڭ ايتۋىنشا, قوناقٷيلەر, دەمحانالار مەن بارلار, جالعا بەرٸلەتٸن پەتەرلەر مەن باسقا دا كٶڭٸل كٶتەرۋ ورىندارى جەزٶكشەلەردٸڭ «تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا» اينالعان.
جاقىندا جەڭگەتايلىقتى كەسٸپ ەتكەن كەزەكتٸ بٸر كەلٸنشەكتٸ قالالىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كٷرەس باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ەشكەرەلەدٸ. ول ٶزٸنٸڭ ەكٸمشٸلٸك مٸندەتٸن عانا ەمەس, سونداي-اق جەڭگەتايلىق قىزمەتٸن دە ٶتە جاقسى اتقارعان.
نە ٸستەۋ كەرەك?
- الماتىدا جەزٶكشەلٸككە مەجبٷرلەۋ ٶرشٸپ تۇر. وسىنىڭ الدىن الاتىن, بولماسا جولىن كەسەتٸن ناقتى قانداي شارالار ٸستەدٸڭٸزدەر? – دەگەن سۇراعىمىزدى بٸز الماتى قالالىق ٸٸد ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كٷرەس باسقارماسى ادام ساۋداسىمەن كٷرەس بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى نۇرلان سەرسەنباەۆقا قويدىق.
نۇرلان سەرسەنباەۆ: بٸرقاتار مەكەمەنٸ جاقىندا عانا تەكسەرگەن بولاتىنبىز. جەزٶكشەلٸكپەن اينالىسۋعا ارنالعان پريتوندار ۇيىمداستىرۋ تۋرالى جەدەل اقپارات تٷسٸسٸمەن بٸز تەكسەرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸك. نەتيجەسٸندە اتالعان اقپارات راستالدى. ەلٸمٸزدەگٸ قىلمىستىق كودەكستٸڭ 309 بابىندا قاراستىرىلعان قىلمىس بەلگٸلەرٸ بويىنشا بٸرنەشە قوناقٷي ەكٸمشٸسٸ قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى.
- جەڭٸل جٷرٸسكە سالىنعان بويجەتكەندەر مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلمەك?
- نۇرلان سەرسەنباەۆ: اتالعان ٸستٸ جٷرگٸزۋ بارىسىندا بٸرنەشە قوناق ٷيدەن 7 جەڭٸل جٷرٸستٸ قىز ەشكەرەلەندٸ. بويجەتكەندەردٸ ەسەپكە قويۋ جەنە ولاردىڭ قاندايدا بٸر زاڭعا قايشى ەرەكەتتەرگە قاتىستىلىعىن تەكسەرۋ ماقساتىندا ولار اۋماق بويىنشا الاتاۋ اۋدانىنىڭ ٸٸب جەتكٸزٸلدٸ. سونىمەن قاتار, قىزمەتكەرلەرٸمٸز تٷركسٸب اۋدانىندا ورنالاسقان تاعى بٸر شاعىن قوناقٷيدەگٸ 23 جەزٶكشەنٸ ۇستادى. ولاردىڭ بارلىعى الماتىعا ەلٸمٸزدٸڭ ەر ايماعىنان كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى.
- ولارعا قانداي دا بٸر شارا قولدانىلا ما?
- نۇرلان سەرسەنباەۆ: قازٸرگٸ تاڭدا قوناق ٷي قوجايىنى ەكٸمشٸلٸك زاڭناماعا سەيكەس ەلٸمٸزدٸڭ ەكٸمشٸلٸك-قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسٸنٸڭ 450 بابى, ياعني جەزٶكشەلٸكپەن اينالىسۋ ٷشٸن كٶپە-كٶرنەۋ ٷي-جايلار ۇسىنۋ بويىنشا جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى. الايدا ولار جەڭگەتايلىق قىزمەت كٶرسەتپەگەن. ايتا كەتەيٸن, وسى باعىتتا جٷرگٸزٸلگەن اۋقىمدى جەنە جەرگٸلٸكتٸ جۇمىستار مەن رەيدتەر, سونداي-اق جەدەل ٸس-شارالار تۇراقتى تٷردە جالعاسۋدا. كريمينوگەندٸك جاعدايدى ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا العا قويىلعان مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ۇقكب بٶلٸمشەلەرٸندە بارلىق مٷمكٸندٸكتەر مەن رەسۋرستار جەتكٸلٸكتٸ.
كەرەك-دەرەك: الماتى قالالىق ٸٸد باسپاسٶز قىزمەتٸنە جٷگٸنسەك, 2015 جىلى 55 پريتون ەشكەرەلەنگەن. سونىمەن قاتار, جەدەل شارا بارىسىندا جەزٶكشەلٸكپەن اينالىسۋعا, ونىڭ ٸشٸندە 4 جاعدايدا كەمەلەتتٸك جاسقا تولماعانداردى جەزٶكشەلٸككە تارتۋدىڭ 32 فاكتٸسٸ انىقتالعان. 21 قوناق ٷي مەن 111 پەتەر انىقتالىپ, يەلەرٸنە جالپى سوماسى 15 ميلليون تەڭگە كٶلەمٸندە ايىپپۇل سالىنىپتى.
مارات ماداليموۆ
دەرەككٶزٸ: ult.kz
