قازاقستاننىڭ بانك سەكتورىندا بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر ورىن الادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ٶزگەرٸستەردٸ قامتيتىن “بانكتەر جەنە بانكتٸك قىزمەتتەر تۋرالى” زاڭ جوباسى بٷگٸندەرٸ مەجٸلٸس تالقىسىنا ۇسىنىلعان. ونداعى ٶزگەرٸستەردٸڭ بٸرٸنە سەيكەس, ەندٸ ەلٸمٸزدەگٸ قاتارداعى بانكتەر دە شاريعات قاعيداتتارىنا سٷيەنەتٸن "يسلامدىق تەرەزە" فورماتىندا جۇمىس ٸستەي الاتىن بولادى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
"يسلامدىق تەرەزە" مودەلٸن ەنگٸزۋ ٷشٸن بانكتەرگە قانداي تالاپ قويىلادى?
قر قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, بۇل تەسٸل ينۆەستورلار, ونىڭ ٸشٸندە شەتەلدٸك ينۆەستورلار ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى جەنە نارىعىمىزعا يسلامدىق بانكينگتٸڭ دەندەپ ەنۋٸن جەڭٸلدەتەدٸ. بۇل حالىق پەن بيزنەسكە يسلامدىق بانكتٸك قىزمەتتەردٸڭ قولجەتٸمدٸ بولا تٷسٸنە سەپ بولماق.
اگەنتتٸك حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ زەردەلەپ, شەت مەملەكەتتەردٸڭ ورتالىق بانكتەرٸمەن جەنە رەتتەۋشٸلەرٸمەن كەڭەسە كەلٸپ, "يسلامدىق تەرەزە" ليبەرالدى مودەلٸن تاڭداعاندارىن ايتادى.
"بۇل مودەل دەستٷرلٸ بانكتەر قولدانىسىنا جارامدى. مۇندايدا "يسلامدىق تەرەزە" مەن بانكتٸڭ دەستٷرلٸ بٶلٸگٸ اراسىندا نەعۇرلىم تىعىز ٶزارا بايلانىسقا جول بەرٸلەدٸ, سونداي-اق بانكتٸڭ ٸشكٸ يسلام كەڭەستەرٸنٸڭ دەربەستٸگٸ قامتاماسىز ەتٸلەدٸ", - دەپ ناقتىلايدى رەتتەۋشٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
اگەنتتٸك "يسلامدىق تەرەزەلەر" مودەلٸن ەنگٸزۋدەگٸ نەگٸزگٸ تالاپ بۇل باعىتتاعى جۇمىستى بانكتٸڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸنەن بٶلٸپ قاراستىرۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. ياعني, يسلام بانكينگٸمەن بايلانىستى بارلىق وپەراتسييالار بٶلەك ەسەپكە الىنۋى تيٸس. سونداي-اق بانك كەڭەسٸ باسشىلارى مەن مٷشەلەرٸ ٷشٸن يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارى بويىنشا بٸلٸكتٸلٸككە قويىلاتىن ەڭ تٶمەنگٸ تالاپتاردى ەنگٸزۋ دە قاراستىرىلۋى كەرەك.
"بۇدان بٶلەك يسلامي وپەراتسييالار بويىنشا ارنايى قارجىلىق نورماتيۆتەر ەزٸرلەنەتٸن بولادى. "جالپى العاندا, ۇسىنىلعان ٶزگەرٸستەر بانكتەرگە شاريعات قاعيداتتارىن ساقتاي وتىرىپ, يسلامدىق قارجىمەن تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋگە كٶمەكتەسەدٸ", — دەيدٸ قنردا.
يسلامدىق قۇرالدار قالاي جۇمىس ٸستەيدٸ? ٷستەمەاقىنىڭ جوقتىعى راس پا?
نەگٸزٸنەن, يسلام بانكتەرٸ قازاقستاندىقتار ٷيرەنگەن ەدەتتەگٸ قاعيداتتاردان تىس جۇمىس ٸستەيدٸ:
- سىياقى مٶلشەرلەمەسٸنە تىيىم سالىنعان: مۇنداي بانكتەر بٸز ٷيرەنگەن نەسيەنٸ ۇسىنبايدى. ونىڭ ورنىنا ولار تاۋاردى ساتىپ الىپ, ونى تۇتىنۋشىعا بٶلٸپ تٶلەۋگە ۇسىنادى, ەرينە ٷستەمە باعامەن;
- بٸز ٷيرەنگەن دەپوزيتتٸ دە كٶرمەيسٸز: تۇتىنۋشىعا ساقتاۋعا قويعان اقشاسى ٷستٸنەن پايدا كٶرۋگە رۇقسات جوق. ونىڭ ورنىنا بانك تۇتىنۋشى اقشاسىن بيزنەسكە ينۆەستيتسييالاپ, شىعىن مەن تابىستى بٶلٸسەدٸ. ال مۇندايدا تابىسقا كەپٸلدٸك بەرۋ شاريات زاڭىمەن تىيىم سالىنادى. مۇنداي "دەپوزيتتەردە" ساقتاۋ كەپٸلدٸگٸ دە بولمايدى.
- "تازا ەمەس" بيزنەستٸ قارجىلاندىرۋعا تىيىم سالىنادى: ويىن, الكوگول, تاباك, قارۋ-جاراق جەنە ت.ب.
وسى جاعىنان العاندا, بٸزدەگٸ بارلىق بانك يسلام قاعيداتتارى بويىنشا جۇمىس ٸستەۋگە جاپپاي دەن قويادى دەپ ايتا المايمىز.
قازاقستاندا قانداي يسلامدىق قارجى قۇرالدارى بار?
ايتا كەتسەك, قازاقستاندا ەكٸ يسلام بانكٸ جۇمىس ٸستەيدٸ: ADCB يسلام بانكٸ (بۇرىنعى Al Hilal Bank) جەنە Zaman Bank.
"ADCB" يسلام بانكٸ" اق (ADCB Islamic) 2024 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا اكتيۆتەرٸ 167 ملرد دوللاردى قۇراعان باە-دەگٸ ەڭ ٸرٸ بانكتەردٸڭ بٸرٸ - "Abu Dhabi Commercial Bank" پاق-تىڭ ەنشٸلەس كومپانيياسى بولىپ تابىلادى. ADCB توبى 2019 جىلى باە-دە Al Hilal Bank-تٸ ساتىپ العان كەزدە قازاقستانداعى Al Hilal يسلام بانكٸن دە قوسا ەنشٸلەگەن. Al Hilal 2010 جىلى قر جەنە باە ٷكٸمەتتەرٸنٸڭ كەلٸسٸمٸ بويىنشا قۇرىلعان قازاقستان مەن تمد-داعى العاشقى يسلام بانكٸ بولدى.
Zaman Bank 1991 جىلى ەكٸباستۇزدا باس كەڭسەسٸ بار ايماقتىق بانك رەتٸندە قۇرىلدى. 2017 جىلدىڭ تامىزىندا ول يسلام بانكٸنٸڭ ليتسەنزيياسىن الدى. بانك شاريعات قاعيداتتارى مەن نورمالارى بويىنشا كەڭەس بەرۋ سالاسىنداعى Shariyah Review Bureau حالىقارالىق كومپانيياسىنىڭ سەرٸكتەسٸ بولىپ تابىلادى.
بۇل رەتتە 2024 جىلدىڭ سوڭىندا وتباسى بانك 2025 جىلدا يسلامي يپوتەكانى ۇسىنۋ تۋرالى جوسپارلارى بارىن جارييالاعانىن ەسكە سالا كەتەلٸك. ولار بۇل رەتتە اتالعان زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانۋىن كٷتٸپ وتىرعان كٶرٸنەدٸ.
شاريعات قاعيدالارىنا نەگٸزدەلگەن يسلامدىق يپوتەكادا پايىزدار نەگٸزگٸ قارىزعا قولدانىلا المايدى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا بانك تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق جٷيەسٸن پايدالانا وتىرىپ, يسلامدىق قاعيداتتار بويىنشا تۇرعىن ٷيدٸ قانشالىقتى ناقتى ساتىپ الۋعا بولاتىنىن قاراستىرادى.
وتباسى بانك CSQlaw قازاقستانداعى فيليالىمەن دە مەموراندۋمعا قول قويدى. بۇل - مالايزييالىق كومپانييانىڭ قازاقستانداعى فيليالى. ىنتىماقتاستىق اياسىندا بۇل كومپانييا وتباسى بانك قىزمەتكەرلەرٸن شاريعاتقا ساي قارجىلىق قۇقىق نەگٸزدەرٸ مەن يسلامدىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا كەشەندٸ وقىتۋدى ۇيىمداستىرادى. بۇل بانك قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ يسلامدىق قارجى قۇقىعى سالاسىنداعى كەسٸبي بٸلٸمٸن ارتتىرىپ, تەجٸريبەسٸن كەڭەيتەدٸ. سوندا بانكتٸڭ جاڭا كليەنتتەرٸ يسلام تالاپتارىنا ساي ساپالى قىزمەت الىپ, باسپانا مەسەلەسٸن شەشە الادى.
كەيبٸر ساراپشىلار وتباسى بانك پەن ەلٸمٸزدەگٸ ەكٸ يسلام بانكتەگٸ يپوتەكالىق ٶنٸمدەردٸ سالىستىرىپ تا كٶرٸپتٸ. وعان سەيكەس, مەملەكەتتٸك باعدارلامامەن قاراستىرىلعان يپوتەكا بويىنشا وتباسى يسلام بانكتەرٸنە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولىپ شىققان. ياعني, يسلام بانكتەرٸ ۇسىناتىن يپوتەكالىق ٶنٸم مەملەكەتتٸك باعدارلامالار اياسىنداعى ٶنٸمنەن سەل-پەل قىمباتقا تٷسەدٸ, بٸراق ٶزگە ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەردٸكٸنەن ارزانىراق, ەرينە.
سونداي-اق 2025 جىلى 27 ناۋرىزدا KASE-دە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارى بويىنشا جۇمىس ٸستەيتٸن ەلٸمٸزدەگٸ العاشقى Wardat al Hayat ينتەرۆالدىق ينۆەستيتسييالىق پاي قورى پايدا بولدى. وسىلايشا رامازان ايىندا ەلٸمٸزدە شاريعات نورمالارىن ۇستاناتىن ينۆەستورلار ينۆەستيتسييالاۋدىڭ جاڭا قۇرالىنا يە بولدى.
Wardat al Hayat تاياۋ شىعىس پەن وڭتٷستٸك-شىعىس ازييانىڭ جەتەكشٸ ەميتەنتتەرٸنٸڭ سۋكۋك, ياعني يسلامدىق باعالى قاعازدارىنا ينۆەستيتسييا سالادى. كٷتٸلەتٸن كٸرٸستٸلٸك - اقش دوللارىمەن ەسەپتەگەندە جىلىنا شامامەن 4%-دى قۇرايدى.
قوردىڭ ينۆەستورلارى جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالار بولا الادى. پايدىڭ نومينالدى قۇنى - 100 اقش دوللارى. سونىمەن قاتار, قور ەرەجەلەرٸنە ساي, تابىستىڭ 1%-ى ساداقا تٶلەمٸن قامتيدى, ياعني ول قايىرىمدىلىققا جۇمسالاتىن بولادى. بۇل جوبا - جاڭا قارجى قۇرالى عانا ەمەس, مىڭداعان ينۆەستورلاردىڭ ٶز قۇندىلىقتارىنا سەيكەس ينۆەستيتسييالاۋ مٷمكٸندٸگٸ.
ايتا كەتسەك, ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سەيكەس, قازاقستان حالقىنىڭ 76 پايىزى ٶزٸن مۇسىلمانعا جاتقىزادى.
