XVII عاسىرداعى تەڭٸزگە جورتۋ تەحنيكاسى مەن تەحنولوگيياسىنىڭ قارقىندى دامۋى بايلىق بٶلٸسٸ مەن حالىقارالىق ساۋدانىڭ جىلدام كٶركەيۋٸنە قاتتى سەرپٸن بەرگەنٸ مەلٸم. قۇرلىقارالىق ساۋدا مەن تاۋار تاسىمالىنىڭ تەڭٸز كٶلٸكتەرٸنە بەرٸلۋٸ قۇرلىقٷستٸلٸك ساۋدا-ساتتىقتىڭ دامۋىنا سىن قويا باستادى. ٶيتكەنٸ, تەمٸر جول, اۆتوجول تاسىمالدارى جىلدامدىعى جاعىنان بولسىن, جٷكالۋ كٶلەمٸ جاعىنان بولسىن تەحنيكالىق تۇرعىدان مەيلٸنشە جەتٸلگەن تەڭٸز الىپتارىنا بەسەكەلەس بولا الماي قالعان ەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە نەشە عاسىر قىزىپ كەلگەن قۇرلىقٷستٸلٸك تاسىمال جولدارىنىڭ قوجىراي باستاۋىنا الىپ كەلدٸ. ازييا مەن ەۋروپانى, ارى قاراي افريكانى جالعاپ جاتقان ۇلى جٸبەك جولى دا ٶزٸنٸڭ دەۋرەنٸنەن ايرىلىپ تىندى. مۇنان كەيٸنگٸ اتتاي ٷش عاسىر تۇتاستاي تەڭٸز تاسىمالىنىڭ عاسىرى بولدى.
حح عاسىر سوڭىنداعى گەوساياسي جاعدايداعى ٶزگەرٸستەر, اتاپ ايتساق كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋى مەن شىعىس ەۋروپارىڭ ليبەرالدانۋى, قىتايدىڭ كٷشەيۋٸ, وسى مەزگٸلدەگٸ عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ۇشقانداي دامۋى بٷكٸل حالىقارالىق ساۋدا جٷيەسٸنە, ەلارالىق ەڭبەك بٶلٸسٸنە جاڭا تالاپ قويا باستادى.
ٶتە-مٶتە ينتەرنەت تەحنولوگيياسىنىڭ دامۋى مەن شويىنجولداردىڭ جالپىلاسۋى جەنە ونىڭ قارقىنىنىڭ ادام ويلاماستاي ارتۋى جۇرتتى قايتادان قۇرلىقٷستٸلٸك مٷمكٸندٸككە دەن قويدىرا باستادى. وسىعان دەيٸن قاي ەلدٸڭ قايسى تەڭٸز جولى مەن قانداي پورتقا قاداعالاۋ جاساۋى اسا ماڭىزدى بولىپ كەلسە, ەندٸ قايسى ەلدٸڭ قايدا ورنالاسقانى, قانداي ەلدەرمەن شەكتەسٸپ جاتقانى شەشۋشٸ رول اتقاراتىن بولدى. سونىمەن, ەرقانداي مەملەكەت ٷشٸن, ەسٸرەسە ٸشكٸقۇرلىقتىق ەلدەر ٷشٸن ونىڭ گەوساياسي ورنالاسۋى اسا مەن بەرەرلٸك فاكتورعا اينالدى.
ەكونوميكا عىلىمىندا قازٸرگٸ زامانعى ەكونوميكا عىلىمىنىڭ اتاسى ادام سميتتەن بەرٸ كەلە جاتقان “بايلىقتىڭ دارۋى” دەگەن ۇعىم بار. ياعني جاراتۋشى سەنٸڭ ەلٸڭە نەندەي بايلىقتى مولىنان دارىتتى, بۇيىردى دەگەندٸ مەڭزەيدٸ. ەكونومييا عىلىمىنىڭ بۇيدا ۇستتارتتارىنىڭ بٸرi داۆيد ريكاردو وسى ۇعىم نەگٸزٸندە دارىعان بايلىقتىڭ سالىستىرمالى باسىمدىعى تەوريياسىن تاپقىرلاعان بولاتىن. بۇل تەورييانىڭ دەرٸپتەيتٸنٸ – مەملەكەتتەر ٶزٸندە سالىستىرمالى باسىمدىعى بار رەسۋرسى باعىتىندا دامۋى تيٸس, ٶزٸندە سالىستىرمالى باسىمدىعى بولماعان رەسۋرستارىن وسى رەسۋرستارعا باي ياكي سوعان سالىستىرمالى باسىمدىعى بار ەلدەردەن اۋىسۋى كەرەك. سوندا عانا ەرقايسىسى ٶزٸنٸڭ باسىمدىعىن جەتكٸلٸكتٸ پايداعا اسىرۋمەن بٸرگە, ايىرباس جاساعان ەكەۋٸ ٷشٸن دە ايىرباستىڭ ٶزٸردٸك قۇنى مەيلٸنشە تٶمەن بولادى. سونان بەرٸ قانشاما تەورييالار ٶمٸرگە كەلٸپ, ەكونوميكا زاڭدىلىقتارىن اشىپ, مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا باعدار بەردٸ. بٸرەۋٸ وڭدى بولىپ, بەزبٸر ەلدەردٸڭ دامۋىنا جول اشتى, ٸشٸنارالارى كەي مەملەكەتتەردٸڭ سورىنا ايلانىپ, ولاردى تىعىرىققا تٸرەدٸ. تەك دارىعان بايلىقتىڭ سالىستىرمالى باسىمدىعى تەوريياسى عاسىرلار بويى ٶمٸرشەڭدٸگٸن ەيگٸلەپ كەلەدٸ.
ادام سميت زامانىندا بايلىقتىڭ دارۋى دەپ جاراتىلىستىق بايلىقتىڭ بەرٸلۋٸ مەن كاپيتالدىڭ توپتالۋى مەڭزەلەتٸن. زاماننىڭ ٸلگەرلەۋٸ مەن ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸنە ەسەر ەتەتٸن فاكتورلاردىڭ جٸتٸ انىقتالۋىنا بايلانىستى ٶندٸرٸس قۋاتى, عىلىم-تەحنيكالىق ەلەۋەت, يننوۆاتسييالىق بەيٸمدٸلٸك, تٷزٸمنٸڭ تاڭدالۋى, ەكونوميكالىق جٷيە قاتارلىلاردىڭ بارلىعى دارىعان بايلىق كاتەگوريياسىنا جاتقىزىلىپ, بايلىقتىڭ دارۋىنىڭ سالىستىرمالى باسىمدىعىن قۇرايتىن قۇرىلىمدىق وبەكتٸلەر ساناتىندا قاراستىرىلاتىن بولدى.
ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان بەرگٸ جەرشارىنداعى ەلدەردٸڭ دامۋىن سالىستىرا زەرتتەپ جاڭا قۇرىلىمدىق ەكونومييا تەوريياسىن جاساعان, 2008-2012 جىلدارى دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن اتقارعان تاي ۆان ەكونوميسٸ لين يفۋ سوعىستان بەرٸ قارايعى مەزگٸلدە قايسى ەل ٶزٸندٸك سالىستىرمالى باسىمدىققا يە رەسۋرسىن پايدالانىپ نەمەسە سوعان نەگٸزدەلگەن ەكونوميكالىق ساياسات جٷرگٸزسە, سول ەلدٸڭ باياندى تابىسقا جەتكەنٸن دەلەلدەيدٸ. مىسالى, ٶز جاعدايىنا جٷگٸنبەي, دامىعان ەلدەردٸڭ جولىن قۋىپ, كاپيتال قامتىمالى ٶندٸرٸستەردٸ دامىتۋدى شىعار جول ساناپ, سوعان بوي ۇرعان ەلدەردٸڭ جارعا قۇلاعانىن, ال ٶزٸندەگٸ مول جۇمىس كٷشٸن – جان سانى باسىمدىعىن پايدالانىپ, ەڭبەك كٷشٸ قامتىمالى ٶندٸرٸستەرٸن جولعا قويعان «ازييا جولبارىستارىنىڭ» دامۋشى ەلدەر قاتارىنان وزا شاۋىپ شىققانىنا كٶز جەتكٸزەدٸ.
دەمەك, ەڭگٸمە انىق, و زاماندا بۇ زامان كٸمدە كٸم ٶزٸندە باردى بازارلاي السا عانا جەڭٸمپاز بولماق. شيرەك عاسىرلىق دامۋ تاريحىمىزدا بٸز دە سالىستىرمالى باسىمدىعىمىزدى – مول جاراتىلىستىق بايلىعىمىزدى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا بٸرشاما جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸك.
دەسە دە, قازٸرگٸنٸڭ كٶزٸمەن قاراساق, بٸز ٶزٸمٸزگە دارىتىلعان سالىستىرمالى باسىمدىقتاعى بايلىق قۇرىلىمى ٸشٸنەن دەستٷرلٸ جاراتىلىستىق بايلىعىمىزدان دا مەندٸ, aبسوليۋتتى باسىم رەسۋرسىمىزدى باعامداي العان جوقپىز. ول – ەلٸمٸزدٸڭ جاعراپييالىق ورنالاسۋى.
جەرشارىنداعى ەڭ ٸرٸ ٸشكٸ قۇرلىقتىق مەملەكەت ەسەبٸندە ەلٸمٸز ازييا-ەۋروپا ماتەريگٸن تۇتاستىرىپ جاتىر. قىتاي مەن رەسەيدٸ, قىتاي مەن تۇتاس ەۋروپانى, رەسەي مەن يراندى جالعاستىرىپ جاتقان قاسيەتتٸ مەكەنٸمٸز بۇرناعى جٸبەك جولىنىڭ نەگٸزگٸ تارماعىن باۋىرىنا باسىپ جاتىر. دەۋٸرٸمٸزدەگٸ حالىقارالىق گەوساياسي, گەوەكونوميكا, گەوستراتەگييالىق جاعداياتتاردى زەرتتەي كەلە, حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ تەڭٸزدەن قايتادان قۇرلىق كٷرەلەرٸنە يكەمدەلە باستاعانىن جەتە باعامداعان قىتايدىڭ اسا امبيتسيامەن قولعا العان “بٸر بەلدەۋ – بٸر جول’’ ستراتەگيياسىن, سونىڭ ٸشٸندە “بٸر بەلدەۋ” باعىتىنداعى مۇراتتارىن شىن مەنٸندە ٸسكە اسىراتىن دەڭٸ دە قازاق جەرٸ.
قازٸر ەلدٸك ساناسى بار ەربٸر ازاماتتىڭ قىتايدىڭ وسى ستراتەگيياسىنا, انىعىراق ايتقاندا ونىڭ ٶزٸمٸزدٸڭ تٶلتۋما “نۇرلى جول باعدارلاماسىمەن” قاتار اتالىپ, دەرٸپتەلۋٸنە كٶڭٸلٸ كٷپتٸ ەكەندەرٸ ماعىلۇم. بٸزگە بەرەرٸ نە, قانداي پايدا, نەندەي ۇتىلىس دەگەن سۇراق.
قىتايدىڭ ەسەبٸن قايىرا تۇرعاندا, وسى ستراتەگييانى بايىپتى, سالقىنقاندى قابىلداۋمەن قاتار, ونى ٶزٸمٸزدٸڭ ەلدٸك مۇراتتارىمىز مٷددەلەنگەن باعدارلامالارىمىزبەن قابىستىرۋ, ونى ەكونوميكالىق, ەكولوگييالىق, ترانزيتتٸك, ديپلوماتييالىق ساياساتتارىمىزدىڭ تيياناقتى ٸسكە اسۋىنا قىزمەت ەتتٸرۋ – تٷپتەپ كەلگەندە تاكتيكالىق سايىپقىراندىعىمىز بەن پراگماتيكالىق يكەمدٸلٸگٸمٸزگە بايلانىستى بولماق. ەلٸمٸزدٸڭ قحر-داعى باس ەلشٸسٸ شaحرات نۇرىشەۆ 26 قازاندا “قىتاي ينۆەستيتسيياسى” جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا اتاپ كٶرسەتكەندەي, “قازاقستان قىتايدى ەۋروپامەن, رەسەيمەن, تٷستٸك ازييامەن, پارسى ەلدەرٸمەن جالعايتىن شويىنجول تورابىنا يە. ٸسكە قوسىلىپ جاتقان باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا كٷرە جولى – قىتايدىڭ ەۋروپاعا شىعار ەڭ تٶتە جولى. قورعاس – شىعىس قاقپا قۇرلىق پورتى ەكونوميكالىق زوناسىنىڭ سالىنۋى ەلٸمٸزدٸڭ تاۋار ٶتكەرمەلەۋ قۋاتىن ارتتىرۋعا تىڭ قۋات بەرەدٸ”.
تٶرت جىلدان بەرٸ قازاقستاندى باسىپ ورتا ەۋروپانى بەتتەگەن ۆاگون قۇرامالارىنىڭ سانى 2000-نان اسىپ, تاسىعان تاۋار كٶلەمٸ ازييا-ەۋروپا قۇرلىق لينيياسىنا تەن تاۋار كٶلەمٸنٸڭ جارتىسىنا جەتٸپ جىعىلادى. 2017 جىلى دوستىق-الاشانكوۋ, التىنكٶل-قورعاس تەمٸرجول ٶتكەلدەرٸنەن ٶتەتٸن تاۋار كٶلەمٸ 10 ميلليون توننانى يگەرەتٸنٸ, 2018 جىلى 12.3 ميلليون تونناعا جەتەتٸنٸ بولجانىپ وتىر.
بٷگٸندەرٸ ورتا ازييادان قىتايعا مۇناي ايدايتىن ەكٸ قۇبىر ٸسكە قوسۋلى. بۇل قىتايدىڭ قۇرلىق ارقىلى شيكٸ مۇناي ايدايتىن تۇڭعىش قۇبىرى. جٸبەك جولىنىڭ №1 قۇبىرى اتانعان اتىراۋدان باستاۋ الىپ الاشانكوۋعا دەيٸنگٸ 2800 كم-لٸك مۇناي قۇبىرى بيىل كٶكتەمدە شىعىس كٶرشٸگە مۇناي ايداۋدان 100 ميلليون توننالىق مەجەنٸ باعىندىردى.
وسى جىلدىڭ كٷزٸنەن باستاپ قازاقستان قىتايعا تابيعي گاز جٶنەلتە باستادى. بيىلدىڭ ٶزٸندە 5 ميلليارد تەكشەمەتر گاز ايدالاتىنى مەلٸمدەلدٸ. بۇل دا قىتايدىڭ ٶز تەرريتوريياسىنان تىسقارعى تۇڭعىش گاز جەلٸسٸ سانالاتىن ورتا ازييا-قىتاي گاز قۇبىرىمەن ٸسكە اسىرىلدى. ال مۇنداي قۇبىردان اۆس دەپ اتالاتىن ٷش جەلٸ جاتىر. تٷرٸكمەنستاننان قىتايعا بەتتەگەن ورتا ازييا گاز قۇبىرىنىڭ 1300 شاقىرىمى بٸزدٸڭ جەردٸ قيىپ ٶتەدٸ. 2017 جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸنە دەيٸن وسى قۇبىرمەن قىتايعا جىيىنى 187.5 ميلليارد تەكشەمەتر گاز ايدالىپتى. 2017 جىلى قازاقستان ارقىلى قىتايعا 10 ميلليون توننا مۇناي جٶنەلتكەن روسنەفت بۇل مٶلشەردٸ 18 ميلليون تونناعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ مەجەلەپ وتىرعانى جايلى دەرەكتەر بار.
وسىلاردىڭ بارلىعى قىتاي ٷشٸن اتالمىش ستراتەگييانىڭ “بٸر بەلدەۋ” قاناتىن قاتايتۋدىڭ قولعا تٷسپەس تەتٸگٸ بولسا, بٸز ٷشٸن قىتايدىڭ ەلەۋەتٸن پايدالانىپ باتىسقا شىعۋىمىزدىڭ, باتىستىڭ بازارلىعىن قىتايعا اسىرۋدىڭ, سول ارقىلى حالىقارالىق ترانزيت-تاسىمال جەنە لوگيستيكا جٷيەسٸنە قوسىلۋىمىزدىڭ, داليىپ جاتقان دالا تٶسٸنەن ەكونوميكالىق قۇندىلىق جاراتۋىمىزدىڭ, باسقانىڭ سالىستىرمالى باسىمدىعىنا تەۋەلدٸلٸكتەن شىعىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ سالىستىرمالى ارتىقشىلىعىمىزعا مٷددەلٸلەردٸ تەۋەلدٸ ەتۋدٸ مەڭگەرۋٸمٸزدٸڭ ۇتىمدى قۇرالى بولسا كەرەك.
قۇرمەت قابىلعازىۇلى
