ەلٸمٸزدەگٸ بٷگٸنگٸ پوستمودەرنيزاتسييا پروتسەستەرٸ قوعامداعى دٸننٸڭ ورنى مەن رٶلٸنٸڭ ٶزگەرۋٸنە الىپ كەلٸپ جاتىر. دٸننٸڭ مەدەني جەنە ەلەۋمەتتٸك ٶمٸردەگٸ ماڭىزى قايتا قارالىپ, دٸني قاۋىمداستىقتاردىڭ قوعاممەن جەنە مەملەكەتپەن ٶزارا ەرەكەتتەسۋ ستراتەگييالارى جاڭاشا قالىپتاسۋ ٷستٸندە ەكەنٸن دە اڭعارامىز. باتىستىق زەرتتەۋشٸلەر دٸننٸڭ ەلەمدٸك كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸلٸگٸ قايتا ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتەدٸ. عالامدانۋ جەنە مۋلتيكۋلتۋراليزم ٷدەرٸستەرٸ اياسىندا تٷرلٸ دٸني ينستيتۋتتاردىڭ رٶلٸن قايتا باعامداۋ جەنە ولاردىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن بٸرلٸكتە ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ جاڭا جولدارىن ٸزدەۋ ماڭىزدى بولۋدا.
قازاقستانداعى دٸني احۋال دا وسى ٶزگەرٸستەردەن تىس قالىپ جاتقان جوق. ەلدە ٶزٸن دٸندار سانايتىن ادامداردىڭ سانى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, دٸني بٸرلەستٸكتەر مەن عيبادات ورىندارىنىڭ جيٸلەگەنٸ بايقالادى, دٸني بٸلٸم بەرۋ مەن دٸنتانۋلىق اعارتۋ مەسەلەلەرٸ جيٸ تالقىلانۋدا. سونداي-اق دٸني زاڭنامالارعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلۋدە. وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتٸك-كونفەسسييالىق ساياسات پەن قازاقستاندىق زايىرلىلىق مودەلٸ قالىپتاسىپ جاتىر دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز.
حالىقتىڭ دٸندارلىعىنىڭ ارتۋى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸنە قاراستى دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ 2024 جىلى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەرٸ بويىنشا, ەل حالقىنىڭ 86,3 پايىزى ٶزٸن دٸندار رەتٸندە سانايدى ەكەن. دەگەنمەن, دٸندارلىق – كٶپقاباتتى قۇبىلىس ەكەنٸن دە ەسكەرۋٸمٸز كەرەك, سوندىقتان زەرتتەۋلەر ادامنىڭ دٸني سەنٸمٸنٸڭ تەرەڭدٸگٸن نەمەسە ونىڭ ەلەۋمەتتٸك مٸنەز-قۇلقىنا ەسەرٸن تولىق كٶرسەتە الماۋى مٷمكٸن. مۇنى دا نازارعا العانىمىز جٶن.
2021 جىلى Ranking.kz پورتالى جٷرگٸزگەن مونيتورينگكە سەيكەس, قازاقستاندىقتاردىڭ 67,4 پايىزى ٶزٸن دٸندار دەپ تانىعان. بٸراق ولاردىڭ 40,5 پايىزى دٸني مٸندەتتەردٸ نەگٸزٸنەن مەرەكەلەردە عانا ورىندايتىنىن, ال 26,9 پايىزى دٸني رەسٸمدەر مەن تالاپتاردى قاتاڭ ۇستاناتىنىن ايتقان.
World Values Survey باعدارلاماسىنىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, 2011 جىلى قازاقستاندىقتاردىڭ 21,5 پايىزى دٸننٸڭ ٶمٸرلەرٸندە ماڭىزدى ورىن الاتىنىن جەتكٸزسە, 2018 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 28,7 پايىزعا دەيٸن ٶسكەنٸن كٶرەمٸز.
كونفەسسييالىق قۇرامنىڭ ٶزگەرۋٸ
2009 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا, قازاقستان حالقىنىڭ 70,2 پايىزى ٶزدەرٸن مۇسىلمان, 26,3 پايىزى حريستيان دٸندەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ دەپ اتاعان. ال 2021 جىلعى ساناق مەلٸمەتتەرٸنە سەيكەس, يسلام دٸنٸن ۇستاناتىندار قاتارى 69,3 پايىزدى, حريستياندىققا جاتاتىندار 17,2 پايىزدى قۇراعان.
بٷگٸندە قازاقستاندا 130-دان استام ەتنوس ٶكٸلدەرٸ تۇرادى. ەلدە 3 980 دٸني بٸرلەستٸك تٸركەلگەن. بۇل - رەسمي دەرەك. ولاردىڭ ٸشٸندە 2 832-سٸ – يسلامدىق ۇيىمدار, 347-سٸ – پراۆوسلاۆتىق قاۋىمدار, 93-ٸ – كاتوليكتٸك بٸرلەستٸكتەر, 593-ٸ – پروتەستانتتىق شٸركەۋلەر, 61-ٸ – يەگوۆا كۋەگەرلەرٸ, 23-ٸ – جاڭا اپوستول شٸركەۋٸنٸڭ ورتالىقتارى, 13-ٸ – كريشنا ساناسى قوعامداستىقتارى, 7-ەۋٸ – يۋدايزم قاۋىمداستىقتارى, 6-اۋى – باحايزم ٶكٸلدەرٸ, 2-ەۋٸ – بۋدديزم ۇيىمدارى, 2-ەۋٸ – سوڭعى كٷن ەۋليەلەرٸ شٸركەۋٸ, 1-ەۋٸ – مۋنيتتەر قوزعالىسى.
بۇل ساندار قازاقستاننىڭ مەدەني سانالۋاندىعىن ايقىندايدى, الايدا ەتنوكونفەسسييالىق قايشىلىقتاردىڭ تۋىنداۋ قاۋپٸن دە جوققا شىعارمايدى. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك جەنە ولاردىڭ الاۋىزدىعىن تۋدىرماۋ جولىنداعى شارۋالار ەستە تولاستاماۋى قاجەت.
دٸني ينفراقۇرىلىمنىڭ ٶسۋٸ
جالپى, بەرٸمٸز بايقاپ جٷرگەندەي, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ دٸني عيبادات ورىندارىنىڭ سانى ايتارلىقتاي ارتتى. ناقتى ساندارعا جٷگٸنسەك, مەشٸتتەردٸڭ سانى 46-دان 2 832-گە دەيٸن ٶسٸپ كەتتٸ. حريستياندىق ۇيىمدار سانى 561-دەن 1 119-عا ارتتى. 2011 جىلى ەلدەگٸ دٸني بٸرلەستٸكتەر سانى 3 088 بولسا, 2024 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 3 980-گە جەتتٸ.
بۇل دٸني بەلسەندٸلٸكتٸڭ ارتۋىنىڭ ايقىن كٶرسەتكٸشٸ بولىپ تابىلادى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 14 دٸني وقۋ ورنى تۇراقتى جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ ٸشٸندە, 12-سٸ يسلامدىق باعىتتا (ونىڭ ٸشٸندە «نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸ, 9 مەدرەسە-كوللەدج, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنا (قمدب) قاراستى 2 ينستيتۋت) بولسا, 2-ەۋٸ – حريستياندىق باعىتتاعى (الماتى پراۆوسلاۆيە سەميناريياسى جەنە «مارييا – ماتەر تسەركۆي» كاتوليكتٸك سەميناريياسى)
سونىمەن قاتار, 11 جوعارى وقۋ ورنى «دٸنتانۋشى», «يسلامتانۋشى» جەنە «تەولوگ» ماماندارىن دايارلاپ جاتىر.
قازاقستانداعى مەملەكەتتٸك-كونفەسسييالىق قاتىناستار
وسى ورايدا, قازاقستاندا مەملەكەت پەن دٸني ۇيىمدار اراسىنداعى ديالوگ نىعايىپ كەلەدٸ. بۇل ٷردٸس كەلەسٸ مىسالداردان كٶرٸنەدٸ:
- 2024 جىلعى 26-27 شٸلدەدە استانادا ٶتكەن كونفەسسيياارالىق فەستيۆال, وندا دٸني ۇيىمدار كەسٸپكەرلٸك ترەنينگتەر, كەڭەستەر جەنە قوعامدىق ٸس-شارالار ٶتكٸزدٸ.
- دٸني مەرەكەلەر كەزٸندە كونفەسسيياارالىق قۇتتىقتاۋلار دەستٷرگە اينالدى, مەسەلەن مۇسىلماندار مەن حريستياندار بٸر-بٸرٸن دٸني مەيرامدارىمەن قۇتتىقتايدى.
بۇل ٶزارا سىيلاستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنٸن بايقاتادى. سونىمەن بٸرگە, دٸني ۇيىمدار ەل اۋماعىنداعى توسىننان كەلگەن تابيعي اپاتتار كەزٸندە دە جوعارى بەلسەندٸلٸك تانىتىپ كەلەدٸ. ايتالىق, 2022-2024 جىلدارداعى تابيعي اپاتتار كەزٸندە قمدب 100 توننادان استام گۋمانيتارلىق كٶمەك ۇيىمداستىردى. پراۆوسلاۆيە شٸركەۋٸ بولسا, ۋاقىتشا باسپانالار جاساپ, مۇقتاج جانداردىڭ كەدەسٸنە جاراتتى. «يستوچنيك جيزني» شٸركەۋٸ 2023 جىلى مۇقتاج جاندارعا 40 ملن تەڭگە قارجىلاي كٶمەك بەردٸ.
بۇل دٸني ۇيىمداردىڭ ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك-رۋحاني تۇراقتىلىققا قوسقان ٷلەسٸن اڭعارتادى. ەڭ باستىسى, مۇنى دٸني ۇيىمداردىڭ بٸرلٸگٸ مەن ۇيىمشىلدىعى, تاتۋلىعى دەپ باعالاۋىمىز قاجەت.
دٸني ەكسترەميزم مەن اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك
قازاقستاندا راديكالدى دٸني يدەيالاردىڭ تارالۋىنا قارسى كٷرەس ۋاقىت ٶتكەن سايىن كٷشەيٸپ كەلەدٸ. ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸندە دٸني كونتەنتتٸڭ باقىلاۋى دا ارتا تٷسكەنٸن كٶرٸپ جٷرمٸز. بۇل ٶز كەزەگٸندە دٸني ساۋاتتىلىقتى كٶتەرۋ جەنە ازاماتتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستان دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كٷرەستە زايىرلى مەملەكەتتٸلٸكتٸ باستى قاعيدا رەتٸندە ۇستانادى. مەملەكەت كونفەسسييالىق بەيتاراپتىق پرينتسيپٸن ساقتاي وتىرىپ, دٸني ۇيىمدارمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدى قۇقىقتىق نەگٸزدە جٷرگٸزۋدە.
قازاقستانداعى دٸني احۋالدىڭ نەگٸزگٸ ٷردٸستەرٸ – حالىقتىڭ دٸندارلىعىنىڭ ارتۋى, دٸني ۇيىمداردىڭ كٶبەيۋٸ, مەملەكەتتٸك-كونفەسسييالىق ديالوگتىڭ نىعايۋى دەپ سانايمىز. سونداي-اق دٸني بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ دامىپ كەلەدٸ, جاڭا وقۋ ورىندارى اشىلۋدا. كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم ساقتالۋدا, بٸراق دٸني ەكسترەميزم قاۋپٸ ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ قالا بەرەدٸ.
قازاقستان زايىرلى مەملەكەتتٸلٸكتٸ ۇستانا وتىرىپ, كونفەسسيياارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە.
