وسى ورايدا ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ تسيفرلاندىرۋ باعىتىنداعى اتقارعان جەنە اتقارماق جۇمىستارىنا شولۋ جاساپ ٶتتٸك.
ايماق ەلدەرٸنٸڭ تسيفرلاندىرۋ كٶرسەتكٸشٸن سالىستىرار بولساق مۇندا قازاقستان كٶش باستاپ كەلەدٸ. سٶزٸمٸز نەگٸزسٸز ەمەس, ايتارىمىز انىق بولۋ ٷشٸن تسيفرلاندىرۋ باعىتىنداعى Internet World Stats سايتىنىڭ ساراپتاسىن سٷزٸپ شىقتىق.
سايت دەرەگٸنشە قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 76,4 پايىزى ينتەرنەتتٸڭ «قۇلاعىندا» وينايدى. بۇعان سوڭعى جىلدارى جۇمىسىن تولىقتاي ٶزگەرتكەن «قازاقتەلەكوم» كومپانيياسىنىڭ قوسقان ٷلەسٸ زور.
سٶزٸمٸزگە دەلەل – دەل وسى كٶرسەتكٸش بويىنشا ايماقتاعى ٶزگە ەلدەر قازاقستاننان قالىس قالىپ تۇر.
ايتالىق, ٶزبەكستاندا ينتەرنەتتٸ حالىقتىڭ – 47,7 پايىزى, قىرعىزستاندا – 40 ,7 پايىزى, تەجٸكستاندا – 33,1 پايىزى جەنە تٷركٸمەنستاندا – 17,9 پايىزى تۇراقتى قولدانادى ەكەن.
تسيفرلاندىرۋمەن ساباقتاسىپ جاتقان اقپارتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردىڭ دامۋ يندەكسٸ ساناتىندا دا قازاقستان ورتا ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە ٷزدٸك.
11 كٶرسەتكٸش بويىنشا باعالاناتىن اتالعان يندەكستٸڭ نەگٸزگٸ تالابى قوعامنىڭ اقپارتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالارى قانشالىقتى يگەرگەنٸ.
بۇل رەيتينگتە قازاقستان ەلەم بويىنشا 52-شٸ ورىندا. ٶزبەكستان – 95, قىرعىزستان – 109-شى ورىندا تۇر. تەجٸكستان مەن تٷركٸمەنستان اتالعان تٸزٸمگە ەنبەگەن.
ەلەكتروندى ٷكٸمەت? كٸم قاي ورىندا?
قازاقستان ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا العاشقى بولىپ ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ ٸسكە قوستى. سونىڭ نەتيجەسٸندە بۇۇ-نىڭ ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ دامىتۋ يندەكسٸندە 28-شٸ ورىنعا كٶتەرٸلدٸ.
تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن ايتقاندا, ەلەكتروندى ٷكٸمەت حالىقتىڭ كومپيۋتەر, ينتەرنەتتەن باستاپ اقپارتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردىڭ ەل ٶمٸرٸنە كٸرٸگۋ دەڭگەيٸن, ونىمەن بايلانىستى ادام كاپيتالىن تٷگەلدەي قامتيدى.
ەلەكتروندى ٷكٸمەت رەيتينگٸسٸندەگٸ ٶزگە ايماق ەلدەرٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ كٶپ تٶمەن. ٶزبەكستان مەن قىرعىزستان بۇل رەيتينگٸدە تيٸسٸنشە 100 جەنە 100-شٸ ورىن العان. تٷركٸمەنستان مەن تەجٸكستان – 128 جەنە 128-شى ورىندارعا جايعاسقان.
«جالپى ايتقاندا ايماق ەلدەرٸنٸڭ ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ ەنگٸزگەنٸنە كٶپ بولا قويعان جوق. سوندىقتان دا ونىڭ نەتيجەسٸنە تۋرالى ايتۋعا ەزٸر ەرتە. ينتەرنەت قولدانۋشىلار سانىنىڭ تٶمەندٸگٸ دە ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸڭ بەلسەندٸلٸگٸنە كەرٸ ەسەر ەتۋدە.
حالىقتىڭ كومپيۋتەرلٸك ساۋاتى ارتقان سايىن ەلەكتروندى ٷكٸمەتكە دەگەن سۇرانىس ارتىپ, تالاپ كٷشەيەدٸ» – دەيدٸ بۇل ورايدا ساياساتتانۋشى سانات كٶشكٸمباەۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە قازاقستانداعى اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى دامىتۋدا "قازاقتەلەكومنىڭ" رٶلٸن باسا ايتۋ قاجەت.
كومپانييا سوڭعى جىلدارى ٶزٸنٸڭ جۇمىس ستيلٸن تولىققاندى ٶزگەرتكەن.
"كومپانييا بىلتىرعى جىلى ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ 5 قۇندىلىعىن ايقىندادى. ولار: كليەنت, نەتيجەگە دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸك, كەسٸپكەرلٸك سانا, تسيفرلىق مەدەنيەت جەنە سارابدال شەشٸم.
بۇلاردى بٸرٸكتٸرەر بولسا CREDO اتتى اببرەۆياتۋرانى قۇرايدى ەكەن. تسيفرلاندىرۋ تەك ينتەرنەت ارقىلى جٷزەگە اساتىن ەسكەرسەك, ونىڭ جىلدامدىعى مەن ساپاسىن قالىپتاستىرۋدا "قازاقتەلەكوم" كٶپ تەر تٶكتٸ", – دەيدٸ ول.
ال گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تٷلەگٸ, قىرعىز ٸت مامانى تالانت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا ايماقتاعى بٸرقاتار ەلدەردٸڭ ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸندە تەۋەلسٸزدٸك جوق.
«2017 جىلى قىرعىز پروۆايدەرلەرٸ ترانزيتتٸ رەسەي ينتەرنەتٸنە باعانى كٶتەرٸپ جٸبەرگەن قازاقستاندىق ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ ەرەكەتٸنەن قيىندىققا تاپ بولدى. ال مۇنداي وقيعالاردىڭ بولاشاقتا قايتالانباسىنا ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى.
بۇل ورايدا Digital CASA دەپ اتالاتىن ترانسشەكارالىق تەلەكوممۋنيكاتسييالىق جەلٸ جوباسىنىڭ ەلەۋەتٸ مول. بۇل جوبا جٷزەگە اسار بولسا ورتالىق جەنە وڭتٷستٸك ازييانى بٸرتۇتاس ساندىق حابقا بٸرٸكتٸرەدٸ.
قىرعىزستان قازٸرگٸ تاڭدا اتالعان جوباعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ٶزبەكستان مەن تەجٸكستان دا جوباعا قوسىلۋعا قۇلىقتى. بۇدان بٶلەك قازٸرگٸ ۋاقىتتا قىرعىزستاندا 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان «تسيفرلى قىرعىزستان» باعدارلاماسىن قابىلداۋ جوسپاردا بار», – دەيدٸ ول.
دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ اقپارتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالار بويىنشا ايماقتاعى ٶكٸلٸ ۇران ەسەنگەلديەۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە ورتا ازييانىڭ ٶز ٸشٸنەن شىققان كەسٸپكەرلەر تسيفرلىق تەحنولوگييالارعا ينۆەستيتسيياعا قۇيۋعا ەلٸ دە بولسا كٷدٸكپەن قارايدى.
«بۇل نەگٸزسٸز كٷدٸك. سوڭعى 20 جىلداعى تسيفرلى تەحنولوگييالارعا قۇيىلعان 1 دوللار جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ (جٸٶ) 20 دوللارعا ٶسۋٸنە سەبەپشٸ بولدى. ۇزاقمەرزٸمدٸ تۇرعىدان تسيفرلى تەحنولوگيياعا قارجى قۇيۋ, تسيفرلى ەمەس سالاعا ينۆەستيتسييا قۇيعانعا قاراعاندا 6,7 ەسە تيٸمدٸ», – دەيدٸ ول.
تسيفرلاندىرۋدى جٷردەكتەتۋ باعىتىنداعى ايماق ەلدەرٸنٸڭ باعدارلامالىق قۇجاتىنا دا توقتالا كەتكەن جٶن. ورتا ازييا ەلدەرٸ وسى باعىتتا ارنايى ستراتەگييا ەزٸرلەپ, جٷزەگە اسىرۋدا.
قازاقستان
قازاقستان وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن قابىلدادى. باعدارلامانىڭ پايدالىلىعى قازٸردەن-اق بايقالىپ وتىر. بٷگٸندە ەلدەگٸ 746 قىزمەتتٸڭ 447-سٸ ەلەكتروندى تٷردە بەرٸلەدٸ.
2021 جىلعا دەيٸن ەلەكتروندى قىزمەت دەڭگەيٸن 80 پايىزعا جەتكٸزۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
«اقپاراتتىق جٷيەلەردٸ بٸرٸكتٸرۋ نەتيجەسٸندە ەل تۇرعىندارىنان 40 ميلليون انىقتاما سۇرالمايتىن بولادى. ەلەكتروندى قىزمەتتٸ دامىتۋ انىقتامالاردى, ليتسەنزييالاردى, رۇقساتنامالاردى جىلدام الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. كەسٸپورىنداردى اشۋ دا جەڭٸلدەي تٷسەدٸ. باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋعا 141 ملرد تەڭگە بٶلٸنگەن», – دەيدٸ بۇل رەتتە ٷكٸمەتباسىنىڭ ورىنباسارى اسقار جۇماعاليەۆ.
ال اقپارات مينيسترٸ دەۋرەن اباەۆتىڭ ايتۋىنشا تسيفرلىق ترانسفورماتسييا بارلىق سالادا جٷرگٸزٸلەدٸ. بٸلٸكتٸ ماماندارعا سۇرانىس ارتادى. وسىعان وراي, تەحنيكالىق ماماندىقتارعا 11 مىڭ گرانت بٶلٸنەدٸ. بۇل قوسىمشا مامانداردى دايارلاۋعا سەرپٸن بەرمەك.
«بۇدان بٶلەك, ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرٸنە ارنالعان جاڭا باعدارلاما ەنگٸزٸلەدٸ. باعدارلاما ٶنەركەسٸپ ٶكٸلدەرٸمەن بٸرگە ەزٸرلەنەدٸ. وقۋشىلار ٷشٸن تەگٸن بٸر مىڭ ٸت-سىنىپ جەنە 20 ٸت-ورتالىق جوباسى ٸسكە اسىرىلۋدا. قازٸر قازاقستاندا تسيفرلاندىرۋ كەڭسەلەرٸ قۇرىلعان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا مينيسترلٸكتەر مەن ەكٸمدٸكتەردە 36 كەڭسە ورنالاسقان», – دەيدٸ ول.
قىرعىزستان
وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن قىرعىزستاندا «تازا كووم» دەپ اتالاتىن جوعارىتەحنولوگييالىق جوبانىڭ تۇساۋى كەسٸلدٸ.
جوبانىڭ ماقساتى مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ جۇمىس ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن تٷزەۋ جەنە جوعارى تەحنولوگييالاردى ەندٸرۋ ارقىلى بيزنەستٸڭ تامىرىنا قان جٷگٸرتۋ.
ساراپشىلار پٸكٸرٸنشە تۇساۋى كەسٸلگەن ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك جوبا بٸراز شارۋانىڭ باسىن شالعان. وسى ارالىقتا قىرعىزستاندا «گيبريدتٸ پوچتا», ەۋەجايلارعا ارنالعان «ەلەكتروندى قاقپا», «ەلەكتروندى كەزەك» سەكٸلدٸ قىزمەت تٷرلەرٸن جەڭٸلدەتەتٸن تەحنولوگييالار ٶمٸر مەن ٶندٸرٸسكە كٸرٸكتٸرٸلگەن.
الايدا سوڭعى ۋاقىتتا اتالعان جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا قاتىستى قيىندىقتار پايدا بولدى.
بىلتىرعى جىلى «اقىلدى قالا» جوباسىن جٷزەگە اسىرىپ جاتقان قىتايدىڭ «Huawei Technologies» كومپانيياسى مەن مەملەكەتتٸڭ اراسىنداعى كەلٸسٸمشارت ٷزٸلدٸ. ال «اقىلدى قالا» جوباسى «تازا كووم» باعدارلاماسىنا كٸرەتٸن نەگٸزگٸ باعىتتىڭ بٸرٸ بولاتىن.
اقىرىندا قىرعىزدار جوبانى ٶز كٷشتەرٸنە سەنٸپ ەرٸ قاراي جالعاستىراتىنىن حابارلادى. ٷكٸمەت باسىنداعىلاردىڭ ايتۋىنشا باعدارلاما جالعاسىن تاباتىن بولدى. ال ساراپشىلار پٸكٸرٸنشە «تازا كوومنىڭ» كٶزدەگەن ماقساتىنا جەتەر-جەتپەسٸن بولجاپ ايتۋعا ەزٸر ەرتە. بۇدان بٶلەك قازٸرگٸ ۋاقىتتا قىرعىزستاندا 2019-2023 جىلدارعا ارنالعان «تسيفرلى قىرعىزستان» باعدارلاماسىن قابىلداۋ جوسپاردا بار.
ٶزبەكستان
ٶزبەكستاندا اقپاراتتىق-كوممۋنيكالىق تەحنولوگييالاردى دامىتۋ بويىنشا مەملەكەكەتتٸك باعدارلاما قابىلدانعان.
ەل پرەزيدەنتٸ ميرزيياەۆ ەر جىلدارى شەتەلگە كەتكەن ٶزبەكتٸڭ ٸت ماماندارىن ەلگە شاقىرىپ, وسىناۋ جوبا اياسىندا ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ دامىتۋدىڭ 3 جىلدىڭ ستراتەگيياسى ەزٸرلەدٸ. سونىڭ نەگٸزٸندە ٶزبەكستاندا «اقىلدى» جەنە ٶمٸر سٷرۋگە «قاۋٸپسٸز» ەرٸ «قولايلى» قالالاردىڭ پايدا بولۋىنا سەپتەسەتٸن جوبالار جاسالۋدا.
تسيفلاندىرۋعا كەلگەندە ٶزدەكتەر ايماقتاعى اعايىندارىنان وزا شاپقاندى كٶزدەيدٸ.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٶزبەكستاندا يننوۆاتسييالىق ورتالىقتىڭ قابىرعاسى قالانىپ قويدى, ەلەكتروندى ٷكٸمەت (ونىڭ ٸشٸندە ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸنٸڭ ۆيرتۋالدى قابىلداۋ بٶلمەسٸ) قارقىندى دامۋدا, تٸركەۋگە تۇرىپ, انىقتامالىق قۇجات الۋ سەكٸلدٸ كٶپتەگەن قىزمەت تٷرلەرٸنٸڭ 60 پايىزدان استامى ەلەكتروندى جٷيەگە كٶشكەن.
ساراپشى رٷستەم جانسەيٸتوۆتىڭ ايتۋىنشا ٶزبەكستان ەزٸرگە تسيفرلاندىرۋدىڭ العاشقى ساتىسىندا تۇر.
دەگەنمەن ەل باسشىلىعى تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا كٶرشٸ قازاقستاندا اتقارىلعان شارۋالارعا قاراپ, بۇل باعىتتى نەتيجەلٸ قادامدار جاسادى.
تەجٸكستان
تەجٸكستانداعى ايماقتاعى كٶرشٸلەرٸنەن قالىسقىسى جوق. ٷكٸمەتتٸ تسيفلىق تەحنولوگييالارعا كٶشٸرۋدٸڭ تەجٸك بيلٸگٸ وسىدان 7 جىل بۇرىن باستاپ كەتكەن. ەلدە 2012-2020 جىلدارعا ارنالعان ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ قۇرۋدىڭ تۇعىرناماسى قابىلدانعان.
ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ جاساقتاۋدى ايماقتا العاشقى بولىپ قولعا العان تەجٸكستان بيلٸگٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن باعدارلامانىڭ ەكٸ كەزەڭٸن ەڭسەردٸ.
دەسەك تە, اتقارىلعان جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ ازداۋ. تەجٸكستان بۇل ساناتتاعى رەيتينگٸلەردە ەلٸ دە بولسا كٶش سوڭىندا كەلەدٸ.
2017 جىلعى ينتەرنەت پەن جەلٸلٸك دايىندىق يندەكسٸندە تەجٸكستان 143 مەملەكەتتٸڭ اراسىندا 113-شٸ ورىن الدى.
«سولاي بولا ەل باسشىلىعى تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزىن جەتە تٷسٸنٸپ وتىر. تالپىنىستارى بار جەنە وسى باعىتتا كٶپتەگەن ماڭىزدى باستامالاردى الدى. دەگەنمەن تسيفرلاندىرۋ جەي عانا سٶز ەمەس, ٷلكەن قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەتٸن اۋقىمدى جۇمىس. بٷتٸن بٸر مەملەكەت تولىق تسيفرلانۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن ەلدەگٸ ادام كاپيتالىنا كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك», – دەيدٸ بۇل رەتتە Dalanews.kz تٸلشٸسٸمەن تٸلدەسكەن دۋشانبەدەگٸ اقپاراتتىق جەنە كوممۋنيتسييالىق تەحنولوگييالار ورتالىعىنىڭ ٸت مامانى زافار مۋرودوۆ.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
