كونتسەرت سەلەزنەۆ اتىنداعى حارەوگرافييالىق ۋچيليششەسٸ دايىنداعان «تۇران دالا – قىران دالا» اتتى بالەتتٸك قويىلىممەن باستالدى. ساقتار, عۇندار, كٶنە تٷرٸك دەۋٸرٸنەن باستالاتىن ۇلتتىق تاريح ٶنەر تٸلٸمەن ساحنادا كٶرٸنٸس تاپتى. وقۋ ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ ٶتە شەبەر ورىنداعان بالەتتٸك شوۋ كٶرەرمەن قاۋىمدى بەي-جاي قالدىرمادى. بالەتتٸك شوۋعا 70-تەن استام ستۋدەنتتەر قاتىستى. بالەتتٸك-شوۋدىڭ قويۋشى-رەجيسسەرٸ – انۆارا سادىقوۆا.
بۇدان كەيٸن ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعان, اتىلعان, جەر ايدالعان, اباقتىعا قامالعان حالىق كومپوزيتورلارلارىنىڭ شىعارمالارى, تەۋەلسٸزدٸك رۋحىنداعى حالىق ەندەرٸ مەن كٷيلەرٸ ساحناعا جول تارتتى.
وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن جاھانشا دوسمۇحامەدۇلى: «بٸزدٸڭ ەندٸگٸ ماقساتىمىز – حالقىمىزعا شىن مەنٸندە تەۋەلسٸزدٸك, ەركٸندٸك الۋ. جەرٸمٸزگە, سۋىمىزعا, جەر استى بايلىعىمىزعا ٶزٸمٸز قوجا بولۋىمىزدى كٶكسەيمٸز», – دەپ ارمانداعاندى. سول اسىل ارمانعا قولىمىز جەتكەن تۇستا, ونىڭ جولىندا جانىن قيعان, ٶزٸ اتىلىپ كەتسە دە سٶزٸ مەن ٶنەگەلٸ ٸسٸ, اماناتى مەن ارمانى قالعان تۇلعالار رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بٸزدٸڭ پارىزىمىز. سەكەن سەيفۋليننٸڭ «بابالارىما» اتتى ەنٸن سوناۋ جەزقازعان قالاسىنان كەلگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ەنشٸسٸ, جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆتىڭ جالعىز كٶزٸ تٸرٸ شەكٸرتٸ عالىم مۇحامەدين شەبەر ورىنداپ, ەسەم ەننٸڭ كٶشٸن باستاپ بەردٸ.
«تۋعان اۋىلىن, جەرٸن سٷيمەگەن ادام ۇلتشىل دا بولا المايدى», – دەپ باعامدايدى جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ. ونداي ىستىق سەزٸمدٸ ٷكٸلٸ ىبىرايدىڭ ەنٸنەن بايقاۋعا بولادى. ٷكٸلٸ ىبىرايدىڭ ەنٸ «ەلدٸ ساعىنعاندا» ايداۋدا, قۋعىندا جٷرگەندە تۋعان بولاتىن. مٸرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ الاش ەسكەرٸن رۋحتاندىرۋدى, جٸگەرلەندٸرۋدٸ ماقسات تۇتىپ, ۇران رەتٸندە شىعارعان «الاش مارشى» دەگەن ەنٸ بار. وسى قوس ەندٸ بەلگٸلٸ قازاق ٶنەرٸنٸڭ جۇلدىزى جولامان قۇجيمانوۆ تاماشا ورىنداپ ەل ىقىلاسىنا بٶلەندٸ.
ۇلت جولىنداعى كٷرەستە بەلدٸ بەكەم بۋعان كٷرەسكەر, بالۋان, ساياتشى, سان قىرلى ٶنەر يەسٸ يمانجٷسٸپ ەدٸ. وسى يمانجٷسٸپتٸڭ كٷرەسكەرلٸك ەندەرٸ الاش قايراتكەرلەرٸنە رۋح بەرٸپ وتىرعانى ايان. سونداي اسقاق ەندەردٸڭ بٸرٸ – يمانجٷسٸپتٸڭ ەنٸ «سارىمويىن». بۇل ەن ارقالى ەنشٸ, بەلگٸلٸ ٶنەرتانۋشى
ەرلان تٶلەۋتايدىڭ ورىنداۋىندا دٷيٸم جۇرتتى دٷر سٸلكٸندٸرٸپ جٸبەردٸ. ەرلان تٶلەۋتايدىڭ ەرتٸستٸك شەبەرلٸكپەن ەننٸڭ تابيعاتىن اشىپ, قۇبىلتىپ, قۇيقىلجىتىپ ورىندايتىندىعىن كٶزٸ قاراقتى تىڭدارما قاۋىم جاقسى بٸلەدٸ.
ۇلت جولىندا قۇربان بولعان بوزداقتاردىڭ بٸرٸ – قاپەز بايابىلۇلى. قازاق حىلقىنىڭ باسىنان كەشكەن تاريحتى قاپەز دە ٶز باسىنان كەشتٸ. قاپەز تۋمىسىنان ەلشٸل, حالىقشىل بولعاندىقتان ونىڭ باسىنان كەشكەننٸڭ بەرٸ قازاقتىڭ تاريحىمەن بايلانىستى. ەل ٸسٸنە ەرتەرەك ارالاسقان ول قارا باستىڭ قامىمەن عۇمىر كەشپەگەن. ول 1916 جىلىعى گەنوتسيدكە, ستاليندٸك-گولوششەكيندٸك كەزەدەرگە قارسى تۇردى. وسىنداي قارسىلىقتى بٸلدٸرگەن قاپەز 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن يتجەككەنگە ايدالىپ, ورالمايدى. ۋحتا قالاسىندا قازا تابادى. ول ٶزٸنٸڭ ارتىندا ٶلمەستەي قىلىپ مۇرا قالدىرادى. قاپەز سالدىڭ «قوشتاسۋ» ەنٸن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ەرتٸسٸ رامازان ستامعازيەۆ قالىقتاعان قوڭىر داۋىسىمەن جوعارى دەرەجەدە شىرقاپ شىقتى.
ٶزگە حالىقتارمەن سالىستىرا قاراعاندا قازاق حالقىندا «تۋعان جەر» تاقىرىبىندا شىققان ەندەر ٶتە كٶپ. بۇل حالقىمىزدىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىن, قۇرمەتٸن بٸلدٸرسە كەرەك. بٸردە ع.قۇرمانعاليەۆ «مەنٸڭ وتانىم ەلەمگە تانىلعان ەل, ونى العاش قازاقتىڭ ەسەم ەنٸمەن تانىتقان ەنشٸ ەمٸرە قاشاۋباەۆ بولاتىن. ەمٸرەدەن كەيٸن ٶزٸمٸزدە الىس-جاقىن شەت ەلدەرگە گاسترولدٸك ساپارلاردا جٷرٸپ وتانىمىزدى ماقتان ەتٸپ ەنٸمە قوساتىنمىن. وسىنداي كٶكٸرەگٸمدەگٸ ماقتانىشتان شىققان ەنٸم «سەلەم» ەدٸ» دەيدٸ ەنشٸ. ع.قۇرمانعاليەۆتىڭ «سەلەم» ەنٸن سىرلى ەنشٸ ەلزا كارابالينا ەسەرلٸ ورىنداپ كٶرەرمەن قاۋىمنىڭ قوشامەتٸنە بٶلەندٸ.
الاش ارىستارىنىڭ ۇلت بولاشاعى, ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا كٶرمەگەن قورلىعى, تارتپاعان ازابى جوق. سوندا دا باس يمەي, ەڭكەيمەي ەرلٸك جىرىن جىرلادى. ماعجاننىڭ باستان كەشكەن قاسٸرەتٸن جىرلايتىن «اباقتىدا ايدان, كٷننەن جاڭىلدىم» ەنٸن جاسۇلان ساقاەۆ جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ, بٸر عانا ماعجاننىڭ ەمەس, بارلىق بوزداقتاردىڭ تاعدىرىن كٶز الدىمىزعا ەلەستەتكەندەي بولدى. قاي كەزدە بولماسىن الاش قايراتكەرلەرٸنە دەگەن قۇرمەت جوعارى بولماق, وسىنداي قۇرمەتتەن تۋىنداعان تاماشا ەن «ماعجاننىڭ ماحابباتى» دەپ اتالادى. ٶلەڭٸن جازعان يبراگيم يساەۆ, ەنٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆانٸكٸ. «ماعجاننىڭ ماحابباتىن» ەنشٸ ەرلان قۇجيمانوۆ ٶتە سەتتٸ ورىنداپ شىقتى.
كٶشپەلٸ ٶمٸر اياسىندا قالىپتاسىپ, حاندىق دەۋٸردە ايرىقشا دامىعان مەدەنيەت سالاسى — جىراۋلىق ٶنەر. ونىڭ باستى رەپەرتۋارى — كٶلەمدٸ جىر (ەپوس), تولعاۋ, تەرمە جانرلارى. جىراۋلىق كەسٸپ — سينكرەتتٸك قۇبىلىس: ەرٸ ٶنەر, ەرٸ دەستٷر. ونىڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ — پوەزييا, مۋزىكا جەنە ورىنداۋشىلىق شەبەرلٸكتٸڭ بٸرلٸگٸندە. جىراۋلىق دەستٷردٸڭ ٶمٸر شەڭدٸگٸ ونىڭ ەل تاريحى مەن اتا — بابا تاعىلىمىنا نەگٸزدەلۋٸمەن ايقىندالادى. باتىرلىقتى پاش ەتەتٸن, ەل قورعاۋ يدەياسىنا قۇرىلعان قاھارماندىق جىرلار سونىڭ جارقىن دەلەلٸ. ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ «جاسىمنان-اق كٶپ كٶردٸم» اتتى جىرىن جاس جىرشى كٷنقوجا قايرۋللاەۆ سەتتٸ ورىنداپ شىقتى. ال سىپىرا جىراۋدىڭ تەرمەسٸن ورىندايتىن جاس ەنشٸ ۆەنەرا قارجاۋباەۆا بابىنا كەلتٸرە ايتىپ, ەل نازارىن ٶزٸنە اۋدارا بٸلدٸ.
1916 جىلعى اق پاتشاعا قارسى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستٸڭ تاريحىنان سىر شەرتەتٸن ەيگٸلٸ ەندٸ تىڭداعان جان سول زامانعا ٶتٸپ كەتكەندەي كٷي كەشەدٸ. زامانا سىرىن سيپاتتايتىن ەننٸڭ بٸرٸ – «سامالتاۋ». تالعات ەبۋعازىنىڭ ورىنداۋىندا حالىق ەنٸ «سامالتاۋ» ٶنەرسٷيەر قايىمدى تەبٸرەنتپەي قويمادى.
پٸشەن جٶنٸندە حالىق اراسىندا اڭىز, ەڭگٸمەلەر بۇرىننان ايتىلىپ جٷرسە دە, كەڭەستٸك ساياساتقا قارسى شىققان ادام رەتٸندە مۇرالارى ەلەۋسٸز, ەسكەرۋسٸز قالعان. وعان سەبەپ سول ۋاقىتتاعى ۇستانعان ساياسات. پٸشەننٸڭ ەڭ تانىماو ەندەرٸنٸڭ بٸرٸ «عايشاعا» ەنٸن سىرشىل دا تالعامپاز ٶنەر يەسٸ تٸلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ عاجاپ ورىنداپ, ەل قوشامەتٸنە بٶلەندٸ.
قىزىل يمپەرييانىڭ قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشتىعىندا وتباسىنان تۇتاس ايرىلعان ەبٸكەن كٷيشٸنٸڭ قايعىسىن ەشكٸمگە بەرمەسٸن دەپ تٸلەيٸك. قارا باسىنىڭ ەمەس, ەل-جۇرتىنىڭ تاعدىرى كٷي بولىپ تٶگٸلگەن قارا دومبىرانىڭ شاڭاعىنان تٶگٸلگەن ەكەن. بۇل كٷيدٸ الاشتىقتاردىڭ جوقتاۋى دەرسٸز تٸپتٸ. الاشقا اتى شىققان ەبٸكەن حاسەنوۆتىڭ «قوڭىر» كٷيٸن ساۋساعىنان بال تامعان تاماشا كٷيشٸ مۇرات ەبۋعازى تىڭدارمان قاۋىمدى قوڭىر ەلەمگە ساياحات جاساتىپ, كٷمبٸرلەگەن كٷيدٸڭ مۇڭلى يٸگٸمدەرٸنە شومىپ تاستادى.
قازاقتىڭ اقتاڭگەر اقىنى, تاماشا سازگەر, ۇلتتىق دەستٷرلٸ ٶلەڭ-جىرلاردىڭ, قيسسالاردىڭ ٷزدٸك ورىنداۋشىسى, دالا ساحناسىنداعى ات ويىنى, اۋىزەكٸ ەزٸل مەن ەپتٸلٸك ٶنەرٸنٸڭ عاجاپ شەبەرٸ تايجان قالماعامبەتوۆتٸ حالىق قادٸرلەپ, «اقىن تايجان» دەپ اتاپ كەتكەن. سارىارقانىڭ دٷلدٸلٸ, ۇلىتاۋدىڭ بۇلبۇلى قارساقپايدىڭ اقىنى تايجاننىڭ ەرەكشە دەۋٸرلەگەن كەزٸ 1934 جىلدان باستالادى, سول جىلى رەسپۋبليكالىق كٶركەمٶنەرپازدار قۇرىلتايىنا, 1936 جىلى قازاقستان ٶنەرٸنٸڭ مەسكەۋدە ٶتكەن ونكٷندٸك ەدەبيەت پەن مەدەنيەت فەستيۆال بايقاۋلارىندا ٶنەر كٶرسەتكەن. بۇل ساپاردان تايجان قالماعامبەتوۆ شىعارماشىلىق شابىتپەن ورالدى. «زامانىڭ تٷلكٸ بولسا, قىران بوپ شال» دەگەندەي, ٶز زامانىنىڭ قىرانى بولا بٸلگەن اقىن تايجان 1937 جىلى قۋعىن-سٷرگٸنگە ٸلٸگٸپ قازاق ۇلتىنىڭ اقيقاتشىل الدىڭعى قاتارلى زييالىسى بولعاندىعى ٷشٸن زييان تاۋىپ, تٷرمەگە قامالىپ, ناقاقتان اتىلىپ كەتتٸ. قۋعىن-سٷرگٸن كەزدەرٸندە شىعارعان ەندەرٸنٸڭ بٸرٸ – «ۇلىتاۋ». وسىناۋ تايجان قالماعامبەتوۆتىڭ «ۇلىتاۋ» ەنٸن تالانتتى ەنشٸ امانگەلدٸ كٷزەۋباي جوعارى دەڭگەيدە شىرقاپ, قالىڭ جۇرتشىلىقتى تەنتٸ ەتتٸ.
قازاقتىڭ اقماڭداي ەنشٸسٸ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ ەركٸن شٷكٸمان ر.ەلەباەۆتىڭ «جاس قازاق» ەنٸن تاماشا ايتىپ, ەلدٸ تەبٸرەنتسە, قوسىم امانجولوۆتىڭ «ٶزٸم تۋرالى» ەنٸن سانات يساەۆ شىڭىنا جەتكٸزٸپ شارىقتاتا ورىندادى.
سونداي-اق, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ ارداق يساتاەۆانىڭ ورىنداۋىندا احمەت بايتۇرسىنۇلى تاپقان حالىق ەنٸ «اققۇم», كٷمٸس كٶمەي ەنشٸ نۇرجان جانەيٸسوۆتىڭ ورىنداۋىندا دەنەش راقىشەۆتىڭ ەنٸ «تۋعان ەل», تارباعاتايدان ارنايى كەلگەن جاس ەنشٸ ەلامان قۇجيمانوۆتىڭ ورىنداۋىندا ت.راحيموۆتىڭ ەنٸ «تەۋەلسٸزدٸك جىرى» تەرٸزدٸ شىعارمالار ەلدٸ بەي-جاي قالدىرمادى.
كونتسەرتتٸك «ارناۋ» ەتنو-فولكلورلىق وركەسترٸنٸڭ ورىنداۋىندا «قازاق ەلٸ» كومپوزيتسيياسىمەن تٷيندەلدٸ.
ارمان سەرٸكۇلى
