عىلىمنىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتۋ ٷشٸن وعان قوماقتى قارجى كەرەك. كەڭەستٸك جٷيە كەزٸندە عىلىم مەملەكەتتەن قارجىلاندىرىپ كەلدٸ. ال ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸن العاننان كەيٸن, نارىقتىق قيىندىقتى باستان كەشٸپ, عىلىمدى دامىتۋعا تيٸستٸ دەڭگەيدە قارجى بٶلە الماعانىن بٸلەمٸز. ەلٸمٸزدە نارىقتىق قاتىناستار ورناعاننان كەيٸن عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ٸسٸندە دە ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋى زاڭدىلىق ەدٸ. وسىلايشا تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلٸمٸزدە عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جٷيەسٸ پايدا بولدى.
بٷگٸندە قازاقستاندا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ بٸرنەشە باعىتتا جٷزەگە اساتىنى بەلگٸلٸ. قازٸر عىلىمدى قارجىلاندىرۋ مەملەكەتتەن, ۇلتتىق عىلىمي قورلاردان, سونداي-اق حالىقارالىق ۇيىمدار مەن جەكە سەكتوردان تٷسەتٸن گرانتتار ارقىلى جٷزەگە اسۋدا.
بٸردەن ايتۋىمىز كەرەك, مەملەكەتتٸڭ عىلىمدى قارجىلاندىرۋى قازاقستانداعى عىلىمدى دامىتۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. وسىلايشا عىلىمدى قولداۋعا باعىتتالعان قارجىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸن ەزٸرشە مەملەكەتتٸڭ ٷلەسٸنە تيٸپ وتىر. وسى رەتتە قر عىلىم جەنە جوعارى وقۋ ورىندارى مينيسترلٸگٸ ارقىلى عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى ايقىندالعان. ەندٸگٸ كەزەكتە سوعان از-كەم توقتالىپ كەتۋدٸ جٶن ساناپ وتىرمىز.
بٷگٸندە مەملەكەتتٸك قازىناسىنان تٸكەلەي بٶلٸنەتٸن قاراجات عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بەرٸلٸپ كەلەدٸ. ال عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ مەملەكەتتٸك گرانتتار مەن ماقساتتى قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى ارقىلى عىلىم كوميتەتٸ جٷزەگە اسىرۋدا. گرانتتار عىلىمي جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا, جاڭا زەرتتەۋلەردٸ قولداۋعا باعىتتىلاعان. سونىمەن قاتار «بولاشاق» باعدارلاماسى – عىلىمي قىزمەتكەرلەر مەن زەرتتەۋشٸلەردٸ شەتەلدە وقىتۋ مەن تەجٸريبە جيناقتاۋ ٸسٸ دە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا عىلىمدى قولدايتىن بٸرنەشە ۇلتتىق قورلار جۇمىس ٸستەيدٸ. سولاردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ «عىلىم قورى» اق-ى ەكەنٸن ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەمٸز. قور عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ كوممەرتسييالاندىرۋ مەن ولاردىڭ نەتيجەلەرٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ ماقساتىندا قولداۋ كٶرسەتەدٸ. سونىمەن قاتار «ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعى» اق-ى دا عىلىمي قىزمەتتٸ اقپاراتتىق قولداۋ كٶرسەتۋمەن قاتار, عىلىمي جەنە تەحنولوگييالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸن تاراتۋدا ماڭىزدى رٶلگە يە بولۋدا.
عىلىمي زەرتتەۋلەرگە حالىقارالىق ۇيىمدار دا قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتەتٸن مٷمكٸندٸك بار. قازاقستاندىق عالىمدار مەن زەرتتەۋشٸلەر شەتەلدٸك گرانتتىق باعدارلامالارعا قاتىسا الادى. ايتالىق, قازاق عالىمدارى ەۋرووداقتىڭ «Horizon – 2020» باعدارلاماسىنا قاتىسىپ وتىر. بۇل ەۋرووداقتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ جەنە يننوۆاتسييالاردى قولدايتىن ٸرٸ باعدارلاماسى, ونىڭ يگٸلٸگٸن قازاق عالىمدارى دا كٶرە باستادى. بۇل باعدارلاما 2014-2020 جىلدارى ەۋروپا جەنە ەلەمدٸك زەرتتەۋشٸلەرگە عىلىم مەن يننوۆاتسييالاردى دامىتۋ ٷشٸن شامامەن 80 ميلليارد ەۋرو بٶلگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ زەرتتەۋشٸلەرٸ دە وسى باعدارلاما اياسىندا بٸرقاتار جوبالاردى جٷزەگە اسىردى.
اتاپ ايتقاندا, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ جەنە باسقا دا عىلىمي ورتالىقتار زەرتتەۋ جوبالارىنا قاتىسۋ ارقىلى حالىقارالىق سەرٸكتەستٸكتەر ورناتتى. «Horizon – 2020» باعدارلاماسىنا قاتىسقان قازاقستاندىق عالىمدار مەن عىلىمي مەكەمەلەر ەنەرگييا, كليمات ٶزگەرٸسٸ جەنە يننوۆاتسييالار سالالارىنداعى زەرتتەۋلەرگە ٷلەس قوستى. الايدا ناقتى قانشا قازاقستاندىق عالىمنىڭ «Horizon – 2020» گرانتتارىنا قول جەتكٸزگەنٸ تۋرالى تولىق ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەر شەكتەۋلٸ. دەسەكتە 2022 جىلى ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عالىمدارى 42 حالىقارالىق جوبادا گرانتتارعا قول جەتكٸزگەن بولاتىن.
ال يۋنەسكو, بۇۇ سىندى حالىقارالىق ۇيىمدار – ەكولوگييا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جەنە بٸلٸم بەرۋ سالالارى بويىنشا عىلىمي جوبالاردى دا قارجىلاندىراتىنىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
بٷگٸندە قازاقستاندا جەكە سەكتور مەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸ دە عىلىمعا ينۆەستيتسييا قۇيا باستادى. مىسالى, كەيبٸر كومپانييالار جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزٸپ, زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ٷشٸن ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن جەنە عىلىمي ورتالىقتارمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن بٸلەمٸز. بۇل قارجىلاندىرۋدىڭ جەكە كٶزدەرٸنە ۆەنچۋرلىق قورلار, ستارتاپتار جەنە يننوۆاتسييالىق بيزنەس باستامالار كٸرەدٸ.
وسى رەتتە ەلٸمٸزدە جاس عالىمداردى قولداۋ ماقساتىندا بٸرقاتار باستامالار جٷزەگە اسىپ جاتقانىن دا اتاپ ايتۋعا بولادى. ولارعا ارنايى گرانتتار, زەرتتەۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ, شەتەلدٸك عىلىمي ورتالىقتاردا تەجٸريبە جيناقتاۋ مٷمكٸندٸكتەر تۋىپ وتىر. مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە قازاقستان عانا جٷزەگە اسىرىپ وتىر.
قورىتا ايتقاندا قازٸر ەلٸمٸزدە عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ نەگٸزگٸ كٶزٸ – مەملەكەت بولىپ تۇر. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن جەكە سەكتور دا عىلىمدى قولداۋعا ٷلەس قوسۋدا. دەگەنمەن, قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ ەلٸ دە بولسا تٶمەن دەڭگەيدە. بۇل عىلىم سالاسىنىڭ ودان ەرٸ دامۋىن شەكتەيتٸن فاكتورلاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتٸ عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ كٶزدەرٸن بارىنشا ەرتاراپتاندىرىپ, دامىعان ەلدەردٸڭ وزىق تەجٸريبەلەرٸن پايدالانۋىمىز كەرەك.
