قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ
بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا ەكەلٸپ سوقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ٶلكەدەگٸ ەگٸنشٸلٸك وبلىستار بويىنشا بٸركەلكٸ دامىمادى. ول قۇنارلى, ەگٸنشٸلٸك شارۋاشىلىعىن جەتٸك مەڭگەرگەن اۋدانداردا جاقسى دامىدى. سوعىس ەگٸن شارۋاشىلىعىنا دا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزدٸ. ەڭ الدىمەن, اۋىل شارۋاشىلىق باقشا داقىلدارىنىڭ ەگٸس كٶلەمٸ ۇلعايدى. مەسەلەن, قازاقستان بويىنشا كٷزگٸ بيدايدىڭ ەگٸس كٶلەمٸ 1913 جىلمەن سالىستىرعاندا 1917 جىلى 63,5%-عا, جازعى بيداي - 8,4%-عا, تارى - 22,1%-عا, كارتوپ - 46,3%-عا قىسقاردى. ال باقشا داقىلدارىنىڭ ەگٸس كٶلەمٸ 433,8 مىڭ دەسياتينادان 1115,0 مىڭ دەسياتيناعا دەيٸن, ياعني ەكٸ ەسەدەن استام كٶبەيدٸ. ٶلكەنٸڭ سولتٷستٸك-باتىس جەنە باتىس وبلىستارى بويىنشا دەندٸ داقىلداردىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ 1914 جىلدان 1917 جىلعا دەيٸن ەر دەسياتينادان الىناتىن 38,7 پۇتتان 29,8 پۇتقا دەيٸن تٶمەندەدٸ. سوعىس جىلدارىنداعى ٶلكە ەگٸنشٸلٸگٸ جاعدايىنىڭ سيپاتتى ەرەكشەلٸگٸ ونىڭ جٷرگٸزٸلۋٸ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ بولدى. بۇل ەنگٸزٸلگەن اۋىسپالى ەگٸس جٷيەسٸنٸڭ بولماۋىنان, جەردٸڭ جەنە تۇقىمدىق ماتەريالداردىڭ ٶڭدەلۋ ساپاسىنىڭ تٶمەندٸگٸنەن كٶرٸندٸ. ەگٸس كٶلەمٸ مەن ٶنٸم كٶلەمٸنٸڭ قىسقارۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ جۇمىس كٷشٸنٸڭ جەتٸسپەۋٸ بولاتىن. مەسەلەن, اقمولا وبلىسىنىڭ كٶكشەتاۋ ۋەزٸنەن عانا 1915 جىلى ارميياعا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلگەن ورىس تٸلدٸ حالىقتىڭ 39%-ى شاقىرىلدى. قازاقستاننىڭ باسقا دا ايماقتارىندا مۇنداي كٶرٸنٸستەر بايقالىپ تۇردى.
ەر ازاماتتاردى جاپپاي مايدانعا الۋ مال شارۋاشىلىعىنىڭ دا قۇلدىراۋىنا ەكەلٸپ سوقتى. وعان سان جەنە ساپا جاعىنان ٷلكەن زارداپ كەلتٸردٸ. ۇساق مال كٶبٸرەك, ال ٸرٸ مال ازىراق ٶسٸرٸلە باستادى. بايىرعى حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تۇراتىن جەرلەردە جىلقى, تٷيە, ٸرٸ قارا مال سانى كەمٸدٸ. مەسەلەن, ٸشكٸ وردادا 1915 جىلى جىلقى سانى 310,3 مىڭ بولسا, ال 1916 جىلى 160,2 مىڭ بولىپ, ٷلەس سالماعى جٶنٸنەن 48,5%-عا كەمٸپ كەتتٸ. ماڭعىستاۋ ۋەزٸندە, سىردارييا مەن جەتٸسۋ وبلىستارىندا دا وسىنداي كٶرٸنٸستەر بايقالدى. سوعىس جىلدارىندا قازاقتىڭ مال شارۋاشىلىعى, بٸرٸنشٸ كەزەكتە, مال جايىلىمدىق الاپتاردى تارتىپ الۋ سالدارىنان زارداپ شەكتٸ. 1913-1917 جىلعا دەيٸن قازاق حالقىنان جالپى كٶلەمٸ 764,4 مىڭ دەسياتينا جايىلىمدىق القاپتىڭ جىلقى - ٸرٸ قارا جايىلاتىن 190 جايىلىمى تارتىلىپ الىندى جەنە جالعا الۋعا دايارلاندى.
مال سانىنىڭ قىسقارۋى, ەڭ الدىمەن, قازاق حالقىنىڭ ارمييا قاجەتتەرٸ ٷشٸن مەجبٷرلەۋ تەرتٸبٸمەن ەت بەرۋگە مٸندەتتٸ بولعاندىعىنان ورىن الدى. سان ميلليوندىق ارمييانىڭ ٶسە تٷسكەن قاجەتتەرٸن قاناعاتتاندىرۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ٶيتكەنٸ قازاق شارۋاشىلىعىندا مال سانى جىلدان-جىلعا ازايا بەردٸ. سونداي-اق سوعىس جىلدارىنداعى مال سانىنىڭ قىسقارۋىنا اۋىق-اۋىق ٶتكٸزٸلٸپ تۇراتىن رەكۆيزيتسييا دا ەسەر ەتتٸ. وسى جىلداردا تٷركٸستان ٶلكەسٸنەن 300 مىڭ پۇت ەت, 70 مىڭ جىلقى, 13 مىڭ تٷيە ەكەتٸلدٸ. 1914 جىلدىڭ ٸشٸندە جەتٸسۋدان عانا 34 ميلليون سومنىڭ مالى مەن مال ٶنٸمدەرٸ تاسىلىپ ەكەتٸلدٸ. قازاق شارۋاشىلىقتارىندا مالدى رەكۆيزيتسييالاۋ جەنە جىلقى مالىن ەسەپسٸز پايدالانۋعا بايلانىستى مال سانىنىڭ قىسقارۋى سەلو مەن اۋىلدا شارۋاشىلىقتى قالىپتى جٷرگٸزۋگە كەرٸ ەسەر ەتتٸ. جىلقى مالى ەسٸرەسە سولتٷستٸك وبلىستاردا ازايىپ كەتتٸ. سوعىس جىلدارىندا ارمييانى جابدىقتاۋ ٷشٸن مول مٶلشەردە ازىق-تٷلٸك دايارلاۋ, مال جەنە ەت ٶنٸمدەرٸ باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە ەكەلٸپ سوقتى. وسىعان بايلانىستى بۇل كەزەڭدە ٶلكەدە اناعۇرلىم ارزان ەت بەرەتٸن سالا - شوشقا شارۋاشىلىعى جەدەل دامي باستادى.
بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالعان سوڭ, قازاقستان ٶنەركەسٸبٸ دە سوعىس قاجەتتەرٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەدٸ. ٶلكەدەگٸ كەن ٶنەركەسٸبٸنٸڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ بٸرٸ ۋسپەن جەنە ساسىق-قاراسۋ كەنٸشتەرٸنەن تەمٸر كەنٸن ٶندٸرۋ ارتا تٷستٸ. بۇل كەنٸشتەردەن 1914 جىلى – 246 پۇت, ال 1916 جىلى – 1551 پۇت تەمٸر كەنٸ ٶندٸرٸلدٸ. سوعىستىڭ ٷش جىلى ٸشٸندە تەمٸر كەنٸن ٶندٸرۋ 6,3 ەسە ۇلعايدى. سالىقتاردىڭ جوعارىلىعىنان, قاتىناس جولدارىنىڭ قاشىقتىعىنان, قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتٸسپەۋٸ سالدارىنان جەنە باسقا سەبەپتەردەن التىن كەنٸشتەرٸنٸڭ سانى قىسقاردى. تٷستٸ مەتاللدارعا دەگەن قاجەتتٸلٸكتەردٸڭ ارتۋى جەنە ولاردىڭ باعاسىنىڭ كٷرت ٶسۋٸ سوعىس جىلدارىندا تٷستٸ مەتاللۋرگييانىڭ, ەسٸرەسە, ريددەر جەنە سوكولسكيي كەنٸشتەرٸنٸڭ دامۋىنا تٷرتكٸ بولدى. تٷستٸ رۋدالار ٶندٸرۋ 1913 جىلمەن سالىستىرعاندا 1917 جىلى 25,3 ەسە ٶسە تٷستٸ. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جىلدارىندا مىس رۋداسىن نەگٸزٸنەن “سپاسسك مىس رۋدالارى” اكتسيونەرلٸك قوعامى مەن “اتباسار مىس كەندەرٸ” اكتسيونەرلٸك قوعامى ٶندٸردٸ. بٸراقتا, مىس كەنٸن ٶندٸرۋ جىلدان-جىلعا كەمي بەردٸ. جەر قويناۋىن جىرتقىشتىقپەن پايدالانۋ “سپاسسك مىس كەنٸ” اكتسيونەرلٸك قوعامىنىڭ ۋسپەن كەنٸشٸندەگٸ بارلىق باي كەندٸ (قۇرامىنداعى مىس 25%) الىپ قويۋىنا ەكەپ سوقتى. سوعىس جىلدارىندا سارىسۋ بايىتۋ فابريكاسى سالىندى. ول رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن قۇرامىندا 25-30% مىس بار 128 مىڭ پۇت شيكٸزات ٶندٸردٸ.
كٶمٸر ٶندٸرۋ سەمەي, تورعاي, اقمولا وبلىستارىندا جٷرگٸزٸلدٸ. سوعىس جىلدارىندا ەكٸباستۇز كەن ورىندارى ەلەۋلٸ رٶل اتقاردى. ول ەكٸباستۇز قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىن, ەرتٸستەگٸ جەكەشە كەمە قاتىناسىن, ورالداعى بوگولوۆسك جەنە قىشىم زاۋىتتارىن كٶمٸرمەن جابدىقتاپ وتىردى.
ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپ سوعىس مۇقتاجدىعىنا ەت-سٷت ٶنٸمدەرٸن, بىلعارى تاۋارلار جەنە باسقا دا تۇتىنۋ زاتتارىن بەرٸپ وتىردى. ەسٸرەسە, بىلعارى تاۋارلارىن ٶندٸرۋ ٶستٸ, بۇل كەزەڭدە ٶلكەدە 139 بىلعارى كەسٸپورنى جۇمىس ٸستەدٸ. ولار نەگٸزٸنەن سەمەي جەنە اقمولا وبلىستارىندا ورنالاستى جەنە بٷكٸل اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمٸنٸڭ 64,3% -ىن ٶڭدەدٸ. شىنىنا كەلگەندە, بىلعارى, تەرٸ جەنە ٸشەك-قارىن ٶندٸرٸسٸنٸڭ مايداگەرلٸك كەسٸپورىندارى ودان ەرٸ ۇقساتۋ ٷشٸن رەسەيدٸڭ ٸرٸ ٶنەركەسٸپ ورتالىقتارى - پەرم, ۆياتكا, ريگا قالالارىنا ٶنٸم جەتكٸزٸپ بەردٸ. سوعىس جىلدارىندا ينتەندانتتىق ارمييا تاراپىنان بىلعارى اياق كيٸمگە جەنە تەرٸ توندارعا سۇرانىم ەرەكشە ٶستٸ. سوعىس جىلدارىندا جٷن ٶنٸمٸنە سۇرانىم ۇلعايىپ, ٶلكەدە شۇعا ٶندٸرەتٸن تۇڭعىش قارعالى فابريكاسى ەسكەري تاپسىرىس ورىنداپ, شينەلگە ارناپ شۇعا دايىنداي باستادى, سول سيياقتى سوعىس سۇرانىمىنا ەت ٶنٸمٸن دايىنداۋدا پەتروپاۆلدا ەت-كونسەرۆٸ كومبيناتى اشىلسا, ورالدا مال سوياتىن ارنايى ورىن اشىلدى. ٶلكەگە دايىن ٶنٸم, كيٸم-كەشەك پەن اياق كيٸم ەكەلۋدٸڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى سوعىس جىلدارىندا وسى قاجەتتٸ بۇيىمداردى تٸگەتٸن شەبەرلەردٸڭ سانى كٶبەيدٸ. مەسەلەن, 1916 جىلى ۆەرنىي قالاسىندا 140 ادام جۇمىس ٸستەگەن ٸرٸ شەبەرحانا بولدى.
ٶنەركەسٸپ ورىندارىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ, قالالارداعى ەڭبەكشٸلەردٸڭ جاعدايى كٷرت ناشارلادى. كەسٸپورىنداردا جاس بالالاردىڭ, جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ, ەيەلدەر مەن سوعىس تۇتقىندارىنىڭ ەڭبەگٸ كەڭٸنەن قولدانىلدى. جۇمىسشىلار تەۋلٸگٸنە 10-12 ساعات, ال كەيدە 16 ساعاتتان جۇمىس ٸستەدٸ. جۇمىسشىلاردىڭ ناقتى جالاقىسى ٷنەمٸ تٶمەندەي بەردٸ. مەسەلەن, سپاسسك زاۋىتىندا 1914 جىلى كٷندٸك جۇمىس ٷشٸن – 1 سوم 04 تيىن, 1915 جىلى – 94 تيىن تٶلەندٸ. مۇنداي جاعداي ٶنەركەسٸپ ورىندارىندا بارلىعىندا دەرلٸك بولىپ جاتتى.
سەلولار, قالالار مەن اۋىلدار ەڭبەكشٸلەرٸ جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى 1914 جىلدىڭ ٶزٸندە-اق قاراعاندى, ەكٸباستۇز شاحتالارىندا, ورىنبور, تاشكەنت جەنە ترانسسٸبٸر تەمٸرجولدارى جۇمىسشىلارى اراسىندا باس كٶتەرۋلەر مەن ەرەۋٸلدەرگە الىپ كەلدٸ. تٸپتٸ, سوعىس جىلدارىندا قازاقستاندا حالىق بوي كٶتەرۋٸنٸڭ بٸرٸ “ەيەلدەر بٷلٸگٸ” دەيتٸندەر بولدى, ولاردى ٶكٸمەت ورىندارى ٷكٸمەتكە قارسىلىق دەپ قارادى.
شارۋالار كٶتەرٸلٸستەرٸ قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك اۋداندارىن دا قامتىدى. مەسەلەن, 1916 جىلى 21 ناۋرىزدا تورعاي وبلىسى اقتٶبە ۋەزٸنٸڭ اقبۇلاق سەلوسىندا 30 ادام بولاتىن سولدات ەيەلدەرٸنٸڭ توبىرى كٶپەستەر - نەزۆانوۆتىڭ, پرياتكيننٸڭ دٷكەندەرٸن قيراتادى. حالىق بۇقاراسىنىڭ مۇنداي بوي كٶرسەتۋلەرٸنٸڭ تولقىنى قازاقستاننىڭ باسقا دا ايماقتارىندا ورىن الدى. 1916 جىلدىڭ ورتا شەنٸنە قاراي جۇمىسشىلاردىڭ ٷكٸمەتكە اشىنۋى ٷدەي تٷستٸ. نەتيجەسٸندە بۇل جاعدايلار قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا زور ىقپال جاسادى.
1916 جىلى 25 ماۋسىمدا پاتشانىڭ قازاقستان, ورتا ازييا, سٸبٸر تۇرعىندارىنان 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتارىن تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى جارلىعى شىعادى. بۇل جارلىق 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باستالۋىنا سەبەپ بولدى. شٸلدەنٸڭ باس كەزٸندە قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا دەرلٸك ستيحييالى نارازىلىقتار باستالىپ, كٶپ ۇزاماي قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاستى. حالىق اشۋ-ىزاسىنىڭ العاشقى سوققىلارىنا تىلداعى جۇمىستارعا الىناتىنداردىڭ تٸزٸمٸن تٸكەلەي جاساعان بولىس باسقارۋشىلارى, اۋىل ستارشىندارى جەنە پاتشا ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسقا دا تٶمەنگٸ بيلٸك يەلەرٸ ۇشىرادى. ٸس جٷزٸندە تٸزٸمدەر جاساۋ جٷيەسٸ جاپپاي پاراقورلىق پەن بۇرمالاۋشىلىققا جول اشقان بولاتىن. ونىڭ ٷستٸنە پاتشالىق ٶكٸمەت ورىندارى لاۋازىمدى ادامداردى, بولىستاردى, سەلو جەنە اۋىل باسقارۋشىلارىن, بايىرعى تۇرعىنداردان شىققان تٶمەنگٸ شەندٸ پوليتسەيلەردٸ, يمامداردى, مولدالار مەن مٷدەريستەردٸ, ۇساق كرەديت مەكەمەلەرٸندەگٸ ەسەپشٸلەر مەن بۋحگالتەرلەردٸ, جوعارعى جەنە ورتا وقۋ ورىندارىنداعى وقۋشىلاردى, ٷكٸمەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ شەنەۋنٸكتەرٸن, دۆوريان جەنە قۇرمەتتٸ ازامات قۇقىقتارىن پايدالاناتىن ادامداردى ەسكەرگە الۋدان بوساتتى.
ستيحييالى قوزعالىس بٸرتە-بٸرتە ۇيىمداسقان سيپات الىپ, قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاسىپ, ونىڭ ٸرٸ وشاقتارى (جەتٸسۋ مەن تورعايدا) پايدا بولدى. كٶتەرٸلٸس بٷكٸل قازاقستاندى قامتىدى. بۇل كٶتەرٸلٸستٸڭ باستى ماقساتى ۇلتتىق جەنە ساياسي ازاتتىق بولدى. سول ارقىلى ول قازاق حالقىنىڭ بوستاندىق پەن تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى بۇرىنعى بٷكٸل كٷرەسٸنٸڭ قورىتىندىسىن شىعاردى. كٶتەرٸلٸستٸڭ نەگٸزگٸ كٷشٸ ۇلتتىق شارۋالاردىڭ قالىڭ توبى, سونداي-اق سول كەزدە تۋىپ كەلە جاتقان جەرگٸلٸكتٸ جۇمىسشى تابىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, قولٶنەرشٸلەر بولدى.
سونىمەن بٸرگە كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇلت-ازاتتىق سيپاتتا بولۋى سەبەپتٸ قازاق حالقىنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ (ەكٸنٸڭ بٸرٸندە بايلار, بولىس باسقارۋشىلارى, بيلەر), سونداي-اق دەموكراتيياشىل زييالىلاردىڭ جەكەلەگەن ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
قازاقستاننىڭ ەر تٷرلٸ اۋداندارىندا پايدا بولعان ستيحييالى قوزعالىس بٸرتە-بٸرتە ۇيىمداسقان سيپات الا باستادى: جەتٸسۋدا (باسشىلارى: بەكبولات ەشەكەەۆ, ۇزاق ساۋرىقوۆ, جەمەڭكە مەمبەتوۆ, توقاش بوكين, ەۋبەكٸر جٷنٸسوۆ, سەرٸكباي قاناەۆ, موناي جەنە مۇقان ۇزاقباەۆتار جەنە ت.ب.) جەنە تورعايدا (باسشىلارى - ەبدٸعاپپار جانبوسىنوۆ, امانگەلدٸ يمانوۆ, ەلٸبي جانگەلدين جەنە باسقالار) ونىڭ ٸرٸ وشاقتارى پايدا بولدى.
جەتٸسۋداعى كٶتەرٸلٸس تاريحىن: 1) شٸلدە - ستيحييالىق نارازىلىق كٶرٸنٸستەرٸ, 2) تامىز - ونىڭ قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاسۋى جەنە 3) قىركٷيەك-قازان - كٶتەرٸلٸستٸڭ بٸرتٸندەپ بەسەڭدەۋٸ جەنە جەڭٸلٸس تابۋى دەگەن كەزەڭگە بٶلۋگە بولادى.
