بٷگٸن الماتىدا العاشقى كرەماتوريي ٸسكە قوسىلدى. بۇل نىسان جەر تاپشىلىعى مەسەلەسٸن شەشۋگە باعىتتالعان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, كرەماتسييا قىزمەتٸ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جولعا قويىلادى. Dalanews.kz تٸلشٸسٸ كرەماتورييگە بارىپ, جۇمىس تەرتٸبٸمەن تانىسىپ قايتتى.
الماتى قالالىق پاتولوگواناتومييالىق بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى ارداق ەلٸشەۆتٸڭ ايتۋىنشا, كرەماتوريي 2025 جىلدىڭ قازان ايىندا مەكەمە قاراماعىنا بەرٸلگەن. بٷگٸن رەسمي اشىلعانىمەن, ناقتى جۇمىس الداعى كٷندەرٸ باستالادى.
“الداعى ٷش كٷن – دەمالىس. سول سەبەپتٸ دەمالىستان كەيٸن تولىققاندى جۇمىسقا كٸرٸسەمٸز”, – دەدٸ ارداق ەلٸشەۆ.
كرەماتسييا پروتسەسٸ قالاي ٶتەدٸ?
ەلٸشەۆتٸڭ ايتۋىنشا, كرەماتورييدەگٸ پەشتەر چەحييادا ٶندٸرٸلگەن جەنە زامان تالابىنا ساي جابدىقتالعان.
“كرەماتسييا تەمپەراتۋراسى 800-دەن 1100 گرادۋسقا دەيٸن جەتەدٸ. پەشتٸ تولىق قىزدىرۋ ٷشٸن 24–35 ساعات قاجەت. ال مەيٸتتٸ ٶرتەۋ پروتسەسٸ شامامەن ەكٸ ساعاتقا سوزىلادى”, – دەيدٸ ول.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, جۇمساق جەنە سٷيەك تٸندەرٸ تولىق كٷيٸپ, كٷلگە اينالادى. تەك ٸرٸ سٷيەكتەر (جامباس, باس سٷيەك نەگٸزٸ) تولىق جانبايدى, بٸراق كەيٸن ارنايى قۇرىلعىدا ۇنتاقتالادى.
“كرەماتسييادان كەيٸن قالعان بٶلٸكتەر ارنايى اپپاراتتا ۇساقتالىپ, تولىقتاي كٷلگە اينالادى. سوڭىندا تۋىستارىنا بەرٸلەتٸن كٷل دايىن بولادى”, – دەپ تٷسٸندٸردٸ ديرەكتور.
قىزمەت قۇنى جەنە قوسىمشا قىزمەتتەر
قازٸرگٸ تاڭدا كرەماتسييا قىزمەتٸنٸڭ قۇنى – 240 مىڭ تەڭگە.
“بۇل باعاعا گاز شىعىنى, پەشتٸ دايىنداۋ جەنە بارلىق تەحنولوگييالىق پروتسەسس كٸرەدٸ. ال تابىت, كيٸم جەنە باسقا دا قىزمەتتەر بٶلەك كٶرسەتٸلەدٸ”, – دەدٸ ەلٸشەۆ.
كرەماتوريي تەك قىزمەت كٶرسەتۋشٸ رەتٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ. ال قاجەت تاۋارلاردى (تابىت, ۋرنا, ت.ب.) جەكە كومپانييالار ساتادى. ول ٷشٸن ارنايى تەندەر ۇيىمداستىرىلادى.
كٸمدٸ كرەماتسييالاۋعا بولادى?
قازٸرگٸ زاڭناماعا سەيكەس, كرەماتسييا تەك مارقۇمنىڭ تٸرٸ كەزٸندە بەرگەن جازباشا كەلٸسٸمٸ بولعان جاعدايدا عانا جٷرگٸزٸلەدٸ.
“ادام تٸرٸ كەزٸندە نوتاريالدى تٷردە كەلٸسٸم بەرۋٸ كەرەك. قازٸر تۋىستارىنىڭ شەشٸمٸمەن كرەماتسييا جاساۋعا رۇقسات جوق. بٸراق بۇل مەسەلە الداعى ۋاقىتتا قايتا قارالۋى مٷمكٸن”, – دەدٸ ول.
جاسىنا, ۇلتىنا نەمەسە باسقا دا ەرەكشەلٸكتەرٸنە شەكتەۋ جوق.
پروتسەسكە قويىلاتىن تالاپتار
كرەماتسييا مٸندەتتٸ تٷردە تابىتپەن جٷرگٸزٸلەدٸ.
“تابىت اعاشتان جاسالۋى تيٸس. كارتون نەمەسە باسقا ماتەريالدارعا رۇقسات جوق. ول تولىق جانىپ كەتۋٸ كەرەك”, – دەپ ناقتىلادى ديرەكتور.
ال مارقۇمدى جۋىندىرۋ, كيٸندٸرۋ سەكٸلدٸ قىزمەتتەر بٶلەك ۇسىنىلادى.
قوعامدا تاراعان قاۋەسەتتەرگە جاۋاپ
كرەماتورييدە تەك ادام مەيٸتتەرٸ عانا كرەماتسييالانادى.
“بۇل جەردە جانۋارلار دا, مەديتسينالىق قالدىقتار دا, باسقا ەشتەڭە ٶرتەلمەيدٸ. تەك ادام مەيٸتتەرٸ عانا كرەماتسييالانادى”, – دەپ ناقتىلادى ديرەكتور.
قۋاتى مەن بولاشاعى
كرەماتورييدە ەكٸ پەش بار. قازٸرگٸ تاڭدا ناقتى سۇرانىس كٶلەمٸ بەلگٸسٸز.
“بۇل – ەلٸمٸزدەگٸ العاشقى تەجٸريبە. قانشا ادام جٷگٸنەتٸنٸن ۋاقىت كٶرسەتەدٸ. بٸز دە جۇمىس بارىسىندا ٷيرەنٸپ, جٷيەنٸ جەتٸلدٸرەمٸز”, – دەدٸ ول.
الماتى قالالىق پاتولوگواناتومييالىق بيۋروسىنىڭ باس ەكونوميسٸ قۇرالاي ەبدٸقانوۆانىڭ ايتۋىنشا, كرەماتورييدٸڭ اشىلۋى دەستٷرلٸ جەرلەۋگە قوسىمشا بالاما رەتٸندە قاراستىرىلعان.
“كرەماتسييا – ادامدارعا دٸني, مەدەني جەنە جەكە كٶزقاراسىنا قاراي قوشتاسۋ تەسٸلٸن تاڭداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەسٸرەسە ٸرٸ قالالاردا بۇل ٶتە ٶزەكتٸ. الماتىدا زيراتتارعا جەر تاپشىلىعى ايقىن سەزٸلەدٸ”, – دەيدٸ ول.
ونىڭ سٶزٸنشە, دەل وسى فاكتور كرەماتوريي سالۋدىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعان.
“قالا اۋماعىندا جەرلەۋگە ارنالعان ورىندار ازايىپ بارادى. كرەماتسييا زيراتتارعا تٷسەتٸن جٷكتەمەنٸ ازايتۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بۇل – ەلەمدٸك تەجٸريبەدە كەڭ تارالعان ەدٸس”, – دەدٸ ەبدٸقانوۆا.
كٷلدٸ قايدا ساقتايدى?
قازٸر قازاقستاندا كرەماتسييادان كەيٸنگٸ كٷلدٸ ورنالاستىرۋ مەسەلەسٸ تولىق شەشٸلمەگەن.
“بٷگٸندە ەلٸمٸزدە العاشقى كرەماتوريي عانا اشىلىپ وتىر. سوندىقتان كولۋمباريي سالۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل – ەكٸمدٸك دەڭگەيٸندە تالقىلانىپ جاتقان مەسەلە”, – دەدٸ ول.
كولۋمباريي – كرەماتسييادان كەيٸنگٸ كٷل سالىنعان ۋرنالاردى ساقتايتىن ارنايى ورىن. ونىڭ ارتىقشىلىعى – ٷلكەن اۋماقتى قاجەت ەتپەيدٸ.
“ەگەر كولۋمباريي سالىنسا, ۋرنالار ارنايى بٶلٸنگەن ورىندارعا قويىلادى. بۇل دەستٷرلٸ زيراتتار سيياقتى كٶپ جەر المايدى”, – دەپ تٷسٸندٸردٸ مامان.
قازاقستاندا كٷلدٸ شاشۋعا زاڭ بويىنشا تىيىم سالىنعان.
“كٷلدٸ تەك جەرلەۋگە نەمەسە بولاشاقتا سالىناتىن كولۋمبارييگە ورنالاستىرۋعا بولادى”, – دەپ تٷسٸندٸردٸ ول.
ۋاقىتشا ساقتاۋ قالاي جٷرگٸزٸلەدٸ?
كولۋمباريي تولىق ٸسكە قوسىلعانعا دەيٸن كٷل كرەماتوريي اۋماعىندا ۋاقىتشا ساقتالۋى مٷمكٸن.
“بٸز تۋىستارىمەن كەلٸسٸمشارت جاسايمىز. سوعان سەيكەس, كٷلدٸ بٸر جىلعا دەيٸن ٶزٸمٸزدە ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بار. كەيٸن تۋىستارى الىپ كەتۋٸ نەمەسە جەرلەۋ مەسەلەسٸن شەشۋٸ تيٸس”, – دەدٸ ەبدٸقانوۆا.
كولۋمباريي قاشان سالىنادى?
بۇل جوبا ەزٸرگە تالقىلاۋ كەزەڭٸندە.
“كولۋمباريي سالۋ – بٸر كٷندە شەشٸلەتٸن مەسەلە ەمەس. بۇل زاڭنامالىق, نورماتيۆتٸك قۇجاتتاردى تالاپ ەتەدٸ. قازٸر بۇل مەسەلە جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتە قاراستىرىلىپ جاتىر”, – دەدٸ ول.
حالىقارالىق تەجٸريبە
مامان كرەماتسييانىڭ ەلەمدە بۇرىننان قولدانىلىپ كەلە جاتقان تەجٸريبە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
“مۇنداي تەسٸل جاپونييا, ٷندٸستان, رەسەي سيياقتى ەلدەردە كەڭٸنەن قولدانىلادى. بٸزدە دە ۋربانيزاتسييا جاعدايىندا بۇل قاجەتتٸلٸك تۋىنداپ وتىر”, – دەدٸ ول.
سونىمەن قاتار كرەماتورييدٸڭ تٶتەنشە جاعدايلاردا دا ماڭىزى زور ەكەنٸ ايتىلدى.
“مىسالى, پاندەمييا كەزٸندە جەرلەۋ مەسەلەسٸ كٷردەلەنگەنٸن كٶردٸك. وسىنداي ينفراقۇرىلىم بولاشاقتا تٷرلٸ جاعدايلاردا قوسىمشا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ”, – دەپ قورىتىندىلادى ەبدٸقانوۆا.
كرەماتورييدٸڭ قورشاعان ورتاعا ەسەرٸ
الماتىداعى كرەماتورييدٸڭ مەديتسينا بٶلٸمٸ بويىنشا ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رۋفات حاسانوۆ نىساننىڭ ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ تولىق ساقتالعانىن ايتتى.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, پەش ەكٸ كامەرادان تۇرادى. بٸرٸنشٸ كامەرادا مەيٸتتٸڭ جانۋ پروتسەسٸ جٷرەدٸ, ال ەكٸنشٸ كامەرادا بٶلٸنگەن گازدار تولىقتاي ٶڭدەلەدٸ.
“العاشقى كامەرادا جانۋ كەزٸندە ۇشپا زاتتار, كەي جاعدايدا توكسيندەر دە بٶلٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق ەكٸنشٸ كامەرادا ولار تولىق كٷيٸپ, بەيورگانيكالىق زاتتارعا دەيٸن ىدىرايدى. ياعني قورشاعان ورتاعا ايتارلىقتاي قاۋٸپ تٶندٸرمەيدٸ”, – دەپ تٷسٸندٸردٸ حاسانوۆ.
سونىمەن قاتار كرەماتورييدە قوسىمشا سٷزگٸ جٷيەلەرٸ قاراستىرىلعان.
“پەشتەردە ارنايى فيلتراتسييا جٷيەلەرٸ بار. ەگەر بايقاساڭىزدار, پەشتەر ٸسكە قوسىلعانىمەن, تٷتٸن شىققان جوق. بۇل – تەحنولوگييانىڭ ەكولوگييالىق تالاپتارعا ساي ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ”, – دەدٸ ول.
سانيتارلىق تالاپتار ساقتالعان
حاسانوۆتىڭ سٶزٸنشە, كرەماتورييدٸ ورنالاستىرۋ كەزٸندە بارلىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق نورمالار ەسكەرٸلگەن.
“نىسان تۇرعىن ٷيلەردەن جەنە باسقا ينفراقۇرىلىم نىساندارىنان الىس جەردە ورنالاسقان. سوندىقتان ەكولوگييالىق نەمەسە سانيتارلىق تالاپتاردىڭ بۇزىلۋى بولمايدى دەپ ەسەپتەيمٸز”, – دەدٸ ول.
