قوناەۆ
استانادا بۇرىن قوناەۆ كٶشەسٸمەن جٷرگەندە قۇدايعا سىيىنىپ, ارۋاققا تابىناتىن ەلمەرەك ەۋليەنٸڭ ۇرپاعى, شيپاگەر, حالىقارالىق نوسترادامۋس اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرٸ مارقۇم ەرمەك مىرزاكەلدٸ قاسىمدا بولاتىن. ديمەكەڭدٸ جيٸ ەسكە الىپ, ماعان ول كٸسٸ جايىندا كٶرگەن تٷسٸن جيٸ ايتۋشى ەدٸ. بۇل دٷنيەدە دانا پاتشا بولعان ديمەكەڭ و دٷنيەدە دە كەمەڭگەر كٸسٸ, ەۋليە سۇڭعىلا ەكەن. فەني ٶمٸردە بيلٸك شىڭىندا, باقيلىق ٶمٸردە تەڭٸر تاعىندا وتىرعانىن كٶرگەن تٷسٸ ارقىلى تالاي رەت ايتىپ ەدٸ. بۇعان بٸرەۋ يلانادى, بٸرەۋ سەنبەيدٸ ەرينە. قۇداي ەلەمٸن, تەڭٸر تىلسىمىن تانۋعا پەندەنٸڭ اقىل-ويى جەتپەيدٸ. ٶزٸمنٸڭ توپشىلاۋىمشا پايعامبار اتتاس, ەۋليە رۋحتى ديمەكەڭ مەڭگٸلٸك نۇرعا اينالىپ كەتكەن. سول «تىلسىم-نۇردىڭ» پەندەلەرگە ەسەرٸ دە بولادى ەكەن. اتى «دٸنمۇحامەد», «ديماش» دەگەن قازٸر بالالار كٶپ. جاستاي تاڭىلعان بەلگٸلٸ ازاماتتار شىعىپ جاتىر. وسى «دٸنمۇحامەد» دەگەن اتتان بٸر ەرەكشە سىيقىرلى كٷش سەزٸلەدٸ. اللا تاعالا الدىمەن ادامعا ات قويۋدى ٷيرەتكەن. ات قويۋعا بايلانىستى ٸلٸم بار. ديماش – دٸنمۇحامەد دەگەن ەسٸمٸ - ەرەكشە قازاق ەنشٸسٸ بيىل ەلەمدٸ تاڭداندىردى. قىتايدى دٷرلٸكتٸرگەن ەنشٸ ديماشتىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى «دٸنمۇحامەد» ەكەن. ەكە-شەشەسٸ د.قوناەۆ اتاسى سيياقتى اتاقتى, ادال, قاراپايىم بولسىن دەپ وسى اتتى قويىپتى.
ديمەكەڭ – ديماش بۇرىن ول ەلدە اكادەميك اتىمەن ەيگٸلٸ بولسا, ونىڭ اتىن العان ديماش ەنشٸلٸگٸمەن اسپان استى ەلٸن تەنتٸ ەتتٸ.
ول كەزدە اكادەمييا پرەزيدەنتٸ ديمەكەڭ ەلۋٸنشٸ جىلداردىڭ باسىندا كسرو يمپەرييا پاتشاسى ن.حرۋششەۆپەن بٸرگە قىتايعا بارعان وسى ساپارىندا گەولوگييا عىلىمى جٶنٸندە بايانداما جاساپ, سول ەلدەگٸ كٷللٸ وقىمىستىلاردى قايران قالدىرىپ, كەزدەسۋ, جٷزدەسۋلەردە حالىقتىڭ شەكسٸز قۇرمەتٸنە بٶلەنەدٸ. بٸر ايعا جۋىق اسپان استى ەلٸندە بولعان د.قوناەۆ ۇمىتىلماستاي تۇلعا بولىپ قالادى. ەنشٸ ديماش-دٸنمۇحامەدتٸ بۇدان الپىس جىل بۇرىن اتالعان ەلگە بارعان ديمەكەڭنٸڭ ەرۋاعى, اتا قازاقتىڭ رۋحى قولداعان بولار. ديمەكەڭ قىتايدىڭ ٶنەر جۇلدىزدارىمەن كەزدەسكەندە قازاقتىڭ بەلگٸلٸ ەنشٸلەرٸ مەن كٷيشٸلەر تۋرالى جەنە اقىن-جازۋشىلارى جٶنٸندە ەڭگٸمەلەگەن. قىتاي ەلٸ جٶنٸندە ٶتكەن كەڭەستٸك دەۋٸردە ٶتە قۇندى ەڭبەك جازعان ديمەكەڭ ەكەنٸن بٸرەۋ بٸلەدٸ, بٸرەۋ بٸلمەيدٸ. «قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى 30 كٷن» دەگەن ورىس تٸلٸندە شىققان كٸتابى ەلگە تەز تاراپ كەتەدٸ.
استانادا دٸنمۇحامەد قوناەۆ اتىنداعى كٶشەمەن جٷرگەندە ماعان دٸن قۇدٸرەتٸ مەن پايعامبار ەسٸمٸ ٷيلەسكەن ديمەكەڭنٸڭ ازان شاقىرىپ قويعان قاسيەتتٸ اتى «دٸن مەن مۇحامەد» قاتار باۋراپ, ەرٸكسٸز ويعا باتىرادى. وسى بٸر ەسەم عيماراتتارى كٶك تٸرەگەن, اق وردا اسقاقتاعان, «بەيتەرەك» جارقىراعان, ديمەكەڭ رۋحى لاۋلاعان گٷلزالى كٶشە-داڭعىل استانانىڭ «كيەلٸ كەڭٸستٸگٸ» سيياقتى. تٸپتٸ, جٷرەگٸ دەسە دە بولادى. بەينە بٸر ەرتەگٸ كٶرٸنٸس, ەۋليە رۋحى مەن حان ورداسى قاتار ٷيلەسكەن ٶزگەشە ەلەم ٶزٸنە قاتتى قىزىقتىرىپ, ەسەرگە بٶلەيدٸ, نۇرعا باتىرادى, ەرقاشان قايران قالدىرادى. ٶيتكەنٸ پايعامبار اتتاس دٸنمۇحامەد (د.قوناەۆتىڭ) رۋحى كٶزگە كٶرٸنبەي, قۇلاققا ەستٸلمەي, ادامعا بٸلٸنبەي تىلسىم تۇڭعيىققا تارتادى.
الماتىدا دا د.قوناەۆ اتىنداعى كٶشە بار. قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸ سول - قازاقستان قالالارىنداعى بۇرىنعى ۆ.لەنين اتىنداعى داڭعىلدار قازٸر ديمەكەڭ اتىمەن اتالىپ, دانا رۋحىن دارالاپ, مەڭگٸلٸككە جالعاستىرۋدا.
كەمەڭگەردٸڭ سايىپقىران شەكٸرتٸ, تەڭدەسٸ جوق ساياسات مەمٸلەگەرٸ, كٶرەگەن كٶشباسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استاناداعى د.قوناەۆ داڭعىلىمەن اق وردانى بەتكە الىپ, كەڭسەسٸنە كەلەدٸ. كەمەڭگەر مەن كٶرەگەن كٶشباسشىنىڭ تەڭٸر تىلسىمى ارقىلى ٷيلەسٸپ, قاتار جٷرگەنٸن ادامدار سەزبەيدٸ. كٶرٸپكەل ەرمەك قانا مۇنى بٸلەتٸن. رەتٸ كەلگەندە بەرٸن ماعان تولىق باياندايمىن دەپ جٷرگەندە ول وقىس دٷنيە سالدى.
استانادا «ەلمەرەك رۋحاني ورداسىن» اشقان ول ديمەكەڭ اتىنداعى داڭعىلمەن جيٸ جٷرەتٸن. اللاعا جەنە ەلمەرەك پەن دٸنمۇحامەدتٸڭ رۋحىنا تابىناتىن ونىڭ بويىنداعى تىلسىم كٷش ەرەكشە ەدٸ.
ەرمەك ديمەكەڭدٸ بالا كەزٸندە كٶرگەن.
كەمەڭگەر جەنە «كەڭكەلەس پاتشا»
بۇرىنعى تسەلينوگراد, قازٸرگٸ استانادا قازاقستانعا قاتىستى تاريحي وقيعالار كەزٸندە ەلەم نازارىن اۋداردى. كەڭەستەر وداعىنىڭ دٷنيەنٸ شۋلاتقان تىڭ يگەرۋ ەكونوميكالىق ساياساتى قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك وبلىستارىنان باستالدى.
ەجەلگٸ اتى اقمولاعا الپىسىنشى جىلدارى ۇردا-جىق, ەسەرسوق مٸنەزٸمەن ەلدٸ مەزٸ ەتكەن سول كەزدەگٸ كسرو-نىڭ پاتشاسى نيكيتا سەرگەەۆيچ حرۋششەۆ كەلەدٸ. ديمەكەڭ ول كٸسٸمەن بٸرگە جٷرەدٸ. بٸر ەڭگٸمە-دٷكەن ٷستٸندە نيكيتا اقمولا دەگەن ات قانداي ماعىنا بەرەدٸ دەپ سۇرايدى. – ەرۋاققا قاتىستى «كيەلٸ», «قاسيەتتٸ» دەگەن ۇعىم بەرەدٸ., - دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. قاسىنداعى پارتييا قايراتكەرٸ دەل ماعىناسى ورىسشا «بەلىي موگيلا» ياعني, «اق مولا» دەپ جاعىمسىز جەر-سۋ اتاۋى ەكەنٸن وعان ۇعىندىرادى. بەيٸت-قورىمعا قاتىستى اتاۋدى ۇناتپاعان ن.حرۋششەۆ «بۇل تىڭ ٶلكەسٸ – ياعني تسەلينا. سوندىقتان تسەلينوگراد» بولسىن دەپ بۇيىرادى. ورتا بٸلٸمٸ بار شارۋا بالاسىٶزگە ۇلتتىڭ سالت-دەستٷرٸنەن بەيحابار, تاريحىنان ماقۇرىم «قييالي كوممۋنيزمنٸڭ» كەڭكەلەس كٶسەمٸ نيكيتانىڭ ايتقانى بولادى. سٶيتٸپ, قالا تسەلينوگراد اتانادى.
اقمولا جايىندا لەپٸرٸپ, اشۋ شاقىرىپ, دولدانىپ, ٸشٸمدٸكتەن قىزارا بٶرتٸپ, اقىلىنان اداسقان ن.حرۋششەۆ سوڭىندا شورتاندىداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا كەلٸپ, ونىڭ باستىعىمەن باجىلداسىپ, ۇرىسىپ, ەيتەۋٸر اشۋىن ەرەڭ باسادى. كٶپ جەردە قىزبا مٸنەزدٸ, اشۋدان جارىلىپ كەتە جازدايتىن پاتشانى ديمەكەڭ امالىن تاۋىپ, سابىرعا شاقىرادى. ماسقارا بولىپ جٷرمەسٸن دەپ كٶمەكشٸلەرٸمەن سٶيلەسٸپ, ونىڭ بەدەلٸنٸڭ تٷسپەۋٸ ٷشٸن اقىلدى ديمەكەڭ قولدان كەلگەنشە قورعاشتايدى. وبالى نەشٸك ديمەكەڭ ەستەلٸگٸندە ن.حرۋششەۆتىڭ ستاليننٸڭ جەكە باسىنا تابىنۋدى ەشكەرلەۋٸ – باتىرلىق دەپ باعالايدى. ال, مٸنەزٸندەگٸ كەمشٸلٸكتەردٸ , پاراسات-پايىمىنداعى ٶرەسٸزدٸكتٸ, بٷيرەكتەن-سيراق شىعاراتىن جەتەسٸزدٸكتٸ جەرٸنە جەتكٸزە ايتادى.
قازاقستاندا ٶلكەلەر قۇرىلعاننان كەيٸن ٶلكە باستىقتارى رەسپۋبليكا باسشىلارىنا باعىنباي تٸكەلەي مەسكەۋمەن سٶيلەسٸپ, مەسەلەنٸ ٶزدەرٸ شەشەتٸن بولعان. بۇل سول كەزدەگٸ بٸرٸنشٸ باسشى ديمەكەڭە اۋىر تيگەن. تىڭ ٶلكەسٸنٸڭ باسشىلارى بٸلگەنٸن ٸستەي باستايدى. ن.حرۋششەۆكە جاعىمپازدانعان ولار پاۆلودار قالاسىنىڭ اتىن «حرۋششەۆاگراد» دەپ اتاۋ جٶنٸندە شەشٸم شىعارادى. ديمەكەڭ بۇعان قارسى بولىپ, قاۋلىنى توقتاتادى. ەستەلٸگٸندە بۇل وقيعا بٷگە-شٷگەسٸنە دەيٸن باياندالادى.
استىققا قاتىستى ٷلكەن جيىندا ديمەكەڭ قازاقستان مەن رەسەي تىڭ جەرلەرٸنٸڭ ۇقساس ەمەس ەكەنٸن عىلىمي تۇرعىدا دەلەلدەپ, ٶلكەلەردٸڭ بٸرٸگۋٸ دە تٷبٸندە جاقسىلىق ەكەلمەيتٸنٸن ايتادى. ٶلكەلەردٸ قوسۋ ساياساتى تٷبٸندە قازاق جەرٸنٸڭ بٶلشەكتەنۋٸنە ەكەلەتٸندٸگٸن كٶرەگەن ديمەكەڭ كٷنٸ بۇرىن سەزٸپ, مۇنى استارلاپ جەتكٸزەدٸ. سول كەزدەگٸ تسەلينوگراد - قازٸرگٸ استانادا قازاق جەرٸنٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى ايتىس-تارتىستىڭ تۋىنداعانى شىندىق ەدٸ.
بۇرىن قاراٶتكەل – اقمولا – تسەلينوگراد سوڭىندا استانا بولىپ ٶزگەرگەن وسى ٶلكەنٸڭ ەر ەلدٸمەكەندە جەر, سۋ, شابىندىق, استىق القاپتارى, قالا, كەنتتەرٸ ديمەكەڭ جادىندا ٶلە-ٶلگەنشە ساقتالىپ قالدى. ٶيتكەنٸ, قازاق جەرٸ ٷشٸن ايقاس وسى تىڭ ٶلكەسٸن قۇرۋدان باستالدى.
گورباچەۆتٸڭ تسەلينوگرادقا كەلۋٸ نەمەسە قوناەۆتى قورلاۋ
الدىڭعى تاقىرىپتا ەڭگٸمەگە ارقاۋ بولعان نيكيتا پاتشا تاقتان تٷسكەندە مەن 5 سىنىپتا وقيتىن ەدٸم. ٷزٸلٸس كەزٸندە كوليدوردا «ۋرا, حرۋششەۆ ورنىنان تٷسٸپتٸ» دەپ جوعارى كلاسس وقۋشىلارىنىڭ ايعايلاپ, مەكتەپتٸ باسىنا كٶتەرگەنٸ ەسٸمدە. تاريح پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ ساياساتقا جاقىن ۇستاز ۋلاپ-شۋلاعان شەكٸرتتەرگە پارتييا شەشٸمٸن تٷسٸندٸرٸپ, تىنىشتاندىردى. ٶيتكەنٸ, نيكيتانى ٷلكەندەر تٷگٸلٸ جەتكٸنشەكتەر دە جاقسى كٶرمەدٸ. ول جايىندا وقۋشىلار نەشە تٷرلٸ انەكدوت ايتاتىن. ٷلكەندەر «مىنا تاز ەلدٸ بٷلدٸردٸ, ناننىڭ كەزەگٸندە تۇراتىن بولدىق, ٷشٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالادى, امەريكاعا اتوم بومباسىن تاستايدى» دەپ گۋلەسەتٸن.
كەيٸنگٸ پاتشالار برەجنەۆ, اندروپوۆ جەنە چەرنەنكولار تاققا وتىرىپ, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ قايتىس بولعاندا مەن رەسپۋبليكالىق گازەتتە قىزمەتكەر ەدٸم. بەرٸنٸڭ تەلەديدارداعى بەت-بەينەسٸ, سٶيلەگەن سٶزدەرٸ جادىمدا تۇر. سوڭىندا «گەنسەك» بولعان م.گورباچەۆتىڭ ساياساتى, «قايتا قۇرۋ» دٷربەلەڭٸ, مىلجىڭداپ كٶپ سٶيلەۋٸ, ەيەلٸمەن جۇپتاسىپ قىدىرۋى ۇناعان جوق. «اقىرزامان بولعاندا باسىندا مەڭٸ بار پاتشا تاقتا وتىرادى» دەپ كلاۆا پەرتروۆنا دەيتٸن سەۋەگەي كەمپٸردٸڭ ايتقانى دەل كەلدٸ. كسرو-عا اقىرزامان كەلٸپ, يمپەرييا 5-6 جىلدىڭ ٸشٸندە كٷيرەپ, عايىپ بولدى.
ونسىز دا ٸرٸپ-شٸرٸپ, كٷيرەۋگە اينالعان مەملەكەتتٸڭ ىدىراۋىنا م.گورباچەۆتىڭ قازاق حالقىن مەنسٸنبەي, باسشىسى د.قوناەۆتى قورلاۋى سەبەپ بولدى.
سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ ورتاسىندا بويىندا شوۆينيزمنٸڭ «قانى ويناعان» پاتشا قازاقستانعا كەلدٸ. الدىمەن استانا الماتىعا سوقپاي تسەلينوگرادتان بٸر-اق شىقتى. بۇل بارىپ تۇرعان مەنمەندٸك جەنە اقىماقتىق ەدٸ. بەلگٸلٸ پوليتبيۋرو مٷشەسٸ, قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, ٷش مەرتەبە ەڭبەك ەرٸ ديمەكەڭ وتىرعان ٷيدە رەسپۋبليكا باسشىلارىمەن كەزدەسٸپ, ول كەزدەگٸ استانا الماتىنى ارالاۋدى ار سانادى. قالىپتاسقان تەرتٸپ, دەستٷر بويىنشا ول ساپارىن بۇرىنعى ەلوردا -الماتىدان باستاپ, سوڭىندا وبلىستارعا شىعۋى جٶن ەدٸ. بٸلگەنٸن ٸستەدٸ. ونىڭ بۇلاي جٷرگەنٸن حالىق حوش كٶرمەدٸ. ديمەكەڭ امالسىز الماتىدان ۇشىپ, تسەلينوگرادقا كەلۋگە مەجبٷر بولدى. قالا ٶندٸرٸس ورىندارىنداعى كەزدەسۋلەردە ول جانىندا جٷرگەن ديمەكەڭمەن ەڭگٸمەلەسپەي, ٶزٸنشە قىر كٶرسەتٸپ, سۇرقييالىعىن بايقاتتى. بٸر نەرسەگە ٶكپەلەگەن اقىماق ادامداردىڭ كەيپٸن تانىتتى. 1980 جىلى مەسكەۋدە قاتارداعى حاتشى بولىپ جٷرگەندە پوليتبيۋرو مٷشەسٸ د.قوناەۆقا جالپاقتاپ, كٷتٸپ الىپ, شىعارىپ سالىپ جٷرەتٸن ادامنىڭ اياق استىنان ٶزگەرٸپ شىعا كەلگەنٸ ديمەكەڭدٸ قىنجىلتتى. بەرٸنەن بۇرىن استانا الماتىنى اتتاپ, قازاقتىڭ بار زييالى قاۋىمىن مەنسٸنبەۋٸ ونىڭ جانىنا باتتى. تسەلينوگرادتا جەكە كەزدەسۋلەردە اقىماق «گەنسەك» بۇدان دا سوراقى قىلىقتار كٶرسەتكەن بولار. ول جاعى ەرينە بەلگٸسٸز. قازاقستاننىڭ الپىس جىلدىق مەرەيتويى كەزٸندە (1980) قاتارداعى حاتشى ل.برەجنەۆپەن د.قوناەۆتىڭ قىل ٶتپەس سىيلاستىعىن كٶرٸپ, ٸشٸ كٷيگەن. ديمەكەڭنٸڭ ابىروي-اتاعى, كسرو-داعى بەدەلٸ, سوتسياليستٸك مەملەكەتتەردە قۇرمەتكە بٶلەنۋٸ, كاپيتاليستٸك ەلدەردە تانىلۋى, حالىقارالىق ماسليحاتتارداعى مەسەلە كٶتەرۋٸ, ەڭبەك ەرٸ اتاعىن ٷش رەت الۋى م.گورباچەۆقا ۇنامادى.
ديمەكەڭدٸ قورلاۋى ٶزالدىنا, تٸپتٸ, قالاي كٶزٸن جويۋعا دەيٸن قام جاساعانى شىندىق ەدٸ. بارلىق اتاعىنان ايىرىلىپ, پارتييادان شىعارىپ, ەسكەرتكٸشٸن قۇلاتىپ, سوڭىندا اباقتىعا وتىرعىزۋ ونىڭ ارمانى بولدى. اقش-تاعى «سوۆەتتٸك جٷيەنٸ» زەرتتەۋشٸ, بەلگٸلٸ عالىم, مارتا وكلوت م.گورباچەۆتىڭ ەكٸ جىلعا جۋىق د.قوناەۆپەن الىسىپ, ونى جەڭە الماعانىنا قايران قالىپ, جازادى. شىنايى, ناقتى دەرەك, وقيعالار ارقىلى دەلەلدەيدٸ. ديمەكەڭنٸڭ جەكە دەرٸگەرٸ احات مٷلٸكوۆ: «ديمەكەڭ توقسانعا كەلەتٸن ەدٸ. م.گورباچەۆتىڭ قىساستىعى جٷيكەسٸنتوزدىرىپ, جٷرەگٸن جارالاعان. ادامعا جات قاسيەت-قىلىعى, سوڭىنا تٷسٸپ, سوراقى, جالعان, ٶتٸرٸك فاكتٸلەر ٸزدەۋٸ ونىڭ دەنساۋلىعىنا قاتتى ەسەر ەتتٸ. سونىڭ سالدارىنان كٶپكە بارماي وقىس دٷنيە سالدى».
«اق دەگەنٸ العىس, قارا دەگەنٸ قارعىس» زاماناقىر نىشانى بار «مەڭدٸباس» پاتشانىڭ قولىندا شەكسٸز بيلٸگٸ بار ەمٸرشٸنٸڭ ديمەكەڭە ەلٸ جەتپەدٸ. قۇرتامىن دەپ جٷرٸپ, ٶزٸ تاقتان تٷستٸ. ەۋليەنٸ نازالاندىرىپ, باقىتسىزدىققا دۋشار بولدى. وتباسىندا قايعىلى جاعداي ورىن الدى. ەيەلٸ دٷنيە سالدى. بۇل ونى تابالاۋ ەمەس, شىندىعى وسى.
«گەنسەك» گورباچەۆپەن زەينەتكەر د.قوناەۆ باسىندا بەرٸسپەي, سوڭىندا قۇپييا جەكپە-جەككە شىعادى. ەرينە, قارۋ-جاراق, قۇرالمەن ەمەس, ايلا-تەسٸل, اقىل-وي ارقىلى ولار شايقاسادى. اقىلى اسقان, تٶزٸمٸ تەڭٸز, سابىرلى, مٸنەزٸندە مٸن جوق, ادالدىعى اڭىز بولعان ادامعا ٶمٸرٸندە قييانات جاساماعان پەرٸشتەدەي پەك ديمەكەڭ ٸسٸندە بەرەكە جوق, كەكشٸلدٸ رايدان قايتارىپ, كەيٸن ايىبىن بەتٸنە باسىپ, دٷنيەنٸ دٷرلٸكتٸرمەي جەڭدٸ. باسىندا بالعا بولىپ ۇرعان وعان تٶس بولىپ, تٶتەپ بەردٸ. ۋاقىت ٶتكٸزٸپ, ۇۇرىمتال تۇستا ونى مەڭ-زەڭ قىلىپ تاستادى. ديمەكەڭنٸڭ جيىرما جىلعا جۋىق وققاعارى بولعان, سول ٷشٸن جازالانعان اناتوليي گورييانوۆ قاسيەتتٸ ادام گورباچەۆتى «كيەسٸمەن ۇردى» دەگەنٸ بار. «بٸردە ٷيٸندە تەلەفوندا گورباچەۆپەن ۇزاق سٶيلەستٸ. سوڭىندا مەنەن الا الماي جٷرگەن قانداي كەگٸن بار ميحاييل سەرگەەۆيچ» دەپ قاتتى كەتتٸ دەيد. حاندا قانجار بولادى. قاجەت جەرٸندە ديمەكەڭنٸڭ قاتتى كەتەتٸن كەزدەرٸ بولعان. ن.حرۋششەۆپەن ايتىستا ديمەكەڭ بٸردە ەرٸكسٸز داۋىس كٶتەرٸپ, سٶيلەۋٸنە تۋرا كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول بوقتايدى. سوندا جانىندا وتىرعان برەجنەۆ اياعىن باسىپ, «ونىمەن سٶز قاعىسپا, ديماش» دەپ ەستٸرتپەي قۇلاعىنا سىبىرلايدى. يە, ديمەكەڭ مەسكەۋ دٶكەيلەرٸنە ٷنەمٸ باس شۇلعي بەرمەگەن. بەرٸنەن بۇرىن ونىڭ م.گورباچەۆتى اقىل پاراساتىمەن جەڭگەنٸ باتىس ەلدەرٸندە, اقش-تا دٷرلٸكپە اقپارات بولىپ تارايدى.
برەجنەۆ نەمەسە نەمٸس اۆتونوميياسى
ديمەكەڭنٸڭ دوسى ل.برەجنەۆتٸڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا جازىلماس دەرتكە, اقىل-وي سىرقاتىنا, پسيحولوگييالىق كٷيزەلٸسكە دۋشار بولعانى بەلگٸلٸ. ەيگٸلٸ «گەنسەك» تۋرالى شىققان دەرەكتٸ فيلمدەردە, تاريحشىلار جازعان شىنايى ەڭبەكتەردە بەرٸ جاقسى دەلەلدەنەدٸ.
لەونيد يليچتٸڭ باتىس ەلدەرٸنە بارعان ساپارىندا , حالىقارالىق مەسليحاتتاردا سٶز سٶيلەيدٸ. كسرو-داعى نەمٸستەردٸڭ ازاماتتىق قۇقىقتارى جٶنٸندە وعان ساۋال قويىلادى. بۇرىنعى نەمٸس اۆتونوميياسىن قالپىنا كەلتٸرسە دەگەن تٸلەك ايتىلادى. ول كەزدە اقىل-وي اۋرۋى مەڭدەگەن برەجنەۆ كٶپ ويلانباي: «بۇل مەسەلەنٸ شەشەمٸز» دەپ ۋەدە بەرەدٸ. جەتپٸسٸنشٸ جىلداردىڭ سوڭىندا ونىڭ اۋزىنان شىققان وسى سٶزٸ كسرو-دا نەمٸس اۆتونوميياسىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە تٷرتكٸ بولادى. بۇل وقيعانى ديمەكەڭ مۇراجايىندا ٸشكٸ, سىرتقى ساياساتقا سۇڭعىلا بەلگٸلٸ پارتييا قايراتكەرٸ ايتقان ەدٸ.
1979 جىلى تسەلينوگرادتا نەمٸس اۆتونوميياسىنىڭ قۇرىلۋىنا قارسى شەرۋ باستالدى. «وبكوم» پارتييانىڭ عيماراتى الدىندا سوعىس ارداگەرلەرٸ ايانباي سٶيلەيدٸ. سوعىستا بٸر اياعىنان ايىرىلعان وتان سوعىسىنىڭ بٸر ارداگەرٸ «وبكوم» ٷيٸ الدىندا ەلدٸ قىرعان نەمٸس-فاشيستەرٸ ەكەنٸن ايتىپ, قازاقستاندا نەمٸس اۆتونوميياسىنىڭ قۇرىلۋىنا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى ەكەنٸن ىزالانا جەتكٸزەدٸ. ٶيتكەنٸ قازاقستاندا نەمٸستەردٸڭ ەجەلگٸ اتامەكەنٸ جوق. ۆولگا ٶزەنٸ بويىنان ولار مۇندا جەر اۋدارىلعان, وسىلاي تاريح دەرەگٸنە سٷيەنگەن قازاقتار زاڭعا قايشى كەلەتٸن ەرەكەتتٸ توقتاتتى. اۆتونوميياعا كەيبٸر نەمٸستەردٸڭ ٶزٸ قارسى بولادى.
وسى وقيعا جٶنٸندە تٷبٸ اقمولالىق دەپۋتاتپەن سىر بٶلٸسكەن ەدٸم. نەمٸس اۆتونوميياسىن بولدىرماۋدىڭ ار جاعىندا كٶزگە كٶرٸنبەي د.قوناەۆ تۇردى. قارسىلىق ول كٸسٸنٸڭ نۇسقاۋىمەن استىرتىن ۇيىمداستىرىلدى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, «ديمەكەڭ ەستەلٸگٸندە بۇل شۋلى وقيعا جٶنٸندە ەشنەرسە ايتىلمايدى. مٷمكٸن بٸر جەردە ەڭگٸمەلەپ, سٶز ەتكەن شىعار. مەنٸڭ توپشالاۋىمشا ل.برەجنەۆتىڭ نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ۋەدەسٸ «ساياسي قۋلىقتى» مەڭزەيدٸ. كەزٸندە ۆ.ستالين قىرىمدا ەۆرەي رەسپۋبليكاسىن قۇرماقشى بولىپ, ەۆرەيلەردٸ الداپ, سان سوقتىرعانى بەلگٸلٸ. ل.برەجنەۆ تە وسىلاي قۋلىققا بارعان بولار. ديمەكەڭنٸڭ «ساياساتتا ماسانىڭ بەزٸ سيياقتى كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن نەرسەلەرٸ بولادى» دەگەن قاعيداسىندا شىندىق جاتىر.
سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ ورتاسىندا مەن تسەلينوگرادقا ٸسساپارمەن كەلٸپ, ودان ارى قاراي ەرەيمەنتاۋعا باردىم. ەل اۋزىنان مىنانى ەستٸدٸم: «ەگەر بٸز نەمٸستەر اۆتونومييا الساق تاۋدىڭ تاسىنا گٷل ەگٸپ, تٷيەنٸڭ سٷتٸنەن شۇباتتى بۇلاق قىلىپ اعىزار ەدٸك» دەپ ٶزدەرٸنٸڭ ەڭبەكقورلىعى مەن كەسٸبي ٸسكەرلٸگٸن ٷلگٸ ەتكەن. ەرينە, نەمٸس حالقىنىڭ ٸسكەرلٸگٸ مەن ەڭبەكقورلىعى, تازالىعى مەن تەرتٸبٸ ەلەمگە ايان. د.قوناەۆتى قۇرمەتتەپ, بالالارىنا ونىڭ اتىن قويعان نەمٸس ۇلتتارىنىڭ ازاماتتارى مۇنى ماقتانىشپەن ايتادى. قازاقستانداعى قازٸرگٸ ۇلتتاردىڭ دوستىعى ديمەكەڭ دەۋٸرٸنەن باستالادى. «شەكتەن شىققان «ينتەرناتسيوناليست ەدٸ» دەپ كەزٸندە د.قوناەۆقا كٸنە تاققاندار بولدى. باۋىرمال قازاق بارلىق ۇلتتى باۋىرىنا تارتتى. بۇدان جامان بولعان جوق.
قازاقستاننان تاريحي وتانىنا كەتٸپ, كەيٸن قايتا ورالعان نەمٸستەر تۋعان جەرلەرٸن قازاقتار سيياقتى قاتتى ساعىنىپ, مۇندا كەلگەندە ماۋقىمدارىن باسادى. «قوي ٷستٸندە بوزتورعاي ۇيالاعان» ديمەكەڭ زامانىن ەسكە الادى.
اتباسار ديمەكەڭنٸڭ قايىن جۇرتى
ٶتكەن عاسىردىڭ جەتپٸسٸنشٸ جىلدارى د.قوناەۆ اتباسارداعى ەيەلٸنٸڭ ەكەسٸ. كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قوس جاۋى شەرٸپ ياناەۆقا مازار سالدى دەپ ورتالىق باسپاسٶزدە دٷرلٸكپە اقپارات تارادى. ال, شىندىعىندا ديمەكەڭنٸڭ جارى زۋحرا ونداعى قورىمداعى شەشەسٸنٸڭ باسىنا بەلگٸ قويعانى راس ەكەن. ەكەسٸ شەرٸپ اتباساردا ەمەس, تاشكەنتتە قايتىس بولعان. سول كەزدەگٸ بيلٸكتە جۇلدىزى جانىپ العاش ەڭبەك ەرٸ اتاعىن العان, پوليتبيۋروعا تۇراقتى مٷشە بولعان ديمەكەڭدٸ كٶرە المايتىن بٸرەۋلەر وسىلاي «تٷيمەدەيدٸ تٷيەدەي ەتٸپ» كٶرسەتٸپ, مەسكەۋگە جالعان اقپارات بەرٸپ, نەتيجەسٸندە كەڭەستٸك باسپاسٶزدٸڭ بٸرٸندە سىن ماقالا جارييالانادى. بۇل وقيعا ديمەكەڭنٸڭ ەيەلٸ زۋحرا شەرٸپقىزىنا اۋىر سوققى بولىپ, جانىن كٷيزەلتٸپ, جٷرەگٸن توقتاتا جازدايدى. «مەن تۋعان شەشەم ەرتە قايتىس بولىپ, ٶگەي شەشەنٸڭ تەربيەسٸندە ٶسكەن مۇڭلىق ەدٸم. مەنٸ قويشى و دٷنيەلٸك بولعان مارقۇم شەشەمنٸڭ ەرۋاعىن قورلادى عوي كٷنشٸلدەر» دەپ كٷيزەلٸپ, ناليدى. ديمەكەڭە «سەنٸڭ قىزمەتٸن ٶسٸپ, اتاعىڭنىڭ شىققانى ماعان قايعى ەكەلدٸ. بٷيتكەن ٶمٸر قۇرىسىن» دەپ جارىنا مۇڭىن شاعادى. «زۋحرا تەككە قايعىرما, بەرٸ ۇمىتىلادى, سابىر ەت» دەپ جارى ونى جۇباتادى.
ديمەكەڭنٸڭ ەلۋ جىل, التى اي وتاسقان سٷيٸكتٸ جارى اتباساردىڭ قىزى ەدٸ. جاستاي قازاقتاردىڭ اراسىندا ٶسٸپ, ات قۇلاعىندا ويناعان شاباندوز قىز ٶتە پىسىق, ەدەپتٸ ەرٸ ٶتە ٸسمەربولىپ, ەلدە اتى شىعادى. كەڭەس ٷكٸمەتنٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى الاساپىران كەزٸندە وتباسى الماتىعا قونىس اۋدارادى.
قازاقتا «ەر جٸگٸتتٸڭ ٷش جۇرتى بولادى» دەيدٸ. ديمەكەڭنٸڭ قايىن جۇرتى اتباساردىڭ «نوعاي-قازاقتارى» ەكەنٸن كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ.
ديمەكەڭ زۋحرا شەرٸپقىزىمەن جارتى عاسىردان استامجۇپتاسىپ, باقىتتى ٶمٸر سٷردٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, ەكەۋٸ پەرزەنت سٷيمەدٸ. تاتۋ-تەتتٸ, جۇبى جازىلماعان جۇبايلار بٸر پەرزەنتكە زار بولىپ ٶمٸردەن وزدى. ٸشتەگٸ قۇسا, نالا, قايعى-مۇڭدارىن ەشقاشان سىرتقا بٸلدٸرمەگەن. مۇسىلماندىق ٸلٸم-ٶنەگەنٸ بويلارىنا سٸڭٸرٸپ, اللا جولىن ۇستانعان ەرلٸ-زايىپتىلار قۇدايدىڭ سالعانىنا كٶنگەن.
زۋحرا شەرٸپقىزى ٶتە دٸندار, قۇران كٸتاپتارىن جيناعان ادال ەيەل بولعانى ديمەكەڭ ەستەلٸكتەرٸندە ايتىلادى.
بۇرىنعى تىڭ ٶلكەسٸندەگٸ اتباسار ٶڭٸرٸ تاريحي ٶلكە. بۇل جەردە قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى, ديمەكەڭنٸڭ جان دوسى, رۋحاني سىرلاسى, ٸليياس ەسەنبەرلين ٶمٸرگە كەلگەن. قالامگەردٸڭ «حانداردى ماقتاپ, ۇلتشىلدىقتى قوزدىردى» دەپ جەتپٸسٸنشٸ جىلدارى باسپاسٶزدە داۋ-داماي, ايتىس تۋدىرعان ونىڭ «كٶشپەندٸلەر» كٸتابى تٸكەلەي ديمەكەڭنٸڭ قولداۋىمەن جارىققا شىققان. ديمەكەڭ كەنەسارى حان جٶنٸندە «قاھار» كٸتابىن قولجازبادان وقىپ, ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرٸپ, قالامگەرگە شىعارماشىلىق تابىس تٸلەگەن تٸلەكشٸسٸ ەدٸ.
ەۋە-كەڭٸستٸكتەگٸ تٶتەنشە جاعداي
ديمەكەڭ ٶمٸرٸندە ٸسساپارلارى, الىس ەلدەرگە جولساپارلارى كەزٸندە جەتٸ رەت قاۋٸپ-قاتەردەن, وقىس جاعدايلاردان امان قالعان, قورعاۋشىسى قۇداي, جەبەۋشٸسٸ تەڭٸر بولعان, ادامزات تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتٸن تۇلعا ەدٸ. بۇل جٶنٸندە وسى جولدار اۆتورىنىڭ «دٸنمۇحامەدتٸ جاراتقاننىڭ جەبەپ-جەلەۋٸ» اتتى ەڭبەگٸ ەسسە-كٸتاپقا ەنگەن بولاتىن.
ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶنگەن سونداي وقيعا ەلۋٸنشٸ جىلدارى «سوۆمين» تٶراعاسى كەزٸندە, مەسكەۋدەن ۇشىپ كەلە جاتقاندا ەۋە كەڭٸستٸگٸندە بولادى. ۇشاق تسەلينوگرادقا (استانا) جاقىنداعاندا اۋا رايىنا بايلانىستى مۇندا قونۋعا بولمايتىنى ەسكەرتٸلەدٸ. قاراعاندى ەۋەجايىنا قونۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلادى. ول جاققا باعىت السا بەنزين تاۋسىلاتىنى ەكيپاج مٷشەلەرٸن ەرٸ-سەرٸ كٷيگە تٷسٸرەدٸ. تٶتەنشە جاعدايدى بٸلٸپ وتىرعان ديمەكەڭ رولدە وتىرعان ۇشقىشتىڭ ٶتە تەجٸريبەلٸ, تەۋەكەلشٸل جەنە ٷرەيدٸ بٸلمەيتٸن ەرەكشە قاسيەتٸنە قانىق ەدٸ. ديمەكەڭ ەكيپاج كومانديرٸنە «ارقانىڭ تابيعاتى تەز قۇبىلىپ وتىرادى. مٷمكٸن اۋارايى ٶزگەرٸپ كەتەر, تەۋەكەل, تسەلينوگرادقا قونايىق» دەيدٸ. ديمەكەڭمەن بٸرگە كەلە جاتقان جارى زۋحرانىڭ بۇل جاعدايدى ەستٸگەندە تٷرٸ بۇزىلىپ, ٷرەيدەن قالتىراپ كەتەدٸ. تابيعاتىنان دٸندار قۇران كٸتاپتارىن جيناۋ «حوببيٸ» بولعان, ەرقاشان اللاعا سيىنىپ جٷرەتٸن انا جاراتقانعا جالىنىپ, جىلايدى. كٶزٸن جۇمىپ, ٶكسۋگە دەيٸن بارادى. كٶپ ٶتپەي ديمەكەڭنٸڭ ايتقانى بويىنشا ۇشاق قالا (قازٸرگٸ استانا) ەۋەجايىنا امان-ەسەن كەلٸپ, قونادى. زۋحرا شەرٸپقىزى ۇشاقتان شىققاندا سان مەرتە اللانى ەسكە الىپ, اجالدان قورعاعانى ٷشٸن قۇدايعا قۇلدىق دەپ ديمەكەڭدٸ قولتىقتاپ, ۇشاقتان تٷسەدٸ.
وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان, سول كەزدەگٸ ديمەكەڭنٸڭ وققاعارى, ٶزٸ دە الىپ ادامعا ۇقساعان سۇڭعاق بويلى پ.كراۆچۋك «ەسٸمدە ەرەكشە قالعانى ديمەكەڭنٸڭ ٷرەيدٸڭ نە ەكەنٸن بٸلۋٸ, ال ەيەلٸ زۋحرانىڭ دەم-تۇزىمىزدىڭ تاۋسىلعانى وسى شىعار» دەپ باقيلىق سٶز ايتۋى ەدٸ» دەپ ەسكە العانى بار. ايتپاقشى, مەسكەۋگە كەتٸپ بارا جاتقاندا ارىس ماڭىندا ديمەكەڭ وتىرعان ۆاگوننان ٶرت شىققاندا پويىز باستىعىنا حابارلاپ, «ستوپ كراندى» باسقان وسى وققاعارى ەدٸ. «بۇل ادام جٷز جىلدا بٸر تۋاتىن ۇلى تۇلعا عوي. ول كٸسٸنٸڭ قاسىندا وققاعارى بولىپ جٷرگەن كەزدەرٸم ٶمٸرٸمدەگٸ ەڭ باقىتتى كٷندەر بولىپ قالدى» دەپ ديمەكەڭ مۇراجايىندا ەۋليە دانانى ەگٸلٸپ ەسكە الاتىن. العاشقى جىلدارى ل.برەجنەۆكە وققاعار بولىپ, ن.حرۋششەۆ قازاقستانعا كەلگەندە ونىڭ دا قاسىندا جٷرگەن پ.كراۆچۋكتىڭ سۋرەتٸ ديمەكەڭ مۇراجايىندا ٸلۋلٸ تۇر.
ديمەكەڭ ستۋدەنت كەزٸندە قوڭىراتتا ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبەدە بولعانى بەلگٸلٸ. كەمەمەن بالحاش كٶلٸ ارقىلى كەلەدٸ. بٸر تۇسقا كەلگەندە الاپات داۋىل سوعىپ, ەسكٸ كەمە سۋدا شايقالىپ, اپاتتى جاعدايدى ەلەستەتەدٸ. بٸر كەزدە داۋىل باسىلىپ, سۋ كٶلٸگٸندەگٸ كٷللٸ جولاۋشى امان قالادى. بۇل وقيعا ەستەلٸگٸندە باياندالادى.
كەيٸن مۇندا تاۋ-كەن ينجەنەرٸ قىزمەتٸندە جٷرگەندە الاپات جارىلىس, زور شىعىن, ادام ٶلٸمٸ بولىپ, تابيعات اپاتىنا بايلانىستى ٸس قوزعالادى. بۇعان ينجەنەر كٸنەلٸ دەپ ول جاۋاپقا تارتىلادى. ونى كەزٸندە الاشوردا پارتيياسىندا بولعان, رەسەيدە وقىعان, ادۆوكات زاڭگەر قورعايدى. بۇل ٶزالدىنا ٷلكەن ەڭگٸمە. جەردە جاراتقان يە ساقتاپ, كٶكتە قۇداي قورعاپ, سۋدا تەڭٸر جەبەگەن ديمەكەڭ و باستان قۇدايدىڭ سٷيٸكتٸ ۇلى ەدٸ. ەستەلٸك كٸتابىندا قۇداي-تاعالا, قاق-تاعالا, تەڭٸر يە دەگەن سٶزدەردٸڭ كٶپ ايتىلۋى مۇنى دەلەلدەيدٸ.
ەلوردادا ەسكەرتكٸش ورناتىلسا...
ول كەزدە وبلىس ورتالىعى تسەلينوگراد قازٸرگٸ ەلوردا استاناعا مەن 1972, 1983 جىلدارى كەلدٸم. العاش ستۋدەنتتٸك قۇرىلىس وتريادىندا جاقسى, قيما, تەرٸساققان دەگەن جەرلەردە بولدىق. جازدا بارعانبىز, كٷزدە تسەليونگراد ارقىلى الماتىعا ۇشتىق. ول كەزدە قالا سول دەۋٸردٸڭ ٶزٸنە تەن ەرەكشەلٸگٸمەن ەستە قالدى. قازٸر تٸپتٸ, باسقا ەلەم ەرتەگٸ شاھار. اقوردا, ەزٸرەت سۇلتان مەشٸتٸ, بەيتەرەك, حانشاتىرى كٶكتەن تٷسكەندەي كٶز اربايدى. قوعامدىق كٶلٸكتە اۆتوبۋس ٸشٸندە جولاۋشىلار كەيدە جٶن سۇراسىپ ەڭگٸمە ايتادى. بٸردە «د.قوناەۆ داڭعىلى» دەپ كوندۋكتور حابارلاعاندا «بۇل كٸسٸ كٸم ەدٸ» دەپ مەن ەدەيٸ سۇرادىم. «د.قوناەۆ اتامىزدى بٸلمەيتٸن ادام جوق. شاماسى سٸز ورالمان بولارسىز» دەدٸ جانىمدا وتىرعان جاسى ەلۋلەردەن اسقان وڭتٷستٸكتٸڭ قازاعى. مەن «ديمەكەڭدٸ دٷنيە جٷزٸ بٸلەدٸ. اۆتوبۋستاعى ستۋدەنت جاستاردىڭ ەسٸندە جٷرسٸن دەپ ەدەيٸ سۇرادىم» دەدٸم. «ونىڭىز جٶن ەكەن. بٸراق, ول كٸسٸ تۋرالى كٶپ ايتىلمايدى عوي. وسى دەپۋتاتتاردىڭ ەكٸمدەردٸڭ, ٷكٸمەت ادامدارىنىڭ ديمەكەڭ تۋرالى ەسكە الىپ, ايتقاندارىن ەستٸمەدٸم» دەيدٸ. «وقاسى جوق, د.قوناەۆ داڭعىلىندا ول كٸسٸنٸڭ اتى كٷندە ايتىلىپ, رۋحى جاڭعىرىپ تۇر» دەگەنٸمدە قاتتى ريزا بولىپ, ٸلتيپات كٶرسەتتٸ.
1983 جىلى تسەلينوگرادقا كەلگەندە «ەسٸل» قوناق ٷيٸندە جاتىپ, وسى ماڭعا جاقىن وبلىستىق تاريحي ٶلكەتانۋ مۇراجايىن ارالاپ, مۇراعاتتارىمەن تانىسىپ, قىزمەتكەرلەرمەن ەڭگٸمەلەسٸپ, «ٶرنەكتٸ ٶلكەنٸڭ شەجٸرەسٸ» اتتى ماقالا جازدىم. ول «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە جارييالاندى. و باستاعى قازٸرگٸ شاھاردىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸ, شارۋاشىلىعى مەن تابيعاتى جەنە ادامدارى جايىندا مۇراجاي دەرەكتەرٸ نەگٸزٸندە جازعان ماقالامدى وقىرماندار قىزىعا وقىعان. مۇراجايداعى قۇندى مۇراعات س.سەيفۋلليننٸڭ كوستيۋمٸ جەنە اتاقتى «دۋدار-اي» ەنٸنٸڭ اۆتورى مارييا جاگورقىزى رەكينانىڭ سۋرەتٸ مەن تاعى دا باسقا باعالى مۇراعاتتاردى بٸلگەن وقىرماندار ريزاشىلىعىن بٸلدٸرگەن ەدٸ. مۇراجايدا ەڭ ەرەكشە ورىن العان تىڭ يگەرۋگە ارنالعان زال بولاتىن. سونداي-اق, تىڭ ٶلكەسٸندە بٸتٸك شىققان استىقتى بەلبۋرادان كەشٸپ, جانىنداعى پارتييا قايراتكەرلەرٸمەن, وبلىس باسشىلارىمەن ەڭگٸمەلەسٸپ تۇرعان «تاۋ تۇلعا» سۇڭعاق كٸسٸ د.قوناەۆتىڭ سۋرەتٸ ەرەكشە كٶزگە تٷسەدٸ. سونداي-اق, تىڭ ٶلكەسٸنە كەلگەن ل.برەجنەۆپەن تٷسكەن سۋرەتٸ دە تارتىمدى بولاتىن.
بيىل ديمەكەڭنٸڭ 12 قاڭتار تۋعان كٷنٸ قارساڭىندا سول مۇراجاي ەسٸمە تٷسٸپ, مۇندا كەلدٸم. ٶكٸنٸشتٸسٸ, مۇراجاي ٷيٸ بٸر مەكەمەنٸڭ كەڭسەسٸ بولعان ەكەن. بۇرىنعى تاريحي ورىننىڭ قايدا كٶشكەنٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. استانا تاريحى ٷشٸن ٶتە قۇندى ەسكٸ مۇراجايدىڭ مۇراعاتتارى قايدا ەكەن دەگەن ساۋال كٶكەيٸمدە تۇردى.
ەلورداداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى مەموريالدىق مۇراجايدى ارالاپ كٶردٸم. مۇندا بۇرىندا مەن كٶرگەن مۇراعاتتار جوق. قالا تاريحىنان مەلٸمەتتەر بەرەتٸن تاريحي دەرەكتەر بٸراز بار ەكەن. سوعان قۋانىپ, ريزا بولدىم. بۇرىنعى تسەلينوگراد قازٸرگٸ استانانى ديمەكەڭ كٶرگەن جوق. استانا اۋىساردىڭ الدىندا مارقۇم بولىپ كەتكەن بولاتىن. استانادا بەلگٸلٸ داڭعىل, گٷلزارلى كٶشە جەنە د.قوناەۆ اتىنداعى كوللەدج كەمەڭگەردٸڭ رۋحىن لاۋلاتىپ, ەلٸنە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن ەلەمگە ەيگٸلەپ تۇر. ەگەر ۇلى تۇلعاعا قالادا ەسكەرتكٸش ورناتىلىپ جاتسا نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ.
وراز قاۋعاباي, قالامگەر, قوناەۆتانۋشى.
