ەكونوميكاسى قۋاتتى ەل – ماشينا جاساۋ سالاسى دامىعان ەل. ەلەمنٸڭ كٶشباسشى مەملەكەتتەرٸنە قاراساڭىز, بۇل تۇجىرىمنىڭ اقاۋسىز شىندىق ەكەنٸن مويىندايسىز. سول ەلدەردٸڭ كٶبٸ ٶندٸرٸسكە قاجەتتٸ شيكٸزاتتى ٶزگە ايماقتان تاسىمالدايتىنى ويلانتپاي قويمايدى. بٸزدٸڭ ەل ماشينا جاساۋ سالاسىندا ٶزگەلەرگە تەۋەلدٸ بولىپ كەلەدٸ. قانشاما جوبالاردى قولعا الدىق, بٸراق وڭدى نەتيجە ەلٸ بايقالا قويعان جوق. بۇل سالاداعى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرامىز? ماشينانىڭ قانداي تٷرلەرٸن شىعارۋدى قولعا العان جٶن? ەلٸمٸز عالىمدارىنىڭ عىلىمي پوتەنتسييالى قانداي? وسى جەنە ٶزگەدە سۇراقتار تٶڭٸرەگٸندە ق. ي. سەتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە قاراستى ە. بٷركٸتباەۆ اتىنداعى ٶنەركەسٸپتٸك ينجەنەرييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەۋەزحان تۇرداليەۆ مىرزانى ەڭگٸمەگە تارتقان ەدٸك.
– جەر جٷزٸنٸڭ ەكونوميكالىق كارتاسىنا قاراساق, ماشينا جاساۋ ٶنەركەسٸبٸ دامىعان ەلدەردٸ تٶرت توپقا بٶلۋگە بولادى. بٸرٸنشٸ توپقا سولتٷستٸك امەريكا جاتادى, ولار ماشينا جاساۋ ٶنٸمدەرٸنٸڭ بارلىق تٷرٸن ٶندٸرەدٸ. ەكٸنشٸ توپقا ەۋروپا (تمد ەلدەرٸنەن باسقا) ەلدەرٸن ايتۋعا تيٸسپٸز. بۇلار العاشقى بۋ ماشيناسىن جاساعاننان بەرٸ, بۇل سالادا ٶزگەگە دەس بەرگەن ەمەس. ٷشٸنشٸ توپ دەپ شىعىس جەنە وڭتٷستٸك شىعىس ازييا ەلدەرٸن اتايمىز, ونىڭ ٸشٸندە جاپونييا جەنە وڭتٷستٸك كورەيا ٶزدەرٸن ماشينا جاساۋداعى جوعارعى تەحنولوگيياسىمەن مويىنداتىپ وتىر. ال تٶرتٸنشٸ توپ – تمد ەلدەرٸ, ٷلكەن كٶلەمدە ماشينا جەنە قوندىرعىلار شىعاراتىن قۋاتى بولدى, بٸر كەزدەرٸ... بٸراق الدىڭعى 3 توپقا كاراعاندا عىلىمي جەتٸستٸكتەرٸن ەنگٸزۋدەن ارتتا قالىپ كەلەدٸ. گەرمانييا, فرانتسييا, يتالييا, انگلييا, يسپانييا, امەريكا, برازيلييا, جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, قىتاي, سينگاپۋر, مالايزييا سەكٸلدٸ كٶپتەگەن ەلدەر ماشينا جاساۋ سالاسىن ۋىسىندا ۇستاپ تۇر. تمد ەلدەرٸندەرٸنٸڭ ٸشٸندە بەلورۋسسييا ٶزٸنٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتٸ تەحنيكالارىن, رەسەي اۋىر تەحنيكالىق ماشينالارى مەن بۇرىنعى جەڭٸل كٶلٸكتەرٸ قايتا جاڭالاپ, شىعارۋدى قولعا الىپ كەلەدٸ. كٶرشٸمٸز ٶزبەكستاننىڭ جەتٸستٸكتەرٸ دە ەدەۋٸر. جەڭٸل اۆتوكٶلٸك ٶندٸرۋدە ەلەمنٸڭ الدىڭعى 30 ەلٸنٸڭ ٸشٸنە ەنگەنٸن ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ.
– قازاقستاندا كەزٸندە كٶپتەگەن زاۋىتتار بولدى عوي. 2000 جىلدارى «تۇلپار» اتتى كٶلٸك شىعارعانىمىزدا جادىمىزدا. نەگە كٶپتەگەن باستامالار اياقسىز قالىپ كەلەدٸ?
– ەلٸمٸزدە كەزٸندە ٶندٸرٸستٸك ٶنٸمنٸڭ بەستەن بٸرٸن ماشينا جاساۋ ٶنەركەسٸبٸ بەرگەن. بٸزدٸڭ كٶپتەگەن زاۋىتتارىمىز بولدى. سوعىستان كەيٸنگٸ جىلداردا ونداعان ماشينا جاساۋ زاۋىتتارى سالىندى. اسپاپ جاساۋدىڭ, ەلەكتروتەحنيكالىق ٶنەركەسٸپتٸڭ, تراكتور جاساۋدىڭ جاڭا سالالارى قارقىندى جۇمىس ٸستەي باستادى. مىسالى, 1990 جىلدارى ماشينا جاساۋ كەشەنٸنٸڭ قۇرامىندا 2500-دەي ٶنٸم تٷرلەرٸن شىعاراتىن 370 زاۋىت جۇمىس ٸستەگەنٸن بۇل كٷندە كٶبٸمٸز ۇمىتىپ تا كەتكەندەيمٸز... قازٸر شە? ماشينا جاساۋ سالاسىندا كٶپ زاۋىتتارىمىز بۇرىنعى كەڭەس وداعى ۋاقىتىندا شىعارعان ٶنٸمدەرٸن سانى جەنە ساپاسى جاعىنان تٶمەن قۇلدىراتىپ الدى. تاڭعالاتىن نەرسە ەمەس, ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتتىق ٶنەركەسٸپتٸڭ ماشينا جاساۋ ٶنٸمدەرٸ 1990 جىلى 16% بولسا, 2008 جىلى 2,9% قۇرادى. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, بٸز زاۋىتتاردى ساقتاۋدىڭ ورنىنا, تەمٸر-تەرسەك ەسەبٸندە ساتىپ جٸبەردٸك. ەندٸ سونداي زاۋىتتار سالۋ ٷشٸن ميللياردتاعان قارجى قاجەت. سوڭعى جىلدارى بۇل سالاعا مەملەكەت ايرىقشا نازار اۋدارا باستادى. جۋىردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قوستانايعا ساپارى بارىسىندا كورەيا بٸرلەسكەن ماشينا قۇراستىرۋ زاۋىتىنا سوعىپ, ولاردىڭ جۇمىسىنا سەتتٸلٸك تٸلەدٸ. ەگەر تٸل-كٶز تيمەسە, الداعى بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە سول زاۋىتتا 80 مىڭ دانا ماشينا قۇراستىرىلاتىن كٶرٸنەدٸ. بۇل ايرىقشا اۋقىمدى جوبا. مەملەكەت باسشىسى ارتقان سەنٸمنٸڭ ٷددەسٸنەن شىعۋ ٷشٸن زاۋىت باسشىلىعىن قاۋىرت جۇمىس كٷتٸپ تۇر.
– بٸزگە دەل قازٸر ماشينا جاساۋدىڭ قانداي تٷرلەرٸن قولعا العان جٶن?
– وداق ىدىراعان كەزدە قازاقستاندا 120 مىڭعا جۋىق جٷك ۆاگونى بولعان. بٷگٸندە سونىڭ 70-80 مىڭى بار, قالعاندارى ەسكٸردٸ. بٸزدە ۆاگون جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ جىلدا سٶز بولىپ كەلەدٸ. بٸزگە دەل بٷگٸنگٸ تاڭدا 20-30 مىڭداي ۆاگون قاجەت. ونىڭ بەرٸن ساتىپ الۋعا جاعدايىمىز جار بەرمەيدٸ. سوندىقتان جىل سايىن 1000 ۆاگون عانا ساتىپ الىپ وتىرمىز. مۇنى بٸر دەڭٸز. قازاقستاندا بۇرىن 230-240 مىڭداي تراكتور بار ەدٸ. قازٸر شامامەن 130 مىڭداي قالسا كەرەك. دەمەك, اۋىل شارۋاشىلىعىنا 100 مىڭداي تراكتور كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنا زەرۋ, ساتىپ الۋعا قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸ جوق ٸرٸ شارۋاشىلىقتار قانشاما. ٸرٸ شارۋاشىلىق بٸرلەستٸكتەر شەتەلدەن تەحنيكا ساتىپ العانىمەن, شاعىن فەرمەرلەردٸڭ وعان مٷمكٸندٸگٸ جەتكٸلٸكسٸز. بەلورۋستىڭ شاعىن تراكتورلارىن ساتىپ الۋمەن ٸلدالدالاپ كەلەدٸ. ونىڭ ٶزٸ تاپشى. بٸز اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن بٸرنەشە مەرتە جاساۋعا تالپىنىپ كٶردٸك. بۇل جۇمىسىمىزدان نەتيجە شىقپادى. مەنٸڭ ايتپاعىم, بٸزگە دەل قازٸرگٸ تاڭدا ۆاگون جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ٶندٸرەتٸن بٸرنەشە ٸرٸ زاۋىت سالعان دۇرىس. ونان شىعاتىن ٶنٸمدەردٸ مەيلٸنشە حالىققا قولجەتٸمدٸ باعامەن بولماسا ليزينگ ارقىلى بەرسەك, زاۋىت تا, حالىق تا ۇتىلماس ەدٸ. ال جەڭٸل اۆتوكٶلٸكتەردٸ شىعارۋدىڭ جٶنٸ باسقا. وعان جٷيەلٸ جۇمىس كەرەك. مٷمكٸندٸگٸنشە, وتاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي پوتەنتسيالىن وڭدى پايدالانعان جٶن.
– ق. ي. سەتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ ماشينا جاساۋ ماماندارىن دايارلايتىن بٸرەگەي وقۋ ورنى. ۇزاق جىلدىق پەداگوگيكالىق جەنە عىلىمي تەجٸريبەسٸ بار. ماشينا جاساۋ ماماندىعى بويىنشا بٸتٸرەتٸن تٷلەكتەرگە سۇرانىس بار ما?
– ەڭ ەۋەلٸ, ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ بيىل 80 جىلدىق مەرەيتويى ەكەنٸن ايتا كەتەيٸن. ۇزاق جىلدىق تاريحى بار بٸرەگەي وقۋ ورداسىنىڭ جان جاقتىلى جەتٸستٸكتەرٸن ايتار بولساق, ەڭگٸمەمٸز ۇزاققا سوزىلارى انىق. ەلباسى ەر جولداۋىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەحنيكالىق ماماندىقتارعا جٸتٸ كٶڭٸل بٶلۋدٸ تاپسىرىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت ەلٸمٸزگە ەڭ قاجەتتٸ مامانداردى دايارلايتىن, عىلىمي مٷمكٸندٸگٸ ٶتە جوعارى, جوعارى ساناتتاعى وقىتۋشىلارى كٶپ, حالىقارالىق بٸلٸم بەرۋ ستاندارتتارى نەگٸزٸندە شەكٸرتتەر دايىندايتىن, اتى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تانىمال ماڭدايالدى وقۋ ورنى بولعاندىقتان, قاشاندا ٶز اتىنا كٸر كەلتٸرمەۋدٸ ويلايدى. مۇنداعى ەر ۇستازدىڭ موينىندا ايرىقشا جٷك بار. ەلباسى «بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلت قالىپتاستىرۋ – زامان تالابى» ەكەنٸن ايتىپ كەلەدٸ. بٸز دەل سول ماقساتتا جۇمىس ٸستەيتٸن ۇجىمبىز. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جەكسەمبەك مەكەيۇلى ەدٸلوۆ ەلەمدەگٸ تەحنولوگييالاردىڭ جاڭا ٷلگٸسٸن دەر كەزٸندە وقۋ ورداسىنا ەنگٸزٸپ, جاڭا عىلىمي جەتٸستٸكتەردٸ ٷيرەنۋگە بار جاعدايدى جاساۋدى قولعا الىپ وتىر. بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ەربٸر جاڭالىقتان قالىس قالماۋدى بٸزگە مٸندەتتەيدٸ, وعان قاجەتتٸ عىلىمي بازانى قالىپتاستىرۋدان قارجى اياپ جاتقان جوق. قازٸر بٸزدەن بٸتٸرگەن تٷلەكتەردٸڭ بٸراز بٶلٸگٸ ەلٸمٸزدەگٸ زاۋىتتاردا جۇمىس ٸستەسە, كەيبٸرٸ شەتەلدەردەن شاقىرتۋ الىپ, قۇرلىق اتتاپ كەتٸپ جاتقاندارى دا بار. ەرينە, ەگەر ەلٸمٸزدە ماشينا جاساۋ سالاسى قارقىندى دامىسا, ولاردىڭ ەلدەن كەتپەيتٸنٸ انىق. ال ينستيتۋتىمىزدان بٸتٸرگەن بٸلٸكتٸ مامانداردىڭ قاتارىندا نەبٸر ەلگە تانىمال ازاماتتار, قوعام قايراتكەرلەرٸ, زاۋىتتار مەن فابريكالاردىڭ باسشىلارى, بەلگٸلٸ عالىمدار كٶپ. ينستيتۋت ماشينا جاساۋ, مۇناي-گاز ٶنەركەسٸبٸ, جەڭٸل ٶنەكەسٸپكە قاجەتتٸ تەحنيكالاردى دايىندايتىن مامانداردى ەزٸرلەيدٸ. بٸزدٸڭ تٷلەكتەرٸمٸزدٸڭ بٸرنەشەۋٸ ٶزدەرٸنٸڭ پاتەنتتەرٸن ٶزگە ەلدەرگە ساتقانىن دا بٸلەمٸز. بٸزدە ولاردىڭ جاڭالىقتارىن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە ەنجاولىق قولبايلاۋ بولىپ وتىرعانىن دا جاسىرىپ قايتەلٸك. ٶزدەرٸ ٶنٸم شىعارۋعا قارجى تاپپايدى. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن كٷن تاقاۋ عوي دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ, پرەزيدەنت ماشينا جاساۋ سالاسىنا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸپ وتىر. ٷكٸمەت تە قولدان كەلگەن كٶمەگٸن اياپ جاتقان جوق. قۋاتتى ەل ماشيناسىن ٶزٸ جاسايدى. «جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەگەن حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز عوي. ماشينا ٶندٸرٸسٸ دامىماعان ەلدٸڭ ٶزگە سالاسى داميدى دەۋ قيىن.
ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدەن بٸلٸم الىپ جاتقان جاستاردىڭ ٸزدەنگٸشتٸگٸ سٷيٸنتەدٸ. ولار تەحنولوگييا مەن يندۋسترييا دامىعان عاسىردىڭ تٷلەكتەرٸ بولعاندىقتان, اقپاراتتىق مٷمكٸندٸكتٸ قالت جٸبەرمەي, ٶزدەرٸنە كەرەكتٸ عىلىمي جاڭالىقتاردى ۋاقتىلى بٸلە الادى. بٸر بايقاعانىم, ٷنەمٸ ٶزگە ەلدەردەگٸ سوڭعى عىلىمي جاڭالىقتارعا قۇلاق تٷرٸپ, ٸشتەي سولارمەن بەسكەلەسەتٸندەرٸ بايقالادى. ٶزدەرٸ جاڭالىق اشۋعا قۇمار. ارماندارى ەلەمگە تانىمال قازاقستاندىق ماشينا برەندٸن جاساۋ ەكەنٸن ايتىپ تا جاتادى. بٸز سولاردىڭ ارماندارىنا قانات بٸتٸرۋ ٷشٸن بار كٷشٸمٸزدٸ سالامىز. ەگەر ماعان: «ۇلتتىق يدەولوگييانى قالاي قالىپتاستىرۋعا بولادى?», – دەپ سۇراق قويساڭىز, مەن ويلانباستان: «وتاندىق يندۋسترييانى دامىتۋ, ٶز ماشينامىزدى جاساۋ» دەر ەدٸم. ۇلتتىڭ رۋحىن سەرپٸلتەر كٷننٸڭ دە اۋىلى الىس ەمەس ەكەنٸنە سەنٸم كەسٸل.
ەڭگٸمەلەسكەن, ت. تاڭجارىق.
.
دەرەك
وداق ىدىراعان كەزدە قازاقستاندا 120 مىڭعا جۋىق جٷك ۆاگونى بولعان. بٷگٸندە سونىڭ 70-80 مىڭى بار, قالعاندارى ەسكٸردٸ.
قازاقستاندا بۇرىن 230-240 مىڭداي تراكتور بار ەدٸ. قازٸر شامامەن 130 مىڭداي قالسا كەرەك. دەمەك, اۋىل شارۋاشىلىعىنا 100 مىڭداي تراكتور كەرەك.
