Dalanews.kz تاريحشى گٷلنەر داداباەۆامەن پٸكٸرلەسٸپ, وسى ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەدٸ.
«يە, تاريحىمىز ورتاق. دٸلٸمٸز دە, دەستٷر-سالتىمىز دا ورتاق. تٸلٸمٸزدٸڭ تٷبٸ بٸر. باۋىرمىز. جاقىنبىز. «ايماقتى ورتا ازييا دەپ اتاۋ تەرٸس, تٷركٸستان دەپ اتاۋىمىز قاجەت» دەيتٸن كەيبٸر ساراپشىلاردىڭ سٶزٸندە قيسىن بار. بٸراق, مۇنىڭ بەرٸ ايماق ەلدەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸنە جول اشا ما?
مەنٸڭشە بٷگٸنگٸ تاڭدا ەل مەن ەلدٸ جاقىنداستىراتىن بايلانىستىڭ ەڭ وزىق جولى ول – ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸك. ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ ايماقتىق ينتەگراتسيياعا تٷسۋٸنە ورتاق تاريح, ورتاق دەستٷر جەتكٸلٸكتٸ دەرەجەدە دەنەكەر بولا المايدى. ەكونوميكاسىز ەشبٸر وداقتىڭ بولاشاعى جوق.
ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ كسرو-دان بٶلٸنگەنٸنە 30 جىلعا جۋىقتادى, وسى كٷنگە دەيٸن ورتاق ترانسپورتتىق ستراتەگييا ەزٸرلەگەن جوقپىز. ايماقتاعى ينتەگراتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ترانسپورتتىق ستراتەگييانىڭ ەزٸرلەنگەنٸ اسا ماڭىزدى», – دەيدٸ ول.
ونىڭ ايتۋىنشا ايماق ەلدەرٸ اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ەلٸ دە تٶمەن.
«الىس-بەرٸستٸ ارتتىرساق دەگەن قىزىعۋشىلىق بار ما? ايتالىق, ٶزبەكستان ٶز ٶنٸمدەرٸن ايماق ەلدەرٸنە ٶتكٸزۋگە نيەتتٸ, ونىڭ ەكونوميكاسى قازاقستانعا قاراعاندا ەرتەكتٸ, ەرتاراپتى ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. الايدا ٶزبەكتٸڭ «ٶز ٶنٸمٸمدٸ ٶتكٸزسەم» دەگەن نيەتٸن ايماقتاعى ٶزگە ەلدەر قابىلداي قويا ما? ەربٸردەن سوڭ بۇعان رەسەي مەن قىتاي قالاي قارايدى?
مەسەلەن, قازاقستاننىڭ ايماق ەلدەرٸمەن اراداعى تاۋار اينالىمىن الايىق. ورتا ازييا ەلدەرٸمەن اراداعى الىس-بەرٸستٸڭ كٶلەمٸ از, ەكونوميكادا ايتارلىقتاي رٶل وينامايدى. تەك قىرعىزستان مەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى ساۋدا بايلانىستا بەلسەندٸلٸك بار. سوڭعى ون جىلدا ەكٸ ەلدٸڭ تاۋار اينالىمى 1,6 ملرد-تان 3,1 ملرد دوللارعا دەيٸن ٶسٸپتٸ.
بٸزدٸڭ الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەرمەن ساۋدا بايلانىسىمىزدىڭ تەتٸگٸ مٷلدە بٶلەك. قازاقستان ەكسپورتىنىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ يتالييا, قىتاي, گوللاندييا جەنە رەسەيگە تيەسٸلٸ. دەل سول رەسەي, فرانتسييا, گەرمانييا, قىتايدىڭ يمپورتى بٸزدٸڭ نارىقتى «وتارلاپ» العان, ٸشكٸ ساۋدا-ساتتىق اۋقىمىنان دا اسىپ تٷسەدٸ.
ايماقتىق ينتەگراتسييانى ارماننان اقيقاتقا اينالدىرۋ ٷشٸن بٸز ايماقتاعى ٶزبەكستاننىڭ رٶلٸن مويىنداپ, وسى جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋٸمٸز كەرەك. بيلٸككە ميرزيياەۆ كەلگەلٸ ٶزبەكستان ورتاق وداق قۇرۋعا قاتىستى ويىن ٶزگەرتتٸ. الايدا بۇل يدەيانى ايماقتاعى ٶزگە ەلدەر قالاي قابىلدايدى?
ٷشٸنشٸ مەسەلە ايماققا كەلەتٸن ينۆەستيتسييا. باتىس, اقش, قىتاي نەگٸزٸنەن مۇناي-گاز كەشەنٸن «يەمدەنٸپ» العانى ٶتٸرٸك ەمەس, دايىن ٶنٸمنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ايماققا نەگٸزٸنەن قىتاي مەن رەسەيدەن كەلەدٸ. ەندەشە مۇنداي ايماققا ينۆەستيتسييا قۇيىپ, شيكٸزاتتتىق ەمەس ٶندٸرٸس ورنىن اشۋعا كٸم قىزىعۋشىلىق تانىتپاق?
جالپى ورتا ازييادا ايماق نارىعىنا باعىتتالعان ٶندٸرٸس ورىندارى بار ما? ٶكٸنٸشكە وراي, ورتاق نارىق قۇرۋدا كەزدەسەتٸن كەدەرگٸلەر ٶتە كٶپ.
يە, سوڭعى كەزدەرٸ جىلىمىق بار. كەرٸموۆ كەتكەلٸ بەرٸ ٶزبەكستان ٶزگەرٸپ سالا بەردٸ, ايماقتا ەرٸپتەستٸك ورناتۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاس پايدا بولدى.
دەگەنمەن, ايماق باسشىلارى ورتاق نارىق قۇرۋعا قانشالىقتى ەزٸر? ايماق باسشىلارى وسى سۇراقتىڭ جٸگٸن اشىپ, تارازىعا تارتۋى تيٸس. ورتاق ەكونوميكالىق ستراتەگييا ەزٸرلەنسە, ايماق ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ تىڭ جولى تابىلادى. سەبەبٸ, جەكە-دارا العاندا ايماق ەلدەرٸنٸڭ نارىعى تىم شاعىن.
ايماق باسشىلارى ويلاسا كەلە ورتاق ترانسپورتتىق جوبالار ەزٸرلەۋٸ قاجەت. ورتا ازييانى ەر تۇستان بايلانىستىراتىن جول توراپتارى كٶبەيسە بۇل ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا تٷرتكٸ بولماق. ايتالىق, قازاقستانعا ايدالاداعى پولشانىڭ الماسىن, پەكٸستاننىڭ ماندارينٸن تاسىعانشا, كٶكٶنٸس, جەمٸس-جيدەكتٸ تاپ ٸرگەسٸندەگٸ ٶزبەكستاننان الدىرعان تيٸمدٸ ەمەس پە?
ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار ورناۋ ٷشٸن وسى كٷنگە دەيٸن ورتا ازييانىڭ ەرٸپتەسۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ كەلگەن ونداعان, جٷزدەگەن بارەردٸڭ كٶزٸن جويۋ كەرەك.
بارەرلەر جويىلسا ٸشكٸايماقتىق تۋريزم دە كٶركەيەر ەدٸ, ايماق ەلدەرٸنٸڭ ازاماتتارى ەل ارالاپ, ورتاق تاريح, ورتاق سالت-دەستٷر بٸرٸكتٸرەتٸن باۋىرلارىنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تانىسار ەدٸ», – دەيدٸ گٷلنەر داداباەۆا.
ليايليا بولتاەۆا
