قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس 1914 جىلعى 19 شٸلدەدە (1 تامىزدا) باستالدى. سوعىسقا دەيٸنگٸ تۇستا رەسەيدە جاڭا ٶنەركەسٸپ سالالارى جەدەل قارقىنمەن دامىدى. ٶنەركەسٸپ ورىندارى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ٷلەس قوسۋمەن قاتار, سوعىس قاجەتتٸلٸگٸنە وراي ٸرٸ مەملەكەتتٸك تاپسىرمالاردى دا اتقاردى. ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٸشٸندە مەتاللۋرگييا ٶندٸرٸسٸ ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ. ەيتكەنمەن, رەسەي سوعىسقا دايىندىقسىز, ەسكەري-ٶنەركەسٸپتٸك ەلەۋەتٸ تٶمەن, كٶلٸگٸ ناشار دامىعان جاعدايدا كٸرٸستٸ, ارمييا ەسكەري-تەحنيكالىق جاعىنان ناشار قامتاماسىز ەتٸلگەن ەدٸ. سوعىس باستالعان سوڭ جالپى يمپەرييادا, ٸشٸنارا قازاقستاندا ٶندٸرگٸش كٷشتەردٸڭ دامۋ دەڭگەيٸ بٸرتە-بٸرتە كەمي بەردٸ. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا ەكەلٸپ سوقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى ٶلكەدەگٸ ەگٸنشٸلٸك وبلىستار بويىنشا بٸركەلكٸ دامىمادى. ول قۇنارلى, ەگٸنشٸلٸك شارۋاشىلىعىن جەتٸك مەڭگەرگەن اۋدانداردا جاقسى دامىدى. سوعىس ەگٸن شارۋاشىلىعىنا دا ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزدٸ. ەڭ الدىمەن, اۋىل شارۋاشىلىق باقشا داقىلدارىنىڭ ەگٸس كٶلەمٸ ۇلعايدى. مەسەلەن, قازاقستان بويىنشا كٷزگٸ بيدايدىڭ ەگٸس كٶلەمٸ 1913 جىلمەن سالىستىرعاندا 1917 جىلى 63,5%-عا, جازعى بيداي - 8,4%-عا, تارى - 22,1%-عا, كارتوپ - 46,3%-عا قىسقاردى. ال باقشا داقىلدارىنىڭ ەگٸس كٶلەمٸ 433,8 مىڭ دەسياتينادان 1115,0 مىڭ دەسياتيناعا دەيٸن, ياعني ەكٸ ەسەدەن استام كٶبەيدٸ. ٶلكەنٸڭ سولتٷستٸك-باتىس جەنە باتىس وبلىستارى بويىنشا دەندٸ داقىلداردىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ 1914 جىلدان 1917 جىلعا دەيٸن ەر دەسياتينادان الىناتىن 38,7 پۇتتان 29,8 پۇتقا دەيٸن تٶمەندەدٸ. سوعىس جىلدارىنداعى ٶلكە ەگٸنشٸلٸگٸ جاعدايىنىڭ سيپاتتى ەرەكشەلٸگٸ ونىڭ جٷرگٸزٸلۋٸ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ بولدى. بۇل ەنگٸزٸلگەن اۋىسپالى ەگٸس جٷيەسٸنٸڭ بولماۋىنان, جەردٸڭ جەنە تۇقىمدىق ماتەريالداردىڭ ٶڭدەلۋ ساپاسىنىڭ تٶمەندٸگٸنەن كٶرٸندٸ. ەگٸس كٶلەمٸ مەن ٶنٸم كٶلەمٸنٸڭ قىسقارۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ جۇمىس كٷشٸنٸڭ جەتٸسپەۋٸ بولاتىن. مەسەلەن, اقمولا وبلىسىنىڭ كٶكشەتاۋ ۋەزٸنەن عانا 1915 جىلى ارميياعا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلگەن ورىس تٸلدٸ حالىقتىڭ 39%-ى شاقىرىلدى. قازاقستاننىڭ باسقا دا ايماقتارىندا مۇنداي كٶرٸنٸستەر بايقالىپ تۇردى. ەر ازاماتتاردى جاپپاي مايدانعا الۋ مال شارۋاشىلىعىنىڭ دا قۇلدىراۋىنا ەكەلٸپ سوقتى. وعان سان جەنە ساپا جاعىنان ٷلكەن زارداپ كەلتٸردٸ. ۇساق مال كٶبٸرەك, ال ٸرٸ مال ازىراق ٶسٸرٸلە باستادى. بايىرعى حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تۇراتىن جەرلەردە جىلقى, تٷيە, ٸرٸ قارا مال سانى كەمٸدٸ. مەسەلەن, ٸشكٸ وردادا 1915 جىلى جىلقى سانى 310,3 مىڭ بولسا, ال 1916 جىلى 160,2 مىڭ بولىپ, ٷلەس سالماعى جٶنٸنەن 48,5%-عا كەمٸپ كەتتٸ. ماڭعىستاۋ ۋەزٸندە, سىردارييا مەن جەتٸسۋ وبلىستارىندا دا وسىنداي كٶرٸنٸستەر بايقالدى. سوعىس جىلدارىندا قازاقتىڭ مال شارۋاشىلىعى, بٸرٸنشٸ كەزەكتە, مال جايىلىمدىق الاپتاردى تارتىپ الۋ سالدارىنان زارداپ شەكتٸ. 1913-1917 جىلعا دەيٸن قازاق حالقىنان جالپى كٶلەمٸ 764,4 مىڭ دەسياتينا جايىلىمدىق القاپتىڭ جىلقى - ٸرٸ قارا جايىلاتىن 190 جايىلىمى تارتىلىپ الىندى جەنە جالعا الۋعا دايارلاندى. مال سانىنىڭ قىسقارۋى, ەڭ الدىمەن, قازاق حالقىنىڭ ارمييا قاجەتتەرٸ ٷشٸن مەجبٷرلەۋ تەرتٸبٸمەن ەت بەرۋگە مٸندەتتٸ بولعاندىعىنان ورىن الدى. سان ميلليوندىق ارمييانىڭ ٶسە تٷسكەن قاجەتتەرٸن قاناعاتتاندىرۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ٶيتكەنٸ قازاق شارۋاشىلىعىندا مال سانى جىلدان-جىلعا ازايا بەردٸ. سونداي-اق سوعىس جىلدارىنداعى مال سانىنىڭ قىسقارۋىنا اۋىق-اۋىق ٶتكٸزٸلٸپ تۇراتىن رەكۆيزيتسييا دا ەسەر ەتتٸ. وسى جىلداردا تٷركٸستان ٶلكەسٸنەن 300 مىڭ پۇت ەت, 70 مىڭ جىلقى, 13 مىڭ تٷيە ەكەتٸلدٸ. 1914 جىلدىڭ ٸشٸندە جەتٸسۋدان عانا 34 ميلليون سومنىڭ مالى مەن مال ٶنٸمدەرٸ تاسىلىپ ەكەتٸلدٸ. قازاق شارۋاشىلىقتارىندا مالدى رەكۆيزيتسييالاۋ جەنە جىلقى مالىن ەسەپسٸز پايدالانۋعا بايلانىستى مال سانىنىڭ قىسقارۋى سەلو مەن اۋىلدا شارۋاشىلىقتى قالىپتى جٷرگٸزۋگە كەرٸ ەسەر ەتتٸ. جىلقى مالى ەسٸرەسە سولتٷستٸك وبلىستاردا ازايىپ كەتتٸ. سوعىس جىلدارىندا ارمييانى جابدىقتاۋ ٷشٸن مول مٶلشەردە ازىق-تٷلٸك دايارلاۋ, مال جەنە ەت ٶنٸمدەرٸ باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە ەكەلٸپ سوقتى. وسىعان بايلانىستى بۇل كەزەڭدە ٶلكەدە اناعۇرلىم ارزان ەت بەرەتٸن سالا - شوشقا شارۋاشىلىعى جەدەل دامي باستادى. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالعان سوڭ, قازاقستان ٶنەركەسٸبٸ دە سوعىس قاجەتتەرٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەدٸ. ٶلكەدەگٸ كەن ٶنەركەسٸبٸنٸڭ ماڭىزدى سالالارىنىڭ بٸرٸ ۋسپەن جەنە ساسىق-قاراسۋ كەنٸشتەرٸنەن تەمٸر كەنٸن ٶندٸرۋ ارتا تٷستٸ. بۇل كەنٸشتەردەن 1914 جىلى – 246 پۇت, ال 1916 جىلى – 1551 پۇت تەمٸر كەنٸ ٶندٸرٸلدٸ. سوعىستىڭ ٷش جىلى ٸشٸندە تەمٸر كەنٸن ٶندٸرۋ 6,3 ەسە ۇلعايدى. سالىقتاردىڭ جوعارىلىعىنان, قاتىناس جولدارىنىڭ قاشىقتىعىنان, قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتٸسپەۋٸ سالدارىنان جەنە باسقا سەبەپتەردەن التىن كەنٸشتەرٸنٸڭ سانى قىسقاردى. تٷستٸ مەتاللدارعا دەگەن قاجەتتٸلٸكتەردٸڭ ارتۋى جەنە ولاردىڭ باعاسىنىڭ كٷرت ٶسۋٸ سوعىس جىلدارىندا تٷستٸ مەتاللۋرگييانىڭ, ەسٸرەسە, ريددەر جەنە سوكولسكيي كەنٸشتەرٸنٸڭ دامۋىنا تٷرتكٸ بولدى. تٷستٸ رۋدالار ٶندٸرۋ 1913 جىلمەن سالىستىرعاندا 1917 جىلى 25,3 ەسە ٶسە تٷستٸ. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جىلدارىندا مىس رۋداسىن نەگٸزٸنەن “سپاسسكمىسرۋدالارى” اكتسيونەرلٸك قوعامىمەن “اتباسارمىسكەندەرٸ” اكتسيونەرلٸك قوعامى ٶندٸردٸ. بٸراقتا, مىسكەنٸن ٶندٸرۋجىلدان-جىلعاكەميبەردٸ. جەر قويناۋىن جىرتقىشتىقپەن پايدالانۋ “سپاسسكمىسكەنٸ” اكتسيونەرلٸك قوعامىنىڭ ۋسپەن كەن ٸشٸندەگٸ بارلىق باي كەندٸ (قۇرامىنداعىمىس 25%) الىپ قويۋىنا ەكەپسوقتى. سوعىس جىلدارىندا سارىسۋ بايىتۋ فابريكاسى سالىندى. ول رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن قۇرامىندا 25-30% مىس بار 128 مىڭ پۇت شيكٸزات ٶندٸردٸ. كٶمٸر ٶندٸرۋ سەمەي, تورعاي, اقمولا وبلىستارىندا جٷرگٸزٸلدٸ. سوعىس جىلدارىندا ەكٸباستۇز كەن ورىندارى ەلەۋلٸ رٶل اتقاردى. ول ەكٸباستۇز قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىن, ەرتٸستەگٸ جەكەشە كەمە قاتىناسىن, ورالداعى بوگولوۆسك جەنە قىشىم زاۋىتتارىن كٶمٸر مەن جابدىقتاپ وتىردى. ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپ سوعىس مۇقتاجدىعىنا ەت-سٷت ٶنٸمدەرٸن, بىلعارى تاۋارلار جەنە باسقا دا تۇتىنۋ زاتتارىن بەرٸپ وتىردى. ەسٸرەسە, بىلعارى تاۋارلارىن ٶندٸرۋ ٶستٸ, بۇل كەزەڭدە ٶلكەدە 139 بىلعارى كەسٸپورنى جۇمىس ٸستەدٸ. ولار نەگٸزٸنەن سەمەي جەنە اقمولا وبلىستارىندا ورنالاستى جەنە بٷكٸل اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمٸنٸڭ 64,3% -ىن ٶڭدەدٸ. شىنىنا كەلگەندە, بىلعارى, تەرٸ جەنە ٸشەك-قارىن ٶندٸرٸسٸنٸڭ مايداگەرلٸك كەسٸپورىندارى ودان ەرٸ ۇقساتۋ ٷشٸن رەسەيدٸڭ ٸرٸ ٶنەركەسٸپ ورتالىقتارى - پەرم, ۆياتكا, ريگا قالالارىنا ٶنٸم جەتكٸزٸپ بەردٸ. سوعىس جىلدارىندا ينتەندانتتىق ارمييا تاراپىنان بىلعارى اياق كيٸمگە جەنە تەرٸ توندارعا سۇرانىم ەرەكشە ٶستٸ. سوعىس جىلدارىندا جٷن ٶنٸمٸنە سۇرانىم ۇلعايىپ, ٶلكەدە شۇعا ٶندٸرەتٸن تۇڭعىش قارعالى فابريكاسى ەسكەري تاپسىرىس ورىنداپ, شينەلگە ارناپ شۇعا دايىنداي باستادى, سول سيياقتى سوعىس سۇرانىمىنا ەت ٶنٸمٸن دايىنداۋدا پەتروپاۆلدا ەت-كونسەرۆٸ كومبيناتى اشىلسا, ورالدا مال سوياتىن ارنايى ورىن اشىلدى. ٶلكەگە دايىن ٶنٸم, كيٸم-كەشەك پەن اياق كيٸم ەكەلۋدٸڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى سوعىس جىلدارىندا وسى قاجەتتٸ بۇيىمداردى تٸگەتٸن شەبەرلەردٸڭ سانى كٶبەيدٸ. مەسەلەن, 1916 جىلى ۆەرنىي قالاسىندا 140 ادام جۇمىس ٸستەگەن ٸرٸ شەبەرحانا بولدى. ٶنەركەسٸپ ورىندارىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ, قالالارداعى ەڭبەكشٸلەردٸڭ جاعدايى كٷرت ناشارلادى. كەسٸپورىنداردا جاس بالالاردىڭ, جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ, ەيەلدەر مەن سوعىس تۇتقىندارىنىڭ ەڭبەگٸ كەڭٸنەن قولدانىلدى. جۇمىسشىلار تەۋلٸگٸنە 10-12 ساعات, ال كەيدە 16 ساعاتتان جۇمىس ٸستەدٸ. جۇمىسشىلاردىڭ ناقتى جالاقىسى ٷنەمٸ تٶمەندەي بەردٸ. مەسەلەن, سپاسسك زاۋىتىندا 1914 جىلى كٷندٸك جۇمىس ٷشٸن – 1 سوم 04 تيىن, 1915 جىلى – 94 تيىن تٶلەندٸ. مۇنداي جاعداي ٶنەركەسٸپ ورىندارىندا بارلىعىندا دەرلٸك بولىپ جاتتى. سەلولار, قالالار مەن اۋىلدار ەڭبەكشٸلەرٸ جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى 1914 جىلدىڭ ٶزٸندە-اق قاراعاندى, ەكٸباستۇز شاحتالارىندا, ورىنبور, تاشكەنت جەنەترانسسٸبٸر تەمٸرجولدارى جۇمىسشىلارى اراسىندا باس كٶتەرۋلەرمەن ەرەۋٸلدەرگە الىپ كەلدٸ. تٸپتٸ, سوعىس جىلدارىندا قازاقستاندا حالىق بوي كٶتەرۋٸنٸڭ بٸرٸ “ەيەلدەر بٷلٸگٸ” دەيتٸندەر بولدى, ولاردى ٶكٸمەت ورىندارى ٷكٸمەتكە قارسىلىق دەپ قارادى. شارۋالار كٶتەرٸلٸستەرٸ قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك اۋداندارىندا قامتىدى. مەسەلەن, 1916 جىلى 21 ناۋرىزدا تورعاي وبلىسى اقتٶبە ۋەزٸنٸڭ اقبۇلاق سەلوسىندا 30 ادام بولاتىن سولدات ەيەلدەرٸنٸڭ توبىرى كٶپەستەر - نەزۆانوۆتىڭ, پرياتكيننٸڭ دٷكەندەرٸن قيراتادى. حالىق بۇقاراسىنىڭ مۇنداي بوي كٶرسەتۋلەرٸنٸڭ تولقىنى قازاقستاننىڭ باسقا دا ايماقتارىندا ورىن الدى. 1916 جىلدىڭ ورتا شەنٸنە قاراي جۇمىسشىلاردىڭ ٷكٸمەتكە اشىنۋى ٷدەي تٷستٸ. نەتيجەسٸندە بۇل جاعدايلار قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا زور ىقپال جاسادى. 1916 جىلى 25 ماۋسىمدا پاتشانىڭ قازاقستان, ورتا ازييا, سٸبٸر تۇرعىندارىنان 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتارىن تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى جارلىعى شىعادى. بۇل جارلىق 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باستالۋىنا سەبەپ بولدى. شٸلدەنٸڭ باس كەزٸندە قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا دەرلٸك ستيحييالى نارازىلىقتار باستالىپ, كٶپ ۇزاماي قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاستى. حالىق اشۋ-ىزاسىنىڭ العاشقى سوققىلارىنا تىلداعى جۇمىستارعا الىناتىنداردىڭ تٸزٸمٸن تٸكەلەي جاساعان بولىس باسقارۋشىلارى, اۋىل ستارشىندارى جەنە پاتشا ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسقا دا تٶمەنگ ٸبيلٸك يەلەرٸ ۇشىرادى. ٸس جٷزٸندە تٸزٸمدەر جاساۋ جٷيەسٸ جاپپاي پاراقورلىق پەن بۇرمالاۋشىلىققا جول اشقان بولاتىن. ونىڭ ٷستٸنە پاتشالىق ٶكٸمەت ورىندارى لاۋازىمدى ادامداردى, بولىستاردى, سەلو جەنە اۋىل باسقارۋشىلارىن, بايىرعى تۇرعىنداردان شىققان تٶمەنگٸ شەندٸ پوليتسەيلەردٸ, يمامداردى, مولدالار مەن مٷدەريستەردٸ, ۇساق كرەديت مەكەمەلەرٸندەگ ٸەسەپشٸلەرمەن بۋحگالتەرلەردٸ, جوعارعى جەنە ورتا وقۋ ورىندارىنداعى وقۋشىلاردى, ٷكٸمەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ شەنەۋنٸكتەرٸن, دۆوريان جەنە قۇرمەتتٸ ازامات قۇقىقتارىن پايدالاناتىن ادامداردى ەسكەرگە الۋدان بوساتتى. ستيحييالى قوزعالىس بٸرتە-بٸرتە ۇيىمداسقان سيپات الىپ, قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاسىپ, ونىڭ ٸرٸ وشاقتارى (جەتٸسۋ مەن تورعايدا) پايدا بولدى. كٶتەرٸلٸس بٷكٸل قازاقستاندى قامتىدى. بۇل كٶتەرٸلٸستٸڭ باستى ماقساتى ۇلتتىق جەنە ساياسي ازاتتىق بولدى. سول ارقىلى ول قازاق حالقىنىڭ بوستاندىق پە نتەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى بۇرىنعى بٷكٸل كٷرەسٸنٸڭ قورىتىندىسىن شىعاردى. كٶتەرٸلٸستٸڭ نەگٸزگٸ كٷشٸ ۇلتتىق شارۋالاردىڭ قالىڭ توبى, سونداي-اق سول كەزدە تۋىپ كەلە جاتقان جەرگٸلٸكتٸ جۇمىسشى تابىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, قولٶنەرشٸلەر بولدى. سونىمەن بٸرگە كٶتەرٸلٸستٸڭ ۇلت-ازاتتىق سيپاتتا بولۋى سەبەپتٸ قازاق حالقىنىڭ بارلىق توپتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ (ەكٸنٸڭ بٸرٸندەبايلار, بولىسباسقارۋشىلارى, بيلەر), سونداي-اق دەموكراتيياشىل زييالىلاردىڭ جەكەلەگەن ٶكٸلدەرٸ قاتىستى. قازاقستاننىڭ ەرتٷرلٸ اۋداندارىندا پايدا بولعان ستيحييالى قوزعالىس بٸرتە-بٸرتە ۇيىمداسقان سيپات الا باستادى: جەتٸسۋدا (باسشىلارى: بەكبولات ەشەكەەۆ, ۇزاق ساۋرىقوۆ, جەمەڭكە مەمبەتوۆ, توقاش بوكين, ەۋبەكٸر جٷنٸسوۆ, سەرٸكباي قاناەۆ, موناي جەنە مۇقان ۇزاقباەۆتار جەنە ت.ب.) جەنە تورعايدا (باسشىلارى - ەبدٸعاپپار جانبوسىنوۆ, امانگەلدٸ يمانوۆ, ەلٸبي جانگەلدين جەنە باسقالار) ونىڭ ٸرٸ وشاقتارى پايدا بولدى. جەتٸسۋداعى كٶتەرٸلٸس تاريحىن: 1) شٸلدە - ستيحييالىق نارازىلىق كٶرٸنٸستەرٸ, 2) تامىز - ونىڭ قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە ۇلاسۋى جەنە 3) قىركٷيەك-قازان - كٶتەرٸلٸستٸڭ بٸرتٸندەپ بەسەڭدەۋٸ جەنە جەڭٸلٸس تابۋى دەگەن كەزەڭگە بٶلۋگە بولادى. م.تىنىشباەۆتىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, 25 ماۋسىمداعى پاتشا جارلىعى جەتٸسۋ قالالارىندا 8 شٸلدەدە بەلگٸلٸ بولعان. وبلىستىڭ جەكەلەنگەن ۋەزدەرٸندە جۇمىسشىلاردى شاقىرۋ تۋرالى تەلەگراممالار ودان بۇرىن, 2 جەنە 3 شٸلدە دە كەلٸپ تٷسكەن. شٸلدە ايىنىڭ باس كەزٸندە-اق تولقۋلار ۆەرنىي ۋەزٸنٸڭ باتىس جەنە وڭتٷستٸك بٶلٸكتەرٸن قامتىپ, ولاردا كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە بەكبولات ەشەكەەۆ, توقاش بوكين, اققوز قوسانۇلى جەنە باسقالار باسشىلىق ەتتٸ. سوعىس وشاعى ۇلعايىپ, حالىق نارازىلىعى ٷدەپ كەتۋٸنە وراي, پاتشا ٷكٸمەتٸ ەندٸگٸ تۇستا كٶتەرٸلٸس قيمىلدارىن باسۋ ٷشٸن ٸس-شارالار قولدانۋدى ۇيعاردى. نەتيجەسٸندە 17 شٸلدەدە جەتٸسۋدا جەنەتٷركٸستان ٶلكەسٸندە سوعىس جاعدايى جارييالانىپ, پاتشا ٷكٸمەتٸ مۇندا ٸرٸ ەسكەري كٷشتەر الىپ كەلدٸ. ەسكەري گارنيزونداردى نىعايتىپ, جەتٸسۋداعى قونىس اۋدارۋشى حالىقتىڭ اۋقاتتى توپتارىنان قازاق جەنە قىرعىز كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸن جازالاۋ ٷشٸن قارۋلى وتريادتار قۇردى. جەتٸسۋ وبلىسى جاركەنت ۋەزٸ كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸنٸڭ اسى جايلاۋىندا, قارقارانىڭ تاۋلى الابىندا, سامسى, كاستەك, نارىنقول, شارىن, جالاڭاش, قۇرام ەلدٸ مەكەندەرٸ اۋداندارىندا, لەپسٸ ۋەزٸنٸڭ سادىر-ماتاي بولىسىندا جەنە باسقا جەرلەردە پاتشا جازالاۋشىلارى مەنٸرٸ قاقتىعىستار بولادى. وسىنداي جاعدايدا ۆەرنىي ۋەزٸندە ب.ەشەكەەۆ جەتٸسۋدىڭ بىتىراڭقى كٶتەرٸلٸسشٸلەر توپتارىن بٸرٸكتٸرۋ ٷشٸن شارالار قولدانىپ, 1916 جىلعى 13 تامىزدا وشاقتى دەگەن جەردە ەر تٷرلٸ بولىستار ٶكٸلدەرٸنٸڭ سەزٸن شاقىرادى. سەزدە تىل جۇمىستارىنا ادامدار الۋ تۋرالى جارلىق شىعارعان ٷكٸمەت ورىندارىنا قارۋلى قارسىلىق كٶرسەتۋگە دەيٸن بارىپ, باعىنباۋعا شەشٸم شىعاردى. ٶز جاقتاستارىمەن ٷشقوڭىر تاۋىنداعى وشاقتى سايىنا ورنىعىپ العان ب.ەشەكەەۆ قارۋلى قارسىلىققا دايىندالا باستادى, سونىمەن بٸرگە كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ قاتارىن جاڭا كٷشتەرمەن تولىقتىرۋ جٶنٸندە شارالار قولداندى. الايدا, بۇل ەرەكەتتەر ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەر بەرمەي ب.ەشەكەەۆ باسشىلىعىمەن ورىن العان جەتٸسۋداعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس باسىلىپ-جانشىلادى. 7 قىركٷيەكتە ۆەرنىي قالاسىندا ۆەرنىي ەسكەري گارنيزونىنىڭ سوتى بولىپ, كٶتەرٸلٸس باسشىلارىنىڭ بٸرٸ ب.ەشەكەەۆتٸ ٶلٸم جازاسىنا كەسٸپ, دارعا اسۋ تۋرالى ٷكٸم شىعاردى. سوتتىڭ ٷكٸمٸن وبلىستىڭ ەسكەري گۋبەرناتورى فولباۋم ناق سول كٷنٸ بەكٸتٸپ, ٷكٸم بٸر كٷننەن سوڭ, ياعني 1916 جىلعى 9 قىركٷيەكتە ۆەرنىيدىڭ جانىنداعى بورالداي دەگەن جەردە ورىندالادى. سوتسىز جەنە تەرگەۋسٸز اتىلعانداردى ەسەپتەمەگەندە, سوت ٷكٸمٸمەن تٷركٸستان ٶلكەسٸندە 1917 ج. 1 اقپانىنا دەيٸن 347 ادام ٶلٸم جازاسىنا, 168 ادام كاتورگالىق جۇمىستارعا, 129 ادام تٷرمەگە جابىلۋعا كەسٸلدٸ. پاتشا ٶكٸمەت ورىندارى قۋدالاعان 300 مىڭ قازاقتار مەن قىرعىزدار نەمەسە جەتٸسۋدىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ تٶرتتەن بٸرٸ قىتايعا قاشۋعا مەجبٷر بولدى. دەل وسىنداي كٶتەرٸلٸستٸڭ ٸرٸ وشاقتارىنىڭ بٸرٸ - تورعاي ٶڭٸرٸ بولدى. كٶتەرٸلٸسشٸلەر سانى 50 مىڭعا جەتەدٸ. بۇل كەزدە تورعاي ۋەزٸ نەگٸزٸنەن قىپشاق جەنە ارعىن رۋلارى شوعىرلانعان 13 بولىستان تۇراتىن. كٶتەرٸلٸستٸڭ باستاپقى كەزەڭٸندە تولقۋلار قىپشاقتار مەكەندەگەن قايداۋىل, اققۇم, قاراتوعاي, سارىتوعاي, قاراقوپا بولىستارىن, سونداي-اق نەگٸزٸنەن ارعىندار مەكەندەگەن توسىن, مايقاراۋ, سارىقوپا, ناۋرىزىم, ەكٸنشٸ ناۋرىزىم بولىستارىن قامتىدى. كٶتەرٸلٸستٸڭ ەتەك جايۋى بارىسىندا ەبدٸعاپپار جانبوسىنوۆ قىپشاق كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸنٸڭ حانى ەتٸپ جارييالانسا, شولاق وسپانوۆ ارعىن كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸنٸڭ حانى بولىپ سايلانادى. كەيٸننەن 1916 جىلى 21 قاراشادا 13 بولىس (6 بولىس ارعىن, 6 بولىس قىپشاق, 1 بولىس نايمان) ٶكٸلدەرٸنٸڭ قۇرىلتايىندا حالىق اراسىنداعى اتاقتى نيياز بيدٸڭ ۇرپاعى ەبدٸعاپپار جانبوسىنوۆ كٶتەرٸلٸسكە شىققان تورعاي ۋەزٸنٸڭ حانى بولىپ سايلانادى. قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلاردىڭ كەلٸسٸمٸمەن كەنەسارى قاسىموۆتىڭ سەرٸگٸ, اتاقتى يمان باتىردىڭ نەمەرەسٸ امانگەلدٸ يمانوۆ كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ سارداربەگٸ بولىپ تاعايىندالادى. ورتالىق رەسەيدەن كەلگەن جەنە كٶپ كەشٸكپەي كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە قوسىلعان, وسى جەرلەردە تۋىپ-ٶسكەن ەلٸبي جانگەلدين كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ “رۋحاني كٶسەمٸ” بولدى. ونداعان مىڭ ۇيىمداسپاعان كٶتەرٸلٸسشٸلەردەن ە.جانبوسىنوۆ, ا.يمانوۆ جەنە ولاردىڭ ەڭ جاقىن سەرٸكتەرٸ وندىقتارعا, جٷزدٸكتەرگە جەنە مىڭدىقتارعا بٶلٸنگەن تەرتٸپتٸ جاساق قۇردى. ەربٸر قولدى باسقارۋعا تيٸسٸنشە ونباسى, ەلۋباسى, جٷزباسى, مىڭباسى تاعايىندالدى. سارداربەك جانىندا ەسكەري كەڭەس جۇمىس ٸستەدٸ. 22 قازاندا ا.يمانوۆ باستاعان 15 مىڭ قول تورعاي قالاسىن قورشادى. قالانى قورشاۋ بٸرنەشە كٷنگە سوزىلىپ, قورشاۋ كەزٸندە گەنەرال-لەيتەنانت ا.لاۆرەنتەۆتٸڭ جازالاۋشى كورپۋسى قالاعا قاراي ٷش باعىتتا بەت الدى. 16 قاراشادا ا.يمانوۆ باستاعان 12 مىڭ ادامعا جۋىق ساربازدار تٷنقويما پوشتا ستانتسيياسىنا شابۋىل جاسايدى. كٶتەرٸلٸستٸڭ نەگٸزگٸ كٶپشٸلٸگٸ ادام كٷشٸن ساقتاۋ ٷشٸن قاراشانىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا تورعايدان 150 شاقىرىم جەرگە جەتٸپ, باتپاققارا اۋدانىنا شوعىرلانادى. وسى جەردەن 1916 جىلعى قاراشانىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان 1917 جىلعى اقپاننىڭ ورتاسىنا دەيٸن جازالاۋشىلارعا قارسى پارتيزاندىق جورتۋىلدار جاسالادى. كٶتەرٸلٸسشٸلەر مەن جازالاۋشىلار اراسىندا تاتىردا, اقشىعاناقتا, دوعال-ٷرپەكتە, كٷيٸكتە شايقاستار بولدى. شايقاس 1917 جىلعى اقپاننىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنا, ياعني اقپان رەۆوليۋتسيياسىنا دەيٸن سوزىلدى. قازاق حالقىنىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ تورعايدان ٶزگە بارلىق ايماقتاردا قاتاڭ باسىپ-جانشىلدى. سەمەي جەنە اقمولا وبلىستارىندا كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە قارسى 12 اتتى ەسكەر جٷزدٸگٸ, 11 كٷشەيتٸلگەن جاياۋ ەسكەر روتاسى قيمىل جاسادى, ال تورعاي كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸنە قارسى پاتشالىق ٶكٸمەت ورىندارى 17 اتقىشتار روتاسىن, 18 كازاك جٷزدٸگٸن, 4 اتتى ەسكەر ەسكادرونىن, 18 زەڭبٸرەك, 10 پۋلەمەت جەنە باسقالاردى ەكەپ تٶكتٸ. وسىعان قاراماستان, تورعاي وبلىسىندا كٶتەرٸلٸس پاتشا ٷكٸمەتٸ قۇلاتىلعاننان كەيٸن عانا توقتادى. قازاق قاۋىمىندا پاتشانىڭ 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعى مەن كٶتەرٸلٸسكە كٶزقاراس بٸردەي بولعان جوق: اۋىلدىڭ فەودالدىق-بايشىل بيلەۋشٸ توبى مەن جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸكتٸڭ بەلگٸلٸ بٶلەگٸ پاتشا جارلىعىن تولىعىمەن قولداپ, ونى بەلسەندٸ تٷردە جٷزەگە اسىرۋشىلار بولدى; قازاق ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ راديكالدى باتىل ٸس-قيمىلعا بەيٸم ٶكٸلدەرٸ (مىسالى, ت.بوكين, ج.نييازبەكوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, ە.جانگەلين, س.مەڭدەشەۆ, ب.المانوۆ, ە.جٷنٸسوۆ ت.ب.) حالىقتى قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە شاقىرىپ, وعان ٶزدەرٸ دە قاتىستى. ال «قازاق» گازەتٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسقان ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.دۋلاتوۆ سيياقتى ليبەرال-دەموكراتييالىق زييالىلار ٶكٸلدەرٸنٸڭ جەتەكشٸلەرٸ حالىقتى جارلىقتى ورىنداۋعا قارسى شىقپاۋعا ٷگٸتتەپ, ونى ورىنداماعان جاعدايدا قازاقتار قانتٶگٸسكە ۇشىراۋى مٷمكٸن دەپ سانادى جەنە وسىعان بايلانىستى ٷلكەن الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ. وسىناۋ الماعايىپ كەزەڭدە «الاش» قايراتكەرلەرٸ حالىقتى جاڭا الاساپىراننان قورعاشتاپ, قايتكەن كٷندە ونى امان ساقتاۋعا تىرىستى. سوندىقتان دا ولار قارۋلى كٶتەرٸلٸسكە قارسى بولىپ, قازاقتاردى پاتشا جارلىعىن ورىنداۋعا شاقىردى. بٸرٸنشٸدەن, ولار رەسەيگە تٶنگەن سىرتقى قاتەردٸڭ بودان بولىپ وتىرعان قازاقتارعا دا تولىق قاتىسى بار دەپ سانادى. بۇدان سىرت قالۋعا بولمايدى, - دەپ ەسەپتەدٸ. ەكٸنشٸدەن, ٸس جٷزٸندە قارۋسىز قازاقتاردىڭ تۇراقتى ورىس ارميياسىنا قارسى باس كٶتەرۋٸن بولدىرماۋعا تالپىندى.قارۋسىز حالىق ٶكٸمەتتٸڭ جازالاۋ شارالارىنىڭ قۇربانى بولادى دەپ قاۋٸپتەندٸ. ٷشٸنشٸدەن, سوعىس رەسەي ٷشٸن جەڭٸسپەن بٸتكەن جاعدايدا قازاقتاردىڭ حال-كٷيٸ جەڭٸلدەپ, ۇلتتىق اۆتونومييا قۇرىلاتىنىنا ٷمٸت ارتتى. يمپەرييامەن اقىلعا قونىمدى كەلٸسٸم تاكتيكاسىن ۇستانىپ, حالقىنىڭ امان بولۋىن بٸرٸنشٸ كەزەككە قويعان «الاش» كٶسەمدەرٸ تىل جۇمىستارىنا شاقىرۋدى كەيٸنگە قالدىرا تۇرىپ, تيٸستٸ ەزٸرلٸك جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ ۇسىندى. كٶتەرٸلٸس بارىسىندا ورىن العان قاندى قىرعىن, جٷزدەگەن مىڭ ادامداردىڭ قازا تابۋى بۇلاردىڭ قاۋٸپتەرٸنٸڭ نەگٸزسٸز ەمەستٸگٸن دەلەلدەدٸ. جەكە-جەكە بۇرق ەتكەن تولقۋلار كٶپ ۇزاماي قارۋدىڭ كٷشٸمەن جانىشتالىپ, جۇمىسشىلاردى رەكۆيزيتسييالاۋمەن مايدانعا جٶنەلتۋ باستالدى. سول كەزدە “قازاق” گازەتٸنٸڭ رەداكتسيياسى تىل جۇمىستارىنا جٶنەلتٸلگەن قازاقتاردىڭ مۇقتاجدىقتارىنا قىزمەت كٶرسەتۋدٸ ۇيعاردى جەنە وسى ماقساتپەن بارلىق قازاق زييالىلارىنا رەكۆيزيتسييالانعاندار جۇمىس ٸستەيتٸن مايداندارعا ٶز ەركٸمەن بارىپ, ولاردا بۇراتانالار بٶلٸمٸن قۇرۋعا شاقىردى. زييالىلار (كٶپشٸلٸك بٶلٸگٸ مۇعالٸمدەر) بۇعان ٷن قوستى جەنە كٶپ كەشٸكپەي مينسكٸدە زەمستۆو وداعىنىڭ جانىنان بۇراتانالار بٶلٸمٸ قۇرىلدى. قازاق زييالىلارى مايدان تىلىندا ەڭبەك ەتكەن قازاق جٸگٸتتەرٸنٸڭ سٶزٸن سٶيلەپ, مۇڭىن جوقتادى. ە.بٶكەيحانوۆ, م.دۋلاتوۆ ت.ب. باستاعان قازاق زييالىلارى مينسكٸدە, تاعى باسقا تىل جۇمىسىنا شاقىرىلعاندار كٶپتەپ شوعىرلانعان قالالار مەن ەلدٸ مەكەندەردە بولىپ, ولارعا قولدان كەلگەن كٶمەكتەرٸنٸڭ بەرٸن كٶرسەتتٸ. ولار شاقىرىلعانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جەنە ولاردىڭ مايدان ٶڭٸرٸ اۋداندارىنداعى تۇرۋى مەن جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن قاجەتتٸ جاعدايلار تۋعىزۋ جٶنٸندە ناقتى قادامدار جاسادى. ال مۇنىڭ ٶزٸ كەڭەس زامانىندا كٶپ جىلدار بويى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا كەلگەن الاشوردا 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس كەزٸندە ۇلتتىق مٷددەگە ساتقىندىق جاسادى دەگەن پٸكٸردٸڭ سىڭارجاق تۇجىرىم ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. الاش كٶسەمدەرٸ كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە دە, مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا شاقىرىلعاندارعا دا ەشقانداي ساتقىندىق جاساعان جوق. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس قازاق حالقىنىڭ سان عاسىرلىق قوزعالىسىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جاعدايلارىندا كٶتەرٸلٸستٸڭ جالپى جۇرت تانىعان باسشىلارى ە.جانبوسىنوۆ, ا.يمانوۆ, ج.مەمبەتوۆ, ۇ.ساۋرىقوۆ, ب.ەشەكەەۆ, و.شولاقوۆ, ا.جٷنٸسوۆ, س.قاناەۆ كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ ساياسي كٶسەمدەرٸ ت.بوكين, ت.رىسقۇلوۆ, س.مەڭدەشەۆ, ە.جانگەلدين, ب.المانوۆ جەنە باسقالار كەزٸندە سىرىم داتوۆ, يساتاي تايمانوۆ, ماحامبەت ٶتەمٸسوۆ, جانقوجا نۇرمۇحامەدوۆ, كەنەسارى قاسىموۆ جەنە باسقالار جٷرگٸزگەن تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى كٷرەسكە حالىقتى كٶتەردٸ. ك.قاسىموۆ باسشىلىق ەتكەن ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستان كەيٸن 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس بٸرٸنشٸ رەت كەڭ-بايتاق ٶلكەنٸڭ بارلىق ايماقتارىن ەر تٷرلٸ دەرەجەدە قامتىپ, بٷكٸلقازاقتىق سيپات العان كٶتەرٸلٸس بولدى. 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸڭ ايرىقشا ەرەكشەلٸگٸ ٶلكەنٸڭ بٸرقاتار اۋداندارىندا (نەگٸزٸنەن, قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸندە جەنە وڭتٷستٸك-شىعىسىندا) وعان قازاقتارمەن قاتار قىرعىز, ۇيعىر, ٶزبەك جەنە باسقا دا حالىقتار ٶكٸلدەرٸنٸڭ دە قاتىسۋى بولدى. قازاقستان مەن ورتالىق ازيياداعى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس تۇتاس العاندا رەسەي يمپەريياسىنداعى ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ودان ەرٸ اسقىنا تٷسۋٸنە سەبەپشٸ بولدى. ول رەسەيدەگٸ ەسكەري-وتارشىلدىق باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ ٸرگەسٸن شايقالتىپ, شىعىستىڭ وتار حالىقتارىنىڭ يمپەراليستٸك ەزگٸگە قارسى XX عاسىردىڭ باسىندا ٶرٸس العان بٷكٸل ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ بولدى.
دەرەككٶزٸ: http://e-history.kz/kz/contents/view/841
