بۇگىن الماتىدا العاشقى كرەماتوريي ىسكە قوسىلدى. بۇل نىسان جەر تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، كرەماسيا قىزمەتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جولعا قويىلادى. Dalanews.kz ءتىلشىسى كرەماتورييگە بارىپ، جۇمىس تارتىبىمەن تانىسىپ قايتتى.
الماتى قالالىق پاتولوگواناتوميالىق بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى ارداق الىشيەۆتىڭ ايتۋىنشا، كرەماتوريي 2025 جىلدىڭ قازان ايىندا مەكەمە قاراماعىنا بەرىلگەن. بۇگىن رەسمي اشىلعانىمەن، ناقتى جۇمىس الداعى كۇندەرى باستالادى.
“الداعى ءۇش كۇن – دەمالىس. سول سەبەپتى دەمالىستان كەيىن تولىققاندى جۇمىسقا كىرىسەمىز”، – دەدى ارداق الىشيەۆ.
كرەماسيا پروسەسى قالاي وتەدى؟
الىشيەۆتىڭ ايتۋىنشا، كرەماتورييدەگى پەشتەر چەحيادا وندىرىلگەن جانە زامان تالابىنا ساي جابدىقتالعان.
“كرەماسيا تەمپەراتۋراسى 800-دەن 1100 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. پەشتى تولىق قىزدىرۋ ءۇشىن 24–35 ساعات قاجەت. ال ءمايىتتى ورتەۋ پروسەسى شامامەن ەكى ساعاتقا سوزىلادى”، – دەيدى ول.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، جۇمساق جانە سۇيەك تىندەرى تولىق كۇيىپ، كۇلگە اينالادى. تەك ءىرى سۇيەكتەر (جامباس، باس سۇيەك نەگىزى) تولىق جانبايدى، ءبىراق كەيىن ارنايى قۇرىلعىدا ۇنتاقتالادى.
“كرەماسيادان كەيىن قالعان بولىكتەر ارنايى اپپاراتتا ۇساقتالىپ، تولىقتاي كۇلگە اينالادى. سوڭىندا تۋىستارىنا بەرىلەتىن كۇل دايىن بولادى”، – دەپ ءتۇسىندىردى ديرەكتور.
قىزمەت قۇنى جانە قوسىمشا قىزمەتتەر
قازىرگى تاڭدا كرەماسيا قىزمەتىنىڭ قۇنى – 240 مىڭ تەڭگە.
“بۇل باعاعا گاز شىعىنى، پەشتى دايىنداۋ جانە بارلىق تەحنولوگيالىق پروسەسس كىرەدى. ال تابىت، كيىم جانە باسقا دا قىزمەتتەر بولەك كورسەتىلەدى”، – دەدى الىشيەۆ.
كرەماتوريي تەك قىزمەت كورسەتۋشى رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. ال قاجەت تاۋارلاردى (تابىت، ۋرنا، ت.ب.) جەكە كومپانيالار ساتادى. ول ءۇشىن ارنايى تەندەر ۇيىمداستىرىلادى.
كىمدى كرەماسيالاۋعا بولادى؟
قازىرگى زاڭناماعا سايكەس، كرەماسيا تەك مارقۇمنىڭ ءتىرى كەزىندە بەرگەن جازباشا كەلىسىمى بولعان جاعدايدا عانا جۇرگىزىلەدى.
“ادام ءتىرى كەزىندە نوتاريالدى تۇردە كەلىسىم بەرۋى كەرەك. ءقازىر تۋىستارىنىڭ شەشىمىمەن كرەماسيا جاساۋعا رۇقسات جوق. ءبىراق بۇل ماسەلە الداعى ۋاقىتتا قايتا قارالۋى مۇمكىن”، – دەدى ول.
جاسىنا، ۇلتىنا نەمەسە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىنە شەكتەۋ جوق.
پروسەسكە قويىلاتىن تالاپتار
كرەماسيا مىندەتتى تۇردە تابىتپەن جۇرگىزىلەدى.
“تابىت اعاشتان جاسالۋى ءتيىس. كارتون نەمەسە باسقا ماتەريالدارعا رۇقسات جوق. ول تولىق جانىپ كەتۋى كەرەك”، – دەپ ناقتىلادى ديرەكتور.
ال مارقۇمدى جۋىندىرۋ، كيىندىرۋ سەكىلدى قىزمەتتەر بولەك ۇسىنىلادى.
قوعامدا تاراعان قاۋەسەتتەرگە جاۋاپ
كرەماتورييدە تەك ادام مايىتتەرى عانا كرەماسيالانادى.
“بۇل جەردە جانۋارلار دا، مەديسينالىق قالدىقتار دا، باسقا ەشتەڭە ورتەلمەيدى. تەك ادام مايىتتەرى عانا كرەماسيالانادى”، – دەپ ناقتىلادى ديرەكتور.
قۋاتى مەن بولاشاعى
كرەماتورييدە ەكى پەش بار. قازىرگى تاڭدا ناقتى سۇرانىس كولەمى بەلگىسىز.
“بۇل – ەلىمىزدەگى العاشقى تاجىريبە. قانشا ادام جۇگىنەتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى. ءبىز دە جۇمىس بارىسىندا ۇيرەنىپ، جۇيەنى جەتىلدىرەمىز”، – دەدى ول.
الماتى قالالىق پاتولوگواناتوميالىق بيۋروسىنىڭ باس ەكونوميسى قۇرالاي ءابدىقانوۆانىڭ ايتۋىنشا، كرەماتورييدىڭ اشىلۋى ءداستۇرلى جەرلەۋگە قوسىمشا بالاما رەتىندە قاراستىرىلعان.
“كرەماسيا – ادامدارعا ءدىني، مادەني جانە جەكە كوزقاراسىنا قاراي قوشتاسۋ ءتاسىلىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اسىرەسە ءىرى قالالاردا بۇل وتە وزەكتى. الماتىدا زيراتتارعا جەر تاپشىلىعى ايقىن سەزىلەدى”، – دەيدى ول.
ونىڭ سوزىنشە، ءدال وسى فاكتور كرەماتوريي سالۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولعان.
“قالا اۋماعىندا جەرلەۋگە ارنالعان ورىندار ازايىپ بارادى. كرەماسيا زيراتتارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا كومەكتەسەدى. بۇل – الەمدىك تاجىريبەدە كەڭ تارالعان ءادىس”، – دەدى ءابدىقانوۆا.
كۇلدى قايدا ساقتايدى؟
ءقازىر قازاقستاندا كرەماسيادان كەيىنگى كۇلدى ورنالاستىرۋ ماسەلەسى تولىق شەشىلمەگەن.
“بۇگىندە ەلىمىزدە العاشقى كرەماتوريي عانا اشىلىپ وتىر. سوندىقتان كولۋمباريي سالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل – اكىمدىك دەڭگەيىندە تالقىلانىپ جاتقان ماسەلە”، – دەدى ول.
كولۋمباريي – كرەماسيادان كەيىنگى كۇل سالىنعان ۋرنالاردى ساقتايتىن ارنايى ورىن. ونىڭ ارتىقشىلىعى – ۇلكەن اۋماقتى قاجەت ەتپەيدى.
“ەگەر كولۋمباريي سالىنسا، ۋرنالار ارنايى بولىنگەن ورىندارعا قويىلادى. بۇل ءداستۇرلى زيراتتار سياقتى كوپ جەر المايدى”، – دەپ ءتۇسىندىردى مامان.
قازاقستاندا كۇلدى شاشۋعا زاڭ بويىنشا تىيىم سالىنعان.
“كۇلدى تەك جەرلەۋگە نەمەسە بولاشاقتا سالىناتىن كولۋمبارييگە ورنالاستىرۋعا بولادى”، – دەپ ءتۇسىندىردى ول.
ۋاقىتشا ساقتاۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟
كولۋمباريي تولىق ىسكە قوسىلعانعا دەيىن كۇل كرەماتوريي اۋماعىندا ۋاقىتشا ساقتالۋى مۇمكىن.
“ءبىز تۋىستارىمەن كەلىسىمشارت جاسايمىز. سوعان سايكەس، كۇلدى ءبىر جىلعا دەيىن وزىمىزدە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بار. كەيىن تۋىستارى الىپ كەتۋى نەمەسە جەرلەۋ ماسەلەسىن شەشۋى ءتيىس”، – دەدى ءابدىقانوۆا.
كولۋمباريي قاشان سالىنادى؟
بۇل جوبا ازىرگە تالقىلاۋ كەزەڭىندە.
“كولۋمباريي سالۋ – ءبىر كۇندە شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. بۇل زاڭنامالىق، نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى تالاپ ەتەدى. ءقازىر بۇل ماسەلە جەرگىلىكتى اكىمدىكتە قاراستىرىلىپ جاتىر”، – دەدى ول.
حالىقارالىق تاجىريبە
مامان كرەماسيانىڭ الەمدە بۇرىننان قولدانىلىپ كەلە جاتقان تاجىريبە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
“مۇنداي ءتاسىل جاپونيا، ءۇندىستان، رەسەي سياقتى ەلدەردە كەڭىنەن قولدانىلادى. بىزدە دە ۋربانيزاسيا جاعدايىندا بۇل قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر”، – دەدى ول.
سونىمەن قاتار كرەماتورييدىڭ توتەنشە جاعدايلاردا دا ماڭىزى زور ەكەنى ايتىلدى.
“مىسالى، پاندەميا كەزىندە جەرلەۋ ماسەلەسى كۇردەلەنگەنىن كوردىك. وسىنداي ينفراقۇرىلىم بولاشاقتا ءتۇرلى جاعدايلاردا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى”، – دەپ قورىتىندىلادى ءابدىقانوۆا.
كرەماتورييدىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى
الماتىداعى كرەماتورييدىڭ مەديسينا ءبولىمى بويىنشا ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رۋفات حاسانوۆ نىساننىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى تولىق ساقتالعانىن ايتتى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، پەش ەكى كامەرادان تۇرادى. ءبىرىنشى كامەرادا ءمايىتتىڭ جانۋ پروسەسى جۇرەدى، ال ەكىنشى كامەرادا بولىنگەن گازدار تولىقتاي وڭدەلەدى.
“العاشقى كامەرادا جانۋ كەزىندە ۇشپا زاتتار، كەي جاعدايدا توكسيندەر دە ءبولىنۋى مۇمكىن. ءبىراق ەكىنشى كامەرادا ولار تولىق كۇيىپ، بەيورگانيكالىق زاتتارعا دەيىن ىدىرايدى. ياعني قورشاعان ورتاعا ايتارلىقتاي ءقاۋىپ توندىرمەيدى”، – دەپ ءتۇسىندىردى حاسانوۆ.
سونىمەن قاتار كرەماتورييدە قوسىمشا سۇزگى جۇيەلەرى قاراستىرىلعان.
“پەشتەردە ارنايى فيلتراسيا جۇيەلەرى بار. ەگەر بايقاساڭىزدار، پەشتەر ىسكە قوسىلعانىمەن، ءتۇتىن شىققان جوق. بۇل – تەحنولوگيانىڭ ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي ەكەنىن كورسەتەدى”، – دەدى ول.
سانيتارلىق تالاپتار ساقتالعان
حاسانوۆتىڭ سوزىنشە، كرەماتورييدى ورنالاستىرۋ كەزىندە بارلىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق نورمالار ەسكەرىلگەن.
“نىسان تۇرعىن ۇيلەردەن جانە باسقا ينفراقۇرىلىم نىساندارىنان الىس جەردە ورنالاسقان. سوندىقتان ەكولوگيالىق نەمەسە سانيتارلىق تالاپتاردىڭ بۇزىلۋى بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىز”، – دەدى ول.
