بٸز وسى سۇحباتتا قىتاي ەدەبيەتٸنٸڭ قازٸرگٸ جاي-كٷيٸ, باسپا ٸسٸ, قالاماقى, اۋدارما سالاسى, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قىتايداعى ورنى, ونداعى قازاق وقىرماندارىنىڭ بٸزدەن كٸمدەردٸ جاقسى تانىپ, جاستانا وقيتىنى جەنە ٶزٸنٸڭ دە تانىمالدىققا جەتۋدەگٸ جولدارى جايىندا كەڭٸرەك ەڭگٸمە ٶربٸتتٸك.
مەن – ينتەرنەت ەدەبيەتٸنٸڭ جەمٸسٸمٸن
— ٶزٸڭٸز تۋرالى قىسقاشا اقپاراتقا قاراپ وتىرسام, «قىتاي ينتەرنەتتٸك تەلەارناسىنىڭ قازاق بٶلٸمٸندە رەداكتورلىق قىزمەت ٸستەيدٸ» دەپ جازىلىپتى. سوندا ونىڭ سايتى تەلەارنادان بٶلەك پە?
— يە, بٶلەك. بٶلەك بولعاندا مٷلدە بٶلەك ەمەس, بٸز سايتقا تەلەارنادان تىس ارنايى ٶزٸمٸز دايىنداعان ماتەريالداردى دا جٷكتەيمٸز. سايتتىڭ تەلەارنادان بٶلەك ٶز ستۋديياسى, ٶز باعدارلاماسى, جەكە ديكتورلارى بار. 2011 جىلدان باستاپ سوندا جۇمىس ٸستەپ كەلەمٸن.
— تٷسٸنٸكتٸ. ال ەرەكە, جاقىندا بەيجٸڭ قالاسىندا «تەز ٶتەتٸن ايلار» دەيتٸن ەڭگٸمەلەر جيناعىڭنىڭ تۇساۋكەسەرٸ بولعانىن اقپاراتتاردان كٶردٸك. كەڭ كٶلەمدە اتالىپ ٶتٸپتٸ. ەڭگٸمەمٸزدٸ سودان باستاساق.
— يە, بۇل كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸ بەيجٸڭدەگٸ ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتٸندە كەڭٸنەن اتالىپ ٶتتٸ. كٶپتەگەن اقىن-جازۋشى, عالىمدار قاتىستى. «تەز ٶتەتٸن ايلار» بەي ەڭگٸمەلەرٸ تٷگەلدەي بەيجٸڭ قالاسىندا جازىلدى. بەيجٸڭ ٷلكەن قالا, جان سانى 25 ميلليوندى قۇرايتىن وسى قالادا بٸلٸم الىپ, قىزمەت جاساپ جاتقانىما دا ون جىلدىڭ جٷزٸ بولىپتى. ەرٸ ٷلكەن, ەرٸ ٶزگەشە ورتا مەن سىقىلدى اۋىل بالاسىن سان قيلى سەزٸم مەن الۋان ويلارعا جەتەلەدٸ. ارمانداپ جەتكەن بەيجٸڭدە تۇرىپ قاراپايىم اۋىلىمدى ساعىندىم, قادٸرٸن وسى جاققا كەلگەندە ۇعىندىم. بەيجٸڭ ماعان شابىت بەردٸ. مەن تۋعان دالامدى قانداي سٷيسەم, جاستىعىم, قالىپتاسقان ورتام — بەيجٸڭ قالاسىنىڭ مەدەني ورتاسىن دا سونداي جاقسى كٶرەم. بٸراق بۇل قالاعا ەشبٸر تەن ەمەس ەكەنٸمدٸ بٸلەمٸن. بٸر كٷن جىلى, بٸر كٷن سۋىق قاباعىن تانىتادى. بٸر كٷن سىرتقا تەپسە, بٸر كٷن قۇشاعىن جايادى. مەنٸڭ بارىممەن دە, جوعىممەن دە ەسەپتەسپەيتٸن وسى قالادا بەي ەڭگٸمەلەرٸ تۋدى. جالپى كٸتاپ ٷش بٶلەكتەن تۇرادى. «مۋزا پاراعى» دەپ اتالاتىن بٶلەگٸندە جاستارعا تەن, جاستىق كەزەڭدەگٸ اينالىپ ٶتە المايتىن سيۋجەت-ماحاببات تاقىرىبىندا جازىلعان بٸرنەشە ەڭگٸمەلەر جيناقتالعان. وندا «جازىلماي قالعان حاتتىڭ مەتٸنٸ», «تٷستٸڭ ستسەناريٸ جەنە رەجيسسەرٸ», «كٶكەك بٷلدٸرگەنگە تويعاندا قايتادى» اتتى ەڭگٸمەلەردٸ ايتۋعا بولادى. ەكٸنشٸ بٶلٸم «اۋىل ەڭگٸمەلەرٸ» دەپ اتالادى. وندا «مەن ٷرلەگەن باقباقتىڭ ۇلپاسى قايدا باردىڭ?», «اتا قازاسى», «نايزاعاي وتى شەتەنگە تاڭداپ تٷسەدٸ», «قوش بول, بۇلاناي» اتتى ەڭگٸمەلەر بار. ال ٷشٸنشٸ بٶلەگٸ — «بەي دەپتەرٸنەن» دەپ اتالادى.
— اتتارى دا توسىن ەستٸلەدٸ ەكەن, «بەي ەڭگٸمەلەر» دەگەنٸڭٸزدٸ تٷسٸندٸرە كەتٸڭٸزشٸ.
— بۇندا كەزٸندەگٸ ينتەرنەت بەتٸندەگٸ «بەي» بٷركەنٸش اتىممەن جارييالانعان ينتەرنەتتٸك جازبالارىم جيناقتالعان. «بەي» بٷركەنشەك ەسٸمٸ سول ۋاقىتتا قولدانىلعان بولاتىن. ودان بۇرىن دا بٸراز ەڭگٸمەلەر جازدىم, بٸراق مەن ٶزٸم تۋرالى شىنايى باعا ەستٸگٸم كەلدٸ. سوسىن بۇرىنعى اتىمدى ۋاقىتشا قويا تۇرىپ, «بەي» دەگەن بٷركەنشەك ەسٸممەن كٷندەلٸكتٸ قىسقا ينتەرنەت جازبالارىن سايتقا سالىپ وتىردىم. بەرٸلگەن باعالار مەنٸ قاتتى قۋانتتى. اتاعىم دا شىقتى. ەرەكشە شابىت.
ايلار اۋناپ, كٷندەر زاۋلاپ جاتتى. سول باقىتتى ايلاردىڭ قۇشاعىندا قالىپ قويعىڭ كەلەدٸ. تەز ٶتەتٸن ايلار بٸر جاعى سوعان دا قاراتىلعان. سول ەڭگٸمەلەر جازىلۋ بارىسىندا قازٸرگٸ كٸتاپتىڭ رەداكتورى, جوبالاۋشىسى ٶمٸرجان سەيسەنقۇلۇلى مەنٸمەن كەزدەسٸپ, ينتەرنەتتٸك جازبالارىمدى باسپاعا بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.
كٸتاپتىڭ تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ – بۇل ينتەرنەت ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ, ينتەرنەت ەدەبيەتٸنٸڭ بەلگٸسٸ دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل كٸتاپ وقىرمانعا ۋاقىت تاپشى كەزەڭدە شۇبالاڭدىقتان ارىلعان, تاق ەتٸپ تاڭدايعا ۇرىلاتىن لەزدٸك, شاعىن سيۋجەتتٸ ەڭگٸمەلەردەن قۇرالعان. بۇدان تىس جەرگٸلٸكتٸ تٸلدٸڭ ەرەكشەلٸگٸن ساقتاپ جازۋعا قۇلشىندىم, كٶركەم ەدەبيەتتە ديالەكت, جەرگٸلٸكتٸ ەرەكشەلٸك ساقتالۋعا رۇقسات ەتٸلەدٸ عوي, ياعني, كەيٸپكەر وبرازىن اشۋعا پايدالانىلادى. سوندىقتان وسى قىتايداعى قازاقتارعا تەن سٶز قولدانىستار, سٶيلەم قۇراۋ داعدىسى, جات تٸلدەردٸڭ ىقپالىنداعى سٶز قۇراۋ, سٶيلەم ويلاۋ فورماسى بٸرشاما ساقتالدى. بۇل جاعىنان العاندا رەداكتورعا دا كٶپ قىرىقتىرماي, سول كٷيدە ساقتاپ قالۋعا كٷش سالدىم. مەنشە بۇل كٸتاپتى العاندا بٸردەن قازاق ەدەبي تٸلٸنەن سەل اۋا جايىلعانداي سەزٸلۋٸ مٷمكٸن. بٸراق بۇل تٸلدٸڭ قوعامدىق ەرەكشەلٸگٸ, بٸزدٸڭ قوعامدىق ورتامىزداعى سٶيلەۋ داعدىمىز وسىلاي. سوندىقتان قازاقستاننان كەلگەن تٸل ماماندارىنا, ەسٸرەسە, احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنداعى ۇستازدارعا جەرگٸلٸكتٸ تٸلدٸك ماتەريال رەتٸندە ۇسىندىم. ول كٸسٸلەر بٸزدٸڭ قىتايداعى قازاقتاردىڭ تٸلدٸك قولدانىستا قايسى باعىتقا قاراپ بارا جاتقانىمىز تۋرالى تاماشا ماتەريال بولدى دەپ قابىلداعان.
— وسى ورايدا, سٸزدەردەگٸ ينتەرنەت ەدەبيەتٸ تۋرالى ايتىڭىزشى.
ينتەرنەت ەدەبيەتٸ جاقىنعى جىلداردان بەرگٸ ٶتە قىزۋ تالقىداعى تاقىرىپ. بۇرىنعى دەستٷرلٸ ەدەبيەت سيياقتى رەداكتور, باسپا قاتارلى قىم-قۋىت جولداردى باسىپ ٶتپەيٸن ەرەكشەلٸككە يە ينتەرنەت ەدەبيەتٸ بٸزدە جاقسى دامىپ كەلەدٸ. مىسالى, «قارا جارتاس» اتتى سايتتى ايتا كەتەيٸن. سٸز سايتقا تٸركەلگەندە الدىمەن سٸز اۆتورسىز با, جوق وقىرمانسىز با دەپ سۇراق قويادى. ياعني, سٸزدٸ جٸككە ايىرادى. مەن اۆتور بولسام وندا اۆتورمىن دەيمٸن دە, تٸركەلەمٸن. ارى قاراي جازاتىن شىعارماڭىز بولۋ كەرەك, سوسىن ينتەرنەت جٷيەسٸندە شىعارماشىلىعىڭىزدى باستاپ كەتەسٸز. كٸتابىڭىزدىڭ مۇقاباسىن, اتىن, مازمۇنىن جازاتىن جەرلەرٸ بولادى, سوسىن سول ارادا جازىپ وتىراسىز.
ال قالاماقى قالاي بەرٸلەدٸ دەگەنگە كەلسەك, سٸزدٸڭ كٶرٸلٸمٸڭٸزگە, ياعني شىعارماڭىزدى وقىعانداردىڭ سانىنا قاراي سايت باسقارۋشىلار سٸزدٸ ٶز ينتەرنەت اۆتورلارى قاتارىنا قابىلدايدى. ودان كەيٸن سٸزدٸڭ تۋىندىلارىڭىزدى باستاپقى بٸرنەشە تاراۋىن اقىسىز وقۋعا بولاتىن, سوڭعى تاراۋلارىن كٶرۋ ٷشٸن اقى تٶلەيتٸن ەتٸپ جاساپ قويادى. ەگەر شىعارماڭىزعا قىزىققاندار بولسا, وندا اقشاسى تٶلەنٸپ ينتەرنەت ەدەبيەتٸنٸڭ اۆتورىنا اينالاسىز. اقشا شىعارمانىڭ اشىلعان ەر بەتٸنە تٶلەنەدٸ. قىتاي اقشاسى بويىنشا بٸر بەتٸنە بەس تيىن نەمەسە ون تيىن تٶلەپ وقىساڭىز, بٸر شىعارمانى وقىپ بولعانىڭىزدا سول كٸتاپتىڭ قۇنى شىعادى. مەنشە قازاقستاندا ەدەبيەت پورتالدارى وسىنداي جٷيەنٸ قولدانسا جاقسى بولار ەدٸ, الدىڭعى تاراۋلارى اقىسىز, سوڭىن اقىلى ەتٸپ جەتەلەپ وقىتسا, وقىرمان ٷيرەنەدٸ. قىتايداعى ينتەرنەت ەدەبيەتٸنٸڭ جارقىن ٶكٸلدەرٸنەن مەن تانيتىنداردان حان حان, گٶ جيڭميڭ قاتارلىلار دەپ ايتساق بولادى. بۇلار ٶتە جاس جازۋشىلار. كٶركەم شىعارمالارىن ينتەرنەتتە جازۋمەن باستاعان. بٸرتە-بٸرتە ينتەرنەتتە ٶزدەرٸنٸڭ ٶتە كٶپ وقىرماندارىن قالىپتاستىرعان, سول وقىرماندارىنىڭ كٷندەلٸكتٸ جەبەۋٸ مەن قولداۋىنىڭ ارقاسىندا شىعارماشىلىق شابىت تاۋىپ وتىرعان. قازٸر ەكەۋٸ دە ەڭ ٶتٸمدٸ جازۋشىلار قاتارىنا ەنٸپ كەتتٸ. قازٸر ولار ينتەرنەت ەدەبيەتٸندە ٶز جولدارىن تاۋىپ, شىعارمالارىن كينوعا, ياعني, مەدەني تاۋارعا اينالدىرۋعا قاراي بەت بۇرىپ كەتكەندٸگٸن ايىرىقشا ايتۋىمىز كەرەك. اقشالارى ٶتە كٶپ. مٸنە, مەن دە سول ينتەرنەت ەدەبيەتٸنٸڭ جەمٸسٸمٸن. جازۋشىلىق شابىت, قولداۋ, تانىمالدىلىق, ساپا. ٶتٸمدٸ كٸتاپقا جول.
گارسييا ماركەس قىتاي باسپالارىنا نەگە اشۋلاندى
— قىتايدا كٸتاپ ساۋداسى, باسپالار بەسەكەسٸ دەگەن بٸر قىزىپ جاتقان دۋمان, قايناپ جاتقان قازان عوي, ينتەرنەت ەدەبيەتٸ وعان قانشالىق ەسەر ەتۋدە?
— قىتاي ٷلكەن بازار عوي, ەسەرٸ بار ەكەنٸ داۋسىز. بٸراق مۇنداعى باسپالار ەرتٷرلٸ جولدارمەن تىعىرىقتان جول تاۋىپ, ٶز پايدالارىن كەمٸتٸپ جاتقان جوق. قايتا بەسەكە بۇرىنعىدان دا قىزا تٷسكەندەي. مەنٸڭ ينتەرنەتتە تانىمال بولعان دٷنيەلەرٸم كٸتاپ بولىپ شىققاندا دا ٶتٸمدٸ. ٶيتكەنٸ, سانا كٸتاپتى بەرٸبٸر جيناق, تولىق نۇسقا نەگٸزٸندە قابىلدايدى عوي.
— وسى قىتايداعى باسپا قۇقىعى جٶنٸندە ەرتٷرلٸ ەڭگٸمەلەر ايتىلادى. شەتەلدەگٸ برەند ٶنٸمدەردٸڭ كٶشٸرمەسٸن جاساپ شىعارا قويعىش ەدەتٸمەن شەتەل جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن دا جىمقىرىپ تۇراتىن جاعدايلار بولا ما قالاي?
بۇل تۋرالى مىناداي مىسال كەلتٸرەيٸن. 1982 جىلعى نوبەل ەدەبيەت سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, كولۋمبييانىڭ اتاقتى جازۋشىسى گابريەل گارسييا ماركەس سول ەيگٸلٸ سىيلىقتى العاننان كەيٸن ونىڭ شىعارمالارىنىڭ قىتايداعى ەسەرٸنٸڭ جوعارىلىعىنا بايلانىستى كەيبٸر باسپالار ونىڭ «جٷز جىلدىق جالعىزدىق», «حولەرا تۇسىنداعى ماحاببات», «پولكوۆنيككە ەشكٸم حات جازبايدى» قاتارلى شىعارمالارىن اۆتور رۇقساتىنسىز نەمەسە سول كەزدەگٸ باسپا قۇقىعى تۋرالى بٸلٸمنٸڭ كەمشٸلٸگٸنەن قىتايشاعا اۋدارىپ, تاراتىپ جٸبەرگەن. 1990 جىلى ماركەس بەيجٸڭ جەنە شاڭحاي قالالارىنا ساپارلاي كەلٸپ, وسى ساپارىندا كٸتاپ سٶرەلەرٸنەن ٶزٸنٸڭ رۇقساتىنسىز قىتاي تٸلٸندە باسىلىپ شىققان شىعارمالارىن كٶرٸپ, قاتتى قاپالانادى.
سونىمەن بەيجٸڭدە قىتايدىڭ مەدەنيەت سالاسىنداعى قايراتكەرلەرٸمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ولارعا قاراتا «بارلىقتارىڭ زاڭسىز باسپا ۇرىلارىسىڭدار عوي سوندا?» دەيدٸ. ماركەستٸڭ رەنٸشتٸ بۇل سٶزٸ سول ارادا تۇرعانداردى ىڭعايسىز جاعدايعا تٷسٸرەدٸ. كولۋمبييانىڭ قىتايدا تۇراتىن ەلشٸسٸ بۇل جاعدايدى جۋىپ-شايىپ جٸبەرگٸسٸ كەلسە دە, ماركەستٸڭ اشۋى تارقامايدى. سول ارادا «مەن ٶلگەننەن كەيٸن 150 جىل ٶتسە دە قىتايعا شىعارمالارىمنىڭ باسپا قۇقىعىن بەرمەيمٸن, ەسٸرەسە «جٷز جىلدىق جالعىزدىقتى» دەپ كەسٸپ ايتادى. وسىدان كەيٸن 30 جىل ٸشٸندە قىتايدىڭ قايسىبٸر باسپا ورگاندارى جەنە مىقتى باسپاگەرلەرٸ مەدەنيەت قىزمەتكەرلەرٸ بۇل ٸسكە ارالاسىپ, ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارمالارىنىڭ باسپا قۇقىعىن الۋ تۋرالى حاتتار جازادى, ۇسىنىستار جٸبەرەدٸ. ماركەس قىتاي باسپا سالاسىن ەلەمەي قويادى. 1992 جىلى قىتاي رەسمي تٷردە «حالىقارالىق باسپا ورتاق كەلٸسٸمٸنە» (Universal Copyright Convention) كٸردٸ. قىتاي باسپا سالاسىنىڭ باسپا قۇقىعى تۋرالى تٷسٸنٸكتەرٸ قالىپتاسا باستادى. بەيرەسمي مەلٸمەتتەرگە قاراعاندا 20 نەشە جىل ٸشٸندە قىتايداعى 100 نەشە باسپا ماركەسكە, كولۋمبييا ەلشٸلٸگٸنە, تٸپتٸ ماركەس مەكسيكادا تۇرعاندا مەكسيكا ەلشٸلٸگٸنە دە باسپا قۇقىعى تۋرالى ٶتٸنٸش جاسايدى. الايدا بٸردە بٸر جاۋاپ بولماعان. بٸراق ماركەس بۇل سٶزدٸ ايتقانىمەن, 2008 جىلى باسپا قۇقىعىن اقىرى بەردٸ. بۇل تۋرالى قىتايدىڭ شين جيڭدييان مەدەنيەت كومپانيياسىنىڭ باس القاسى ماركەستٸ قالاي جٸبٸتكەنٸ تۋرالى ەڭگٸمەسٸن بىلاي باياندايدى. 2008 جىلى ولار ماركەسكە مىناداي حات جولدايدى:
«قۇرمەتتٸ ماركەس مىرزا, سٸزدٸڭ كەزٸندە پاريج كٶشەسٸندە الىستان تۇرىپ «ۇستاز» دەپ ٶز كٶڭٸلٸڭٸزدە ەۋليەدەي كٶرەتٸن جازۋشىڭىز حەمينگۋەيگە ايعايلاعانىڭىز سيياقتى, بٸز تىنىق مۇحيتتىڭ ارعى بەتٸنەن سٸزگە «ۇستاز» دەپ ايعايلاپ تۇرمىز, ەگەر سٸز تىڭداي العان بولساڭىز, دەل سول كەزدەگٸ حەمينگۋەي سيياقتى بٸزگە قول بۇلعاپ, جوعارى داۋىستا: «سەلەم, دوستار!» دەپ ايتاتىنىڭىزعا سەنەمٸز». مٸنە, وسى حاتتىڭ ەسەرٸندە بەلكٸم ۇلى جازۋشى كەزٸندەگٸ ٶزٸن ەسكە العان بولۋى مٷمكٸن. «جٷز جىلدىق جالعىزدىق» قاتارلى شىعارمالارىنىڭ رەسمي باسپا قۇقىعىن بەرەدٸ. بۇل قىتاي باسپا سالاسىندا ٷلكەن دٷمپۋ قوزعادى. ال وسىدان كەيٸن ٸلگەرٸندٸ-كەيٸندٸ باسقا باسپالاردىڭ شىعارعان زاڭسىز باسىلىمدارىن ٷكٸمەت زاڭ ورگاندارىنىڭ ارقىلى بٸرتە-بٸرتە جوعالتىپ, قازٸر بازار بەتٸندەگٸ ماركەس شىعارمالارى تٷگەلدەي وسى باسپانىڭ قۇقىعىنداعى زاڭدى كٸتاپتار ەسەپتەلەدٸ.
قالاماقى قالاي شەشٸلەدٸ?
— جاڭا ايتقانىمداي, 1992 جىلى قىتاي حالىقارالىق باسپا قۇقىعى جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمشارتىنا قول قويىپ, سول ۇيىمعا كٸرگەننەن كەيٸن, شەتەل كلاسسيكتەرٸ جەنە مىقتى شىعارمالاردىڭ باسپادان شىعۋى بٸرتە-بٸرتە ٶز ارناسىن تاپتى. رەسمي باسپادان شىعاتىن كٸتاپ باسپا ٶنٸمدەرٸنٸڭ بارلىعىندا ISBN ياعني, حالىقارالىق ٶلشەمدٸ كٸتاپ نٶمٸرٸ باسىلادى جەنە كٸتاپتىڭ باسپا قۇقىعى, كٶشٸرٸلٸپ باسىلسا جاۋاپكەرشٸلٸك ارقالايتىنىنا دەيٸن ايقىن بەلگٸلەنەدٸ. ال بۇعان قاراپ قىتايدا بٷكٸلدەي زاڭسىز كٸتاپ جوق بولىپ كەتكەن ەكەن دەپ ويلاماڭىز. بەيجٸڭ كٶشەلەرٸندە جٷرسەڭٸز, كٶشە بويىندا قول ارباسىمەن كٸتاپ ساتىپ جٷرەتٸندەر بولادى, ودان دا ٸزدەگەن كٸتابىڭىزدى تابا الاسىز. بۇل قانداي جاعداي دەسەڭٸز, ولار رەسمي باسپادان شىققان كٸتاپتاردىڭ كٶشٸرمەسٸ. قازٸر قىتايدىڭ جەڭٸل ٶنەركەسٸبٸ, قاعاز ٶنەركەسٸبٸ, باسپا ٶنەركەسٸبٸ دامىعان عوي. كٸتابىڭىز بٷگٸن باسپادان شىقسا, ساتىلىم مٶلشەرٸنە قارايدى نەمەسە بازاردا قانداي كٸتاپ ٶتٸمدٸ, وقىرمان قانداي كٸتاپتى ٸزدەپ جٷرٸپ وقىپ جاتىر, وسىنى باقىلاپ وتىراتىندار ٶزٸنٸڭ جەكەلٸك باسپا ٷيٸندە سونىڭ اۋماعان تٷرٸن كٶشٸرٸپ باسادى. سٶيتەدٸ دە كٶشەدەگٸ كٶتەرمە ساۋداگەرلەرگە تاراتقىزادى. كٸتاپحانادا تۇرعان ەۋەلگٸ نۇسقامەن سالىستىرعاندا قاعازى, تٷپتەۋٸ ناشار بولعانىمەن, مۇنىڭ باعاسى ارزان, بٸرەر كٸتاپتى سول كٸتاپتىڭ ەۋەلگٸ باعاسىنىڭ جارىم باعاسىمەن دە الىپ الۋىڭىزعا مٷمكٸندٸك بار. بۇل تۋرالى بٸزدٸڭ ورتامىزدا: «كٸتابىڭىزدىڭ كٶشٸرمەسٸ كٶتەرمەشٸنٸڭ قولىندا جٷرسٸن, ٶتٸمدٸ ەكەنٸن سودان بٸلەمٸز» دەگەن سٶز بار. ال بۇدان تىس, كٸتاپتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىن ساۋدالايتىن, ينتەرنەتتە كٶشٸرٸپ جازىپ جارييالاپ جٸبەرەتٸن جاعدايلار ەكٸنٸڭ بٸرٸندە كەزدەسەدٸ. بۇل جاعىندا زاڭ ورگاندارى باسقارۋدى كٷشەيتتٸ دەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە بٸرٸن باسساڭ, بٸرٸ شىعىپ رەتتەۋگە بولمايتىن بٸر ەتەك-جەڭٸ جيىلماس ٷلكەن شارۋاشىلىققا اينالىپ بارا كەتكەن.
ەلەم ەدەبيەتٸندەگٸ شىعارمالار قازٸر قىتايدا تٷگەلدەي اۋدارىلادى. اۋدارمانىڭ تەك بٸر نۇسقاسى ەمەس, بٸرنەشە نۇسقاسى قاتار جٷرەتٸن كەزدەرٸ دە بولادى. «اۋدارما قايتالاي جاسامپازدىق بارىسى» دەپ جاتامىز, سوندىقتان اۋدارماشىنىڭ ٶرەسٸنە قاراي اۋدارما باسقاشا ەسەر بەرۋٸ مٷمكٸن عوي.
— قالاماقى مەسەلەسٸنە كەلسەك…
قىتايدىڭ باسپالارىنان شىعاتىن ەرقانداي شەتەلدٸڭ جازۋشىسىنا, باسپاسىنا كەلٸسٸمشارتتار جاسالىنادى. وعان ٶز رۇقساتىن بەرٸپ, قولىن قويعاننان كەيٸن باسپا باسىپ شىعارادى. بٸراق سول اۆتوردىڭ الدىندا كٸم بۇرىن بارعانى ماڭىزدى. كەشٸگۋگە بولمايدى. ٷلكەن بٸر رومان ەكٸ-ٷش تەۋلٸكتە اۋدارىلىپ ەكٸ-ٷش رەداكتورلىق جۇمىس جاسالعاننان كەيٸن-اق باسپادان جارق ەتە قالادى. 20-30 اۋدارماشى بٶلٸپ الادى دا, رەداكتورلارعا بەرەدٸ. سوندا ۇزاق بولعاندا بٸر اپتا كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ, قازٸر قىتايدىڭ باسپا بولسىن, بارلىق مەدەنيەت سالاسىندا بەسەكە ٶتە كٷشتٸ, ٶتٸمدٸ كٸتاپتى بٸر باسپا الدىمەن اۋدارىپ دايارلاپ تۇرماسا, ەكٸنشٸ قاعىپ كەتەدٸ. بۇل ٷلكەن ساۋداعا, بيزنەسكە اينالعان جٷيە. باسپا قۇقىعى مەن قالاماقى مەسەلەسٸ انىق ٶلشەمگە تٷسكەن. «قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اۆتورلىق قۇقىق زاڭىنىڭ» 2-تارماقشاسىندا: شەتەلدٸكتەردٸڭ, مەملەكەتكە قاراستىلىعى جوق ازاماتتاردىڭ جازعان شىعارمالارىنىڭ سول اۆتور تۇرعان مەملەكەت جەنە ٶڭٸر حالىقارالىق كەلٸسٸم شارتقا نەمەسە سول ۇيىمعا مٷشە بولسا, ونداي ازاماتتاردىڭ اۆتورلىق قۇقىعى ساقتالادى دەپ بەلگٸلەنگەن, 1999 جىلعى بەلگٸلەنگەن قالاماقى تٶلەۋ بەلگٸلەمەسٸنە ساي: كٸتاپتىڭ قۇنى × تارالىم سانى × قالام اقى پايىزى مٸنە وسىلاي قالاماقى بەرٸلەدٸ, قالاماقى ەۋەلگٸ اۆتورعا 3-10 پايىزدىق ٶلشەم بويىنشا بەرٸلسە, اۋدارما شىعارماعا 1-7 پايىزدىق ٶلشەم قولدانىلادى. بٸراق اۆتور كەلٸسٸمٸن بەرگەن نەمەسە جەكە قاراجاتىمەن شىعارىلاتىن كٸتاپتارعا قالاماقى تٶلەنبەيدٸ.
— ەل ٸشٸندە قالاي?
— ەل ٸشٸندەگٸ بٷكٸلگە جۋىق گازەت-جۋرنال بٸرىڭعاي قالاماقى جٷيەسٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ. ياعني, پروزا, ماقالا, ٶلەڭ بارلىعىنا قالاماقى تٶلەنەدٸ. قالاماقى ٶلشەمٸ سول جۋرنالدىڭ تارالىمىنا جەنە اتاق-دەرەجەسٸنە قاراي ٶلشەنەدٸ. مەملەكەت دەرەجەلٸ نەمەسە ٶلكە, وبلىس دەرەجەلٸ ٷزدٸك جۋرنالداردىڭ قالاماقىسى ەر بەتٸنە 100 يۋان (5 000 تەڭگە) نەمەسە 70-80 يۋان مٶلشەرٸندە قالاماقى بەرەدٸ. ٶلەڭ مەن قارا سٶزدٸڭ دە ٶلشەمدەرٸ بٶلەك بولادى. وبلىستىق, ايماقتى جەرگٸلكتٸ جۋرنالدار ەر بەتٸنە 50 يۋان اينالاسىندا بولادى. ناقتى كەسٸمدٸ ەمەس, مٶلشەرمەن ايتىپ وتىرمىن.
كٸتاپ شىعارۋ جٷيەسٸ سول مەملكەتتٸك تاپسىرىس, جەكە شىعارۋ دەگەن سەكٸلدٸ دٷنيە. مەملەكەتتٸك تە قالاماقى بار, جەكەدە جوق. جەكەگە كٸتاپ مازمۇنىن قاراپ, رۇقسات بەرەدٸ.
«جٷز جىلدىق جالعىزدىق» قايتا قازاقشالاندى
— ال سول قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلىپ جاتقان دٷنيەلەردٸڭ قازاقشاعا اۋدارىلىپ جاتقانى از ەمەس شىعار?
— ەلەم ەدەبيەتٸنەن قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلىپ, ودان قازاق تٸلٸنە اۋدارىلۋ جاعدايى جىل سايىن جاقسارىپ كەلەدٸ. ەليس مۋنرونىڭ شىعارمالارىنان «ەيەل ماحابباتى», «سايران كٷندەر», «جيرەنٸش, دوستىق, ٸڭكەرلىق, ماحاببات, نەكە» قاتارلىلارى, حارۋكي مۋراكامي «نۋ ورمانداعى ماحاببات» ورحان پامۋكتٸڭ «مەنٸڭ اتىم قىرمىزى» تاعى باسقا تولىپ جاتقان روماندار نەمەسە نوبەل ەدەبيەت سىيىلعىنىڭ يەگەرلەرٸنٸڭ شعارمالارى اۋدارىلىپ جاتىر. جاقىندا اۋدارماشى قالتاي ورازبەكۇلى سول گارسييا ماركەستٸڭ «جٷز جىلدىق جالعىزدىعىن» «عاسىرلىق قۇلازۋ» دەگەن اتپەن قايتا اۋدارىپ جارىققا شىعاردى. قازاق تٸلٸندە جىلداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ ەدەبيەت سالاسى بويىنشا باعالانعان جازۋشىلارىنىڭ, باتىس ەلدەرٸ, جاپونييا, ەلەم ەدەبيەتٸندەگٸ كلاسسيكتەرٸ كٶپتەپ اۋدارىلۋ ٷستٸندە.
ماركەستٸڭ «جٷز جىلدىق جالعىزدىق» رومانى «عاسىرلىق قۇلازۋ» دەگەن اتپەن اۋدارىلدى
بەرتٸنگٸ جىلداردان بەرٸ ٷكٸمەت جاعىنان ەدەبيەت-كٶركەمٶنەر سالاسىنا باسا نازار اۋدارىپ, قىتاي تٸلٸندەگٸ شىعارمالاردى از ۇلتتار (قىتايدا قىتايدان ٶزگە ۇلتتار از دەپ اتالىنادى) تٸلٸنە اۋدارۋ, قىتاي ەدەبيەتٸندەگٸ ەيدٸكتەردٸ از ۇلت تٸلٸنە اۋدارۋ جوباسى بٸرشاما جەدەل جٷردٸ. از ۇلتتارعا قىتاي ەدەبيەتٸن تانىتۋ ماقساتىندا جىلىنا كٶپتەگەن كٸتاپتار اۋدارىلادى. ەرتەرەكتە قىتايدىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارى «سۋ بويىندا», «قىزىل ساراي تٷسٸ», «قالىڭ ورمان, قارلى دالا», «باتىسقا ساپار», «سۇنزىنىڭ ەسكەري ايلاسى», «تاڭ دەۋٸرٸنٸڭ بەيٸتتەرٸ» قاتارلى ٷزدٸك تۋىندىلاردان باستالعان ەدەبي اۋدارما سالاسى ودان كەيٸنٸرەك لۋ شۇن, ماۋ دۇن, لاۋ شى, با جين, بيڭ شين, ەي شيڭ, حاي زى قاتارلى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋىمەن جالعاستى. 2012 جىلى مو يان نوبەل ەدەبيەت سىيلىعىن العاننان كەيٸن, ونىڭ شىعارمالارىن جاپپاي اۋدارۋ باستالدى. ودان قالسا «قىتاي از ۇلتتار ەدەبيەتٸن كٶركەيتۋ قۇرىلىسىنىڭ اۋدارمانى دەمەۋ نىسانى» باعدارلاماسى بويىنشا «قىتاي وسى زامان ەدەبي تۋىندىلارىنان تاڭدامالىلار» اتتى ەڭگٸمەلەر, پوۆەستەر, ٶلەڭدەر, شالقىمالار, دەرەكتٸ ەدەبيەت تومدىعى بولىپ بەس تومدىق ٷلكەن سەرييامەن قىتاي ەدەبيەتٸندەگٸ ٷزدٸك ەدەبي شىعارمالار از ۇلتتار تٸلٸنە اۋدارىلدى.
— ال وسى جەردە, كەرٸ باعىتتا از ۇلت تٸلٸندەگٸ شىعارمالاردى قىتاي تٸلٸنە اۋدارۋ قالاي?
بۇل دا جوعارىدا اتالعان باعدارلامانىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ. ياعني, از ۇلتتار ەدەبيەتٸن قىتاي وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ قىزمەتٸ دە قارقىندى جٷرۋدە. قىتاي قازاق ەدەبيەتٸنە تانىس اۆتورلاردان تەپەي قايىسقانۇلى, مەدەنيەت مۇقاتايۇلى, الماگٷل جۇماجانقىزى, گٷلنار قۋانبەكقىزى, ىنتىماق سەدۋۇلى, تٶلەۋباي دوشىقۇلى, بٸلٸسبەك ەبدٸرازاق, نۇربولات ەبدٸقادىر, مەدەتبەك بالعابەك, ەرلان نۇردىحان, قۋانىش دەلەي, گٷلايشا ەراحمەت, قۋات اسىلبەك, ازييا ماعىپەرقىزى قاتارلى اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرٸ, ورازقان احمەتوۆ, شايمۇرات قامزاۇلى, نۇريلا قىزىقانقىزى, ەۋەلقان قالي, جۇماباي بٸلەلۇلى, شەمٸس قۇمار, قۇماربەك جۋانعان, جەڭٸس ىرىسحان, تۇرسىنبەك بايجۇما, باياحىمەت جۇماباي, قيداش جۇبانىش قاتارلى اۆتورلاردىڭ پروزالىق شىعارمالارى روماندارى قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلىپ باسىلدى.
— ولاردى قازاق اۋدارماشىلار اۋدارادى عوي سوندا?
— يە, قازٸر مىقتى اۋدارماشىلاردان ەركەش قۇرمانبەك, قايشا تەبەرەكقىزى, قاديلا نۇرعالي, مۇرات ىبىراي, شەكەن بٶكەتاي, جايىربەك مۇقامەتقان, دەۋلەتجان پاتيح, قاجىبەك ايدارحانۇلى قاتارلى كٸسٸلەردٸ اتاۋعا بولادى. بۇل كٸسٸلەردٸڭ اۋدارۋىمەن, ياعني, ەكبار مەجيتۇلىنىڭ اۋدارۋىمەن «اباي قارا سٶزدەرٸ», قاباي اقساقالدىڭ (ۇلتى سٸبە) اۋدارۋىمەن اباي ٶلەڭدەرٸ, اباي قارا سٶزدەرٸ قىتاي وقىرماندارىنا جول تارتتى. سونداي-اق, قازاقستان ەدەبيەتٸنەن نەمات كەلٸمبەتوۆتٸڭ «ٷمٸت ٷزگٸم كەلمەيدٸ», «كٷنشٸلدٸك» روماندارى اۋدارىلدى. راحىمجان وتارباەۆتىڭ بٸرقاتار شىعارمالارى اۋدارىلدى. بۇلار عانا ەمەس, بٸراز شىعارمالار بار. ساياسي جاعىنان دا قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا», «قازاقستان جولى» قاتارلى بٸرقانشا شىعارمالارى دا قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلىپ باسىلدى. «ەلٸن سٷيگەن, ەلٸ سٷيگەن ەلباسى» اتتى كٸتاپتىڭ قىتاي تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ وسى بەيجٸڭ قالاسىندا ٶتتٸ.
جالپى, بٸزدەگٸ اقىن-جازۋشىلاردىڭ ٶز شىعارماشىلىعىنان تىس كەسٸبٸ اۋدارما دەسە دە بولادى. ٶيتكەنٸ, ولار ٶز بەتٸنشە ەمەس, مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن عانا اۋدارادى. اۋدارادى, قالاماقىسىن الادى, بولدى. باسقا ەشتەڭەگە باس قاتىرمايدى. جەنە تاپسىرىس تا كٶپ, قالاماقى دا جوعارى. ەندٸ بٸر كەمشٸن تۇسى – ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ بٸزدٸڭ ەدەبيەتكە كٸرۋٸندەگٸ, قازاق تٸلٸنە اۋدارىلۋىنداعى كٶپٸر تاعى سول قىتاي تٸلٸ بولىپ تۇر. ٶزگە تٸلدەردەن تٸكەلەي اۋداراتىن اۋدارماشىلار قوسىنى كەمدٸك تانىتىپ تۇر. اعىلشىننان تٸكەلەي اۋداراتىندار ەندٸ-ەندٸ قالىپتاسىپ كەلەدٸ.
— ال قازاقتاردان قىتايشا جازاتىن جاستار شوعىرى قالىپتاستى ما? جالپى, قىتاي وقىرماندارى قالاي قابىلدايدى, مويىنداي ما دەگەنٸم عوي?
قىتاي تٸلٸندە شىعارما جازىپ, قازاق ٶمٸرٸن سۋرەتتەپ جٷرگەن اعا بۋىنداردان ەكبار مەجيتۇلى, ەركەش قۇرمانبەكقىزى قاتارلى كٸسٸلەردٸ اتاۋعا بولادى. جازۋشى ەكبار اعانىڭ قالامىنان تۋعان «اقساق قۇلان», «قايران ون بەستەگٸ حاليدا-اي», شىڭعىس حاننىڭ تاريحى تٶڭٸرەگٸندە جازعان «مۇقالي» قاتارلى شىعارمالارى قىتاي وقىرماندارى اراسىندا كەرەمەت اڭىس قوزعاعان. اعامىز ٶتكٸر قالامى, شىعارماشىلىق تالانتى ارقىلى قىتايدىڭ سول ۋاقىتتا ەشكٸم قول سوزۋعا باتىلى بارمايتىن مەملەكەتتٸك ەدەبي سىيلىقتارىنىڭ باس جٷلدەسٸن ارت-ارتىنان جەڭٸپ الىپ وتىرعان, بۇل بٸزدٸڭ ماقتانىشىمىز. ەرينە وسى اعا بۋىندار قازاق ٶمٸرٸن قىتاي وقىرماندارىنا ٶز تٸلٸندە جەتكٸزە بٸلدٸ. ٶز ويلاۋ فورمالارى ارقىلى ەشقانداي بٶگەتسٸز بٸلدٸرە الدى. قىتاي وقىرماندارى قازاق حالقىنىڭ تاريحى, مەدەنيەتٸ تۋرالى تٷسٸنٸككە يە بولدى. اۋدارما ارقىلى قىتاي وقىرماندارىنا بٸرقانشا شىعارمالارىمىز بارىپ جاتىر. بٸراق ول قانشا دەگەنمەن اۋدارما. جاڭا زاماندا سول اعا بۋىنداردىڭ جولىن قۋعان, قىتايشا شىعارما جازاتىن جاس بۋىندار قاتارى ٷزٸلگەن جوق. بۇل قۋاناتىن جاعداي ەرينە. سولاردىڭ قاتارىندا ايدوس امانتايۇلىن ايتۋ مٸندەت. ايدوس جوعارى بٸلٸمدٸ, جاقسى وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن ازامات. اتاسى قىتاي حالىق راديوسىنىڭ العاشقى بۋىن قۇرۋشىلارى ساعات جايپاقۇلى, ەكەسٸ امانتاي ساعاتۇلى, ەپكەسٸ قازاقتىڭ مىقتى رەجيسسەر قىزى جانار ساعاتقىزى. وسىنداي قىتايداعى مەدەنيەت سالاسىندا ورنى بار كٸسٸلەردٸڭ وتباسىندا تۋىلعاندىعى سەبەپتٸ دە جازۋشى بولعان شىعار. ونىڭ قازاق حالىق ەندەرٸنٸڭ مازمۇندارىن سونى ەڭگٸمەگە اينالدىرۋ ارقىلى جاڭاشا ستيلدە جازعان «ايدوس-شولپان» رومانى جاقسى وقىلدى. ەسٸرەسە قىتاي تٸلٸندە مەكتەپ وقىعان, قىتاي تٸلٸندە بٸلٸم الىپ كٶزٸ اشىلعان, قازاق تٸلٸندە ەدەبيەت وقۋعا شاراسىز, بٸراق قازاق ەدەبيەتٸنە, تۇرمىسىنا زەر سالىپ, تٷسٸنگٸسٸ كەلەتٸن قىتايشا وقىعاندار مەن قىتاي وقىرماندارى ٸزدەپ جٷرٸپ وقىدى. بۇل كٸتاپتىڭ اتاعى قاتتى شىقتى. قىتاي جازۋشىلارى, سىنشىلارى جاقسى پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸردٸ. قىتايداعى «ۇلتتار ەدەبيەتٸ» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, قاتىستى ەدەبيەت ماماندارى ايدوس شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالادى. ونىڭ بۇرىندارى «ەڭ بٷتٸن سىنىق» اتتى جىر جيناعى, جاقىندا «بەيباق» اتتى جيناعى جارىق كٶردٸ. ونىڭ ينتەرنەت بەتٸندە جازعاندارى دا بٸراز دٷنيە.
ودان باسقا اينۇر تۇماربەكقىزىنىڭ «اتتىڭ ٶلٸمٸ», «قىز تاعدىرى», «قارت مالشى», «حىپيڭلي تٷستٸك كٶشەسٸ», «ٷي سالۋ حيكاياسى» قاتارلى ەڭگٸمەلەرٸ دە قىتايتٸلدٸ وقىرماندار اراسىندا ەدەۋٸر اڭىس قوزعاعان. وسى قىتاي تٸلٸندە شىعارما جازاتىن جاس بۋىنداردى قولداپ-قۋاتتاۋ مەنشە تٶتەنشە قاجەت دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ, قىتايداعى قازاقتٸلدٸ وقۋ اياسى بارعان سايىن تارىلىپ بارا جاتقاندا, كٶپتەگەن وقۋشىلار قىتاي تٸلٸندە ٶز حالقىنىڭ ەدەبيەتٸنەن, مەدەنيەتٸنەن سۋسىنداعىسى كەلەدٸ. جاسىرارى جوق, قازٸر قازاقشا بٸلەتٸن ۇرپاق ازايىپ بارادى. ولارعا مىنا احمەت بايتۇرسىنوۆ ەلٸپبيٸ مٷلدەم بەيتانىس, وسىنداي جاعدايدا بٸز قازاق تٸل جازۋىن سولارعا ٷيرەتۋمەن قاتار, ولارعا وڭاي كەلەتٸن قىتاي تٸلٸندە جازىلعان شىعارمالار ارقىلى دا ٶزٸمٸزگە قاراي تارتۋىمىزعا بولادى. ال ول ٷشٸن قىتاي تٸلٸندە جازاتىن جازۋشىلار بٸلٸمدٸ, قازاق مەدەنيەتٸن تولىق تٷسٸنگەن, قازاقشا ويلاي الاتىن ادام بولۋى كەرەك, بۇل ماڭىزدى.
مو ياننىڭ قاتتى سىنالىپ جاتاتىنى راس
— سىن-پٸكٸر دەمەكشٸ, كەيٸنگٸ كەزدە سٸزدەر جاقتاعى ينتەرنەت ەلەمٸن قاراپ وتىرسام, مو ياندى داتتاۋشىلار مەن اقتاۋشىلار دەگەن قاتتى تالاس-تارتىس جٷرٸلٸپ جاتادى. سول تۋرالى قىسقاشا ايتىڭىزشى?
— مو يان تۋرالى قىتاي ەلەۋمەتٸنٸڭ پٸكٸرٸ ەرتٷرلٸ. 2012 جىلى نوبەل سىيلىعى مو يانعا بەرٸلگەندە, ەل ٸشٸندە الۋان پٸكٸر تۋدى. بٸراق تٷسٸنەسٸز بە, قازان سارقىلداپ قايناي باستاعاندا قاقپاعىن جابا قويساڭىز قانداي بولادى? قايناعان سۋ قاقپاقتى كٶتەرٸپ تاستاپ بٸر جاعىنان اسىپ تٶگٸلەدٸ عوي? دەل سونداي قوعامدىق پٸكٸر, قوعامدىق اڭىس قوزعالدى. مو ياننىڭ كٸتاپتارىن ەربٸر باسپا تالاسا-تارماسا باستى, وقىرماندارى تالاپ ەكەتتٸ. دەسە دە مو يان قالامىنان تۋعان, مو يان قالامىمەن بەينەلەنگەن قىتايدىڭ اۋىل تۇرمىسى, قىتايداعى قاراپايىم قارا حالىقتىڭ تۇرمىسى, بەينەتٸ مەن تارتقان جاپاسى, «جوسپارلى تۋىت» قاتارلى بٸرقاتار مەسەلەلەر قوزعالعاندىعى سەبەپتٸ قىتايدىڭ حالىقارالىق بەدەلٸنە نۇقسان كەلەتٸنٸن ويلاعان, شەتەلدەگٸ وقىرمانداردىڭ قىتاي قوعامىن وسىنداي كٶلەڭكەلٸ تۇستارى ارقىلى تٷسٸنٸپ قالۋىنان الاڭداعان توپ تا بولدى. مو يان قىتايدىڭ پەلەن جىل كٷتكەن, ۇزاق كٷتكەن نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, بٸراق قىتاي ەدەبيەتٸ ٷلكەن تەڭٸز سيياقتى قوردالى ەدەبيەت. نەلٸكتەن تەك قانا كٶلەڭكەگە تولى سيۋجەتتەرگە سىيلىق بەرٸلەدٸ? بۇل تۋرالى نوبەل ەدەبيەت سىيلىعىنىڭ ۇستانىمىنا, ياعني ساياسي ماقساتىنا كٷمەن كەلتٸرەتٸندەر دە پايدا بولۋى زاڭدى. بٸلەسٸزدەر, مو ياننىڭ «باقا» اتتى رومانىندا قىتايدا جٷرگٸزٸلگەن جالعىز پەرزەنتتٸ بولۋ ساياساتى سٶز بولادى. مو يان بٸر سۇحباتىندا: «ەركٸم ٶز كٸندٸگٸنەن قانشا ۇرپاق تاراتۋ كەرەك ەكەنٸن ٶزٸ شەشۋ كەرەك» دەدٸ. وسى بٸر ۇرپاق قۇرباندىقتاردىڭ زارىن, مۇڭىن ەرينە حالىقارالىق قاۋىمداستىق تىڭداۋى كەرەك. ونى مو يان جازدى. قىتاي ٷكٸمەتٸن, سول ساياساتتى اتقارعانداردى قالامىمەن تٷيرەدٸ. كٸم جامان اتتى بولعىسى كەلەدٸ دەيسٸز. سوندىقتان كٷنگەيٸ مەن تەرٸسكەيٸن ايقىن پارىقتاۋ كەرەك سيياقتى.
ال مو ياننان باسقا دا تولىپ جاتقان توم-توم كٸتاپ اۆتورلارى بار, جازۋشىلار بار, ستيلٸ, قالام قۋاتى, جاساعان وبرازى ەر الۋان. ياعني مو ياندى قالپاقپەن ۇرىپ الاتىندار جەتەدٸ, سولاردىڭ وقىرماندارى ەرينە الاكٶزدەنەدٸ. بٸراق تاريح سولاي جازىلدى. سولاي بۇيىرىلدى. مو يان تەلەيلٸ جازۋشى. جاقىنعى جىلداردان بەرٸ قىتايدا سىبايلاس جەمقورلىقتى قاتاڭ تەكسەرٸپ, قاتاڭ جازالاۋ جٷرٸلدٸ. بۇنى «جولبارىس سوعۋ» ەرەكەتٸ دەپ تە اتايدى. ەڭ ٷلكەن مانساپتى قىتاي كومپارتيياسى 17-ٸنشٸ كەزەكتٸ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەسٸ ەسەپتەلٸنەتٸن جوۋ يۇڭكاڭعا دەيٸن باردى جەنە بۇدان ٶزگە اۋدان, ايماق, وبلىس مانساپتىلارىنا دەيٸن جەتتٸ. جالپى سىبايلاس جەمقورلىق مەسەلەسٸن تٷبٸرٸنەن وڭاۋعا كٶشتٸ. وسى كەزەڭدە مو يان: «مەن سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى رومان جازعالى جاتىرمىن» دەدٸ. مٸنە وسىدان باستاپ, ۇرىنىڭ ارتى قۋىس دەگەندەي «مەنٸ ايتىپ قويا ما, مەنٸ جازىپ قويا ما, مەنٸ ەشكەرەلەپ جٸبەرە مە» دەگەن جوعارى جٸكتەگٸ جەمقور شەنەۋنٸكتەر تٷرلٸ تەسٸلدەر ارقىلى مو ياندى قارالاۋعا, بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرۋگە تىرىسسا كەرەك. شىندىق ايتاتىن ادامنىڭ شىعارماشىلىعى دا قيىن بولادى. بٸراق ٶتٸرٸك تە ۇزاققا بارمايدى عوي.
ەسەنعالي اعا بەيجٸڭگە كەلگەندە…
— بٷگٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸ قىتايداعى وقىرماندارى اراسىندا قالاي باعالانادى? كٸمدەردٸ ٸزدەپ, سۇراپ وقىپ جٷرسٸزدەر?
— قىتايداعى قازاقتار قازاقستان اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىن وقي باستاۋىنىڭ تاريحى ٶتە ەرتەدە باستالعان. ول جايىندا ايتسام سٶز كٶبەيٸپ كەتەر. سارى تىستى, قاناتتى تۇلپاردىڭ بەينەسٸ سالىنعان مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «قازدار قايتىپ بارادى» دەيتٸن ٶلەڭدەر جيناعى 10 مىڭ تارالىممەن 9 مەرتە قايتالاي باسىلدى. قازاق جازۋشىلارىنىڭ «ورامال» اتتى توپتاما پروزا جيناعى قازاقستاننىڭ ەر ٷيگە بەرٸپ جٸبەرگەن سەلەمدەمەسٸندەي ەدٸ. ال ماعجان جۇماباەۆ, ٸليياس جانسٷگٸروۆ قاتارلى الاش ارداقتىلارىنىڭ ٶلەڭدەرٸ, قادىر مىرزاليەۆ, قابدەش جۇمادٸلوۆ, جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, مۇحتار ماعاۋين, اقسەلەۋ سەيدٸمبەك قاتارلى ەدەبيەت پەن ٶنەردٸڭ بيٸگٸندەگٸ تۇلعالارىمىزدىڭ شىعارمالارى ٶتە كٶپ تارالدى. بٸز وسى اۆتورلاردان سۋسىندادىق. ال جاڭا زاماندا «زامان باسقا, زامانىنا ساي ادام باسقا» دەگەندەي, ينتەرنەت دامىدى, جازۋ ورتاق بولماسا دا جازۋدى سەيكەستەندٸرەتٸن جٷيەلەر زەرتتەلٸپ جاسالدى, سول ارقىلى قازاق سايتتارىندا قازاقستان اۆتورلارىن ەركٸن وقۋعا مٷمكٸندٸك الدىق. مارقۇم تالاسبەك ەسەمقۇلوۆتىڭ شىعارمالارى ينتەرنەت بەتٸن جاۋىپ كەتتٸ. ٸزدەپ جٷرٸپ وقىدىق. رۋحانيياتىمىزدى بايىتۋعا, ورتا شەلەگٸمٸزدٸ تولتىرۋعا قامدانىپ وقىدىق, مول بٸلٸم الدىق. ال ەندٸ جاستار جانىنا جاقىن ەسٸرەسە پوەزييادان ەسەنعالي راۋشانوۆ, جەركەن بٶدەشۇلى, ۇلىقبەك ەسدەۋلەت, تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸموۆ, سەرٸك اقسۇڭقار, مارالتاي رايىمبەك, جاراس سەرسەك, مۇرات شايماران, الماس احمەتبەك, الماس تەمٸرباي, گٷلنەر سالىقباي, ۇلاربەك دەلەي, المات يسادٸل, ىقىلاس وجايۇلى, توقتارەلٸ تاڭجارىق, قالقامان سارين, ەسكەرحان اقتاي, ەربول بەيٸلحان, اسىلزات ارىستانبەكقىزى, اقبەرەن ەلگەزەك, ەرلان جٷنٸس, گٷلمانات ەۋەلحان, قۇرالاي ومار, ىرىسبەك دەبەي, باۋىرجان قاراعىزۇلى, ۇلاربەك نۇرعالىم, قايسار قاۋىمبەك, باتىرقان سەرسەنحان, ەربول الشىنباي, ازامات تاسقارا, ۇمتىل زارىققان دەپ تٸزبەكتەلە بەرەدٸ. پروزادان دا بٸر شوعىر ەسٸمدەر بار. نۇرعالي وراز, ەسبولات ايدابوسىن, دارحان بەيسەنبەك, بەيبٸت سارىباي, قويشىبەك مٷباراك, ٶمٸرجان ەبدٸحالىقتىڭ, مەدينا ومار, اياگٷل مانتاەۆا سىندى قالامگەرلەر شىعارمالارىن بٸلەمٸز. جاقىننان بەرٸ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ سايتىنىڭ تٶتە جازۋىندا دا توپتاما ٶلەڭدەر, ەڭگٸمەلەر بەرٸلٸپ جٷر. ٶز كەزەگٸندە ولار دا تالقىعا تٷسٸپ جاتىر. بۇل اقىنداردىڭ شىعارمالارىنداعى تىڭ تٷرەن, تاماشا اعىن ٶلەڭ سٷيەر قاۋىمنىڭ جان قالاۋىنان شىعىپ وتىر. بۇل اۆتورلاردىڭ اتىنىڭ اتالىپ وتىرۋى ەرينە جەكەلٸك كٶزقاراستان ەمەس. قايتا ەدەبيەتتٸك ورتاداعى كٶزگە باسىلاتىن جيٸلٸگٸنٸڭ جوعارىلىعىندا, اتتارىنىڭ كٶبٸرەك اتالىپ, شىعارمالارى ورتاعا سالىناتىندىعىندا. قانداي جاعدايدا دا وسى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىمەن جٷزدەسٸپ قالۋعا وراي شىعىپ تۇرادى. مەنشە بۇل وقىرماندار اراسىنداعى تارالىمى, وقىلىمى جيٸ اۆتورلار دەپ تٷسٸنۋگە بولادى.
— ال سٸزدەر جاقتان «قازاقستانداعى ەدەبي قاۋىم بٸلەدٸ, بٸلۋٸ كەرەك» دەپ كٸمدەردٸ ايتار ەدٸڭٸز?
قىتاي قازاق ەدەبيەتٸ تۇتاس قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ماڭىزدى بٸر بۇتاعى عوي. جەنە ول دا بٸر سۇحبات, بٸر ماقالاعا سىيعىزۋعا كەلمەيتٸن كەسەك دٷنيە. سوندىقتان جاستاردى عانا ايتايىن. پروزا جانرى بويىنشا حاسەن ەۋبەكٸرۇلى, قانات قابىكەنۇلى, جانۇزاق جٶكەنۇلى, بي-حاميت نۇربازارۇلى قاتارلىلار. وسى قاتاردا «جاس جٷرەك جايىپ ساۋساعىن» اتتى بٸرنەشە اۆتورلاردان قۇرالعان پروزالىق ەڭگٸمەلەر جيناعىندا مەنٸڭ دە ەڭگٸمەم جارييالاندى. ال پوەزييا سالاسىندا مۇرال توقتارۇلى, ەرلان نۇردىحانۇلى, قۋانىش دەلەي, مۇرات ەۋەسۇلى, تۇردىحان ايدارحانۇلى, دۋمان پازٸلجانۇلى, قاجىبەك ايدارحانۇلى, شالقار قانىكەيۇلى, قۋات اسىلبەكۇلى, ٶركەن سالۋبايۇلى قاتارلى قالامگەر اعا بۋىندار كٸرەدٸ. بۇدان تىس, قابدەن وجاۋبايۇلى, قىرباق نۇرعاليدىڭ تۋىندىلارى مەنٸڭ شىعارماشىلىق ۇستازىم رەتٸندە تانىلادى. ايدوس امانتايۇلىن جوعارىدا ايتتىق. جاڭاگٷل قادايقىزى, جاننا قوزىباەۆا, سيپات قازىكەن قاتارلى زامانداستارىمىزدىڭ دا ٶزٸندٸك ستيلٸ مەن سورابى بٶلەكشە. ال پوەزييا جانرىندا ٶزٸندٸك لەبٸمەن كەلە جاتقان اۆتورلاردان ەرٸپجان ەبٸتاي, نۇراش ەيتٸكەن, ماڭعاز مۇقامەتقان, ايشا قابىلقوجا, ىقىلاس ورازباي, بەگەلٸ تٶلەۋباي, دىلمۇرات جۇماقانۇلى, ىبىراي دٷيسەنۇلى, ەدٸلەت احىمەتۇلى, دٷيسەنەلٸ شەمەك, ەدەنبەك قاماشۇلى, زاڭعار تۇرابەك, الپەن ۋايىس, ەرلان ياسىن, نۇرشات ەزٸمبەك, ەركەجان بەيسەنبەك, سانا قۇرمانعازى, جاناتبەك سەرعازى, مۇرال ماقسۇت, جۇماتاي كٶكسۋباي ت.ب. قاتارلى ورتا, جاس بۋىنداردى اتاۋعا بولادى. بۇل مەنٸڭ ەدەبي ورتام, وسى ەدەبيەت اياسىندا جٷرگەندەردٸڭ قالامدارىنان تۋعان جىرلارىنىڭ, شىعارمالارىنىڭ تۇراقتى وقىرمانىمىن. ال وسى بۋىن ەدەبيەتشٸلەردٸ سىنعا الىپ وتىراتىن جاس سىنشى رەتٸندە تٸلەۋبەردٸ قانابەكۇلىن اتاۋعا بولادى.
— قازٸرگٸ ەدەبي ورتاڭ, ەدەبي ٷردٸس, تالپىنىس قالاي?
— مەن بەيجٸڭدەگٸ ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقىپ بٸلٸم الدىم. بٸزدٸڭ ۋاقىتتا قاراپايىم ەدەبيەتتٸك ورتامىز بولۋشى ەدٸ. ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ «اق بەسٸك» اتتى جۋرنالى جىل سايىن شىعىپ تۇراتىن. سونىڭ بەلسەندٸ اۆتورلارىنان باعدەۋلەت عيناياتۇلى, عاراپا ناسيوللاۇلى, قۇسىمان قۇماشۇلى, كەنجەبەك تٶلەۋبايۇلى, حاميت نۇربازارۇلى, ەدٸلەت احمەتۇلى, ىبىراي دٷيسەنۇلى, الپەن ۋايىسۇلى, زاڭعار تۇراربەكۇلى قاتارلى ستۋدەنت ەدەبيەتشٸلەر قاتارى بار ەدٸ. ارا-تۇرا باس قوسىپ, ەدەبيەت تۋرالى, وقىعان كٸتاپتار تۋرالى شاعىن سۇحباتتار جاسالىناتىن. بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت ٶزٸ بەيجٸڭدە تۇرسا دا قازاقى قۇت قونعان ۋنيۆەرسيتەت. تۇرسىن جۇرتباي, جانتاس التاي, گٷلدارقان سماعۇلوۆا, باعدان مومىنوۆا, ورناي جۇباي قاتارلى ۇستازدارىمىز بٸزگە ساباق بەردٸ. اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ اعا سەتٸ تٷسٸپ بەيجٸڭگە كەلٸپ قالعاندا وسىنداعى اقىندارىمىزدىڭ ٶلەڭدەرٸن تىڭداپ, سودان قازاقستانعا قايتقاننان كەيٸن «شىڭىندا ٶسكەن التايدىڭ» اتتى شاعىن ەسسەسٸن جازدى. بٸر جاساپ قالدىق. ەل كٶشٸپ كەلگەندەي قۋاندىق. جازۋشى راقىمجان وتارباەۆ كەلٸپ لەكتسييا جاسادى. بۇل عاجايىپ سەتتەردٸڭ كٶكٸرەگٸمٸزگە قۇيىپ كەتكەن سەۋلەسٸ ٶز الدىنا ەڭگٸمە.
بٸزدٸڭ جاڭ ديڭجيڭ, مۇحتار ەبٸلقاقۇلى, بولاش شٶكەەۆ, ەركٸن اۋعالي قاتارلى ۇستازدارىمىز ەدەبي ورتامىزعا تاماشا جاعدايلار جاساپ بەرٸپ وتىردى. 2009 جىلى قىتايداعى اتاعى دٷركٸرەگەن «كٷلتەگٸن» سايتىن قۇردىق. اسقار جاڭابەكۇلى قاتارلى اعالاردىڭ تەحنيكالىق جەنە قارجىلىق سٷيەمەلدەۋٸندە بٸر كەزدەرٸ سول سايتتىڭ ىستىعىنا كٷيٸپ, سۋىعىنا توڭدىق, ەدەبي رەداكتور بولدىق. سول بٸز قولعا الىپ تۇرعان مەزەتتە «كٷلتەگٸن» بٷكٸل قىتاي قازاقتارىنىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ ەدەبيەت-تاريح پورتالىنا اينالدى. ال بٸز وقۋ تەمامداعاننان كەيٸن وسى ەدەبيەتتٸك شوعىرىمىز تارقاپ كەتتٸ دە, كەيبٸرەۋٸمٸز باسقا قىزمەتتەرمەن بولىپ, ودان قالا بەردٸ قىتايداعى ينتەرنەت باقىلاۋى قاتاڭداسۋىنا بايلانىستى «كٷلتەگٸن» سايتىنىڭ جۇمىسى اقساي باستادى. مۇنىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ «ۆيچات» اتتى ەلەۋمەتتٸك جەلٸ باعدارلاماسىنىڭ پايدا بولۋى دا شىعار دەپ ويلايمىن. قازٸر ول جەردە دە ەدەبي ورتا قىزىپ تۇر. سٸز جازعان شىعارماڭىزدى «ۆيچاتقا» سالۋىڭىزعا بولادى, سول ارقىلى دوستار اۋماعىنداعىلار نەمەسە سٸزدٸڭ «ۆيچات» قولدانىم تەكشەسٸنە جازىلعان وقىرماندار سٸزدٸڭ شىعارماڭىزدى كەلەسٸ مينۋتتاردا-اق وقي باستايدى. بەلكٸم, بارلىق ادام جەڭٸلگە جٷگٸرٸپ, جاپپاي وسى ٷردٸسكە قاراي بەتتەۋٸ بٸزدٸ تايازدىققا اپاراتىن دا شىعار. بٸراق جاڭا ەدەبيەتتٸڭ, جاڭا قوعامنىڭ ٶز شوق جۇلدىزدارى جارقىراپ شىعىپ كەلدٸ.
— ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
