قازۇۋ-دا ارحەولوگييا مەسەلەلەرٸنە ارنالعان كونفەرەنتسييا ٶتتٸ
كونفەرەنتسيياعا بەلگٸلٸ عالىمدار مەن اكادەميكتەر, تاريحشىلار, ەتنولوگتار, ارحەولوگتار, مۋزەيتانۋشى عالىمدار مەن مەملەكەتتٸك جەنە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ, ساراپشىلار, ەبدەش تٶلەۋباەۆتىڭ تۋىستارى, ەرٸپتەستەرٸ مەن شەكٸرتتەرٸ قاتىستى.
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ ەلەۋمەتتٸك دامۋ جٶنٸندەگٸ پرورەكتورى سەبيت سۋاتاي كونفەرەنتسييا اشىلۋىندا سٶز سٶيلەپ, پروفەسسور ەبدەش تٶلەۋباەۆتىڭ ٶمٸرٸ مەن عىلىمي ەڭبەك جولىنا توقتالدى.
ەبدەش تٶلەۋباەۆ 1953 جىلى 15 قاراشادا دٷنيەگە كەلگەن. 1970 جىلى قازۇۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتٸنە وقۋعا تٷسٸپ, ٷزدٸك بٸتٸرگەن. ەبدەش تەشكەنۇلى ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدە 1979 جىلدان ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ەڭبەك ەتتٸ. ٸزباسار شەكٸرتتەر تەربيەلەپ, ارحەولوگييا جەنە ەتنولوگييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ بولدى.
كٶپتەگەن عىلىم كانديداتتارى مەن عىلىم دوكتورلارىن دايىندادى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ پرورەكتور.
كونفەرەنتسييادا سونىمەن قاتار شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ, تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ تٷلەگٸ ەرمەك كٶشەرباەۆ, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بيبيزييا قالشاباەۆا ەبدەش تٶلەۋباەۆتىڭ عىلىم, بٸلٸم مەن پەداگوگيكاعا قوسقان ٷلەسٸ جايىندا باياندامالارىن جاسادى.
«ەبدەش تەشكەنۇلى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا «ارحەولوگييا – ەليتالىق عىلىم» دەپ اتاعان بولاتىن.
شىنىندا دا, ارحەولوگييا تەرەڭ بٸلٸممەن قاتار, تەرەڭ تٷيسٸكتٸ, ەرەكشە ويلاۋدى قاجەت ەتەتٸن, ۋاقىت پەن قارجى كٶپ جۇمسالاتىن سالا.
ەبدەش تٶلەۋباەۆ 80-90 جىلداردان باستاپ ورىنبور, استراحان, ومبى جەنە التاي ٶلكەسٸنە ەكسپەديتسييالار مەن عىلىمي ٸسساپارلار ۇيىمداستىردى. تارباعاتاي اۋماعىنان, قالبا, شىڭعىستاۋ ٶڭٸرلەرٸنەن قولا, ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸنٸڭ بۇرىن بەلگٸسٸز 500-دەن استام ارحەولوگييالىق كەشەنٸن اشتى.
ە.تٶلەۋباەۆتىڭ سوڭعى جىلدارى عىلىمعا قوسقان ەرەكشە ٷلەسٸ – شٸلٸكتٸ «التىن ادامىن» قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىسىن اتاپ ٶتۋگە بولادى.
سونىڭ نەتيجەسٸندە شٸلٸكتٸدەن شىققان «بارىستىڭ بەت پٸشٸنٸ» دەپ اتالعان التىن ەشەكەي قازاقستان ٶنەر اكادەميياسىنىڭ تٶسبەلگٸسٸنە اينالدى. «شٸلٸكتٸ بۇعىلارى» قازاقستان تاريحشىلارى كونگرەسٸنٸڭ لوگوتيپٸ بولىپ قابىلداندى. شٸلٸكتٸ «التىن ادامى» لوندوندا, مەسكەۋدە, قازاندا كٶرمەلەرگە قويىلدى.
ەبدەش تٶلەۋباەۆتىڭ «ورىنبور قازاقتارى», «قازاقستاننىڭ ارحەولوگيياسى», «دالا كٶسەمدەرٸنٸڭ قازىنالارى», «قازاقتىڭ ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷرلەرٸ» كٸتاپتارى ٷلكەن عىلىمي اينالىمعا قوسىلدى. بەلگٸلٸ ارحەولوگ-ەتنولوگ عالىمنىڭ 30-دان استام مونوگرافيياسى مەن وقۋلىقتارى, 400-دەن اسا عىلىمي ماقالالارى بار.
ەلەۋلٸ ەڭبەگٸمەن حالىقارالىق عىلىمي وردادا مويىندالدى. «قۇرمەت» وردەنٸ, «ەرەن ەڭبەگٸ ٷشٸن» ماراپاتتارىن الدى. شوقان ۋەليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرٸ, قر كٶركەمٶنەر اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ اتاندى.
كونفەرەنتسييا بارىسىندا ە.تٶلەۋباەۆ تۋرالى وچەركتەر, ەستەلٸكتەر جەنە عىلىمي زەرتتەۋلەرٸ, ەجەلگٸ جەنە ورتاعاسىرلىق ارحەولوگييانىڭ, ەتنيكالىق تاريح پەن ەتنومەدەني ٷدەرٸستەردٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ, ارحەولوگييالىق جەنە ەتنوگرافييالىق ەكسپەديتسييالاردىڭ دالالىق ماتەريالدارى, تاريحي-مەدەني مۇرانى زەرتتەۋ, ساقتاۋ جەنە مۋزەيلەندٸرۋ ەدٸستەرٸ تالقىلاندى.
سونداي-اق ەبدەش تٶلەۋباەۆقا ارنالعان «عيبراتتى عۇمىر» كٸتابىنىڭ تۇساۋكەسەر رەسٸمٸ ٶتٸپ, دەرەكتٸ فيلم كٶرسەتٸلدٸ.
تاريحشى عالىمدار – زەينوللا ساماشەۆ, مەمبەت قويگەلديەۆ, مادييار ەلەۋوۆ, حانگەلدٸ ەبجانوۆ, زييابەك قابىلدينوۆ ەبدەش تٶلەۋباەۆ تۋرالى ەستەلٸكتەرٸمەن بٶلٸسٸپ, عالىمنىڭ ارحەولوگييا, ەتنولوگييا سالالارىنا سٸڭٸرگەن ەلەۋلٸ ەڭبەگٸن اتاپ ٶتتٸ.
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
