بۇل - سوڭعى كەزدەرٸ حالىقارالىقتان باستاپ ٸشتەگٸ ٷلكەن جيىندار تاقىرىبىنا جيٸ شىعارىلىپ جٷرگەن دٷنيە. كٶبٸسٸ بۇعان اڭ-تاڭ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ٶيتكەنٸ ورتانى تٷسٸنگەنٸمەن, دەرجاۆانى قالىڭ بۇقارا ۇقپاي ەلەك. ەسٸرەسە, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشەلٸك جاعدايىندا. ال ونداعى جاعداي مەز ەمەس. "سانكتسييالارعا مىڭق دەمەيمٸن" دەگەن باستاپقىداعى رەسەيدٸڭ كٷيٸ سوڭعى كەزدەرٸ سىر بەرە باستاعان. سٶيتكەن ول قازاقستانعا كٶبٸرەك سٷيەنۋدٸ شىعارعان. ەندٸ ويلاڭىزشى, ٷلكەن ەكونوميكا كٸشكەنە ەكونوميكاعا جانتايسا, نە بولاتىنىن?.. نەتيجەسٸ, ورىسشا ايتقاندا, "نا ليتسو": بيىل قازاقستاننىڭ جٸٶ-سٸ كٷرت باياۋلادى!
ٶتكەن جىلى عانا, 2023 جىلى قر جٸٶ كٶرسەتكٸشٸ 2023 جىلى 5,1 پايىزدى قۇراپ, 120,5 ترلن تەڭگەنٸ كٶرسەتتٸ. سول كەزدە ٷكٸمەت لەپٸرٸپ, بۇل تسيفردى 2024 جىلى 6-7 پايىزعا اپارامىز دەپ بٶسٸپ ەدٸ. قايداعى?.. كٷنٸ كەشە دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ جارييالانعان بايانداماسىندا "قازاقستاننىڭ بيىلعى جٸٶ باياۋلاپ, 3,4 پايىزدى قۇرايدى" دەلٸنگەن. قالاي دەگەنمەن دە بۇل دا جامان كٶرسەتكٸش ەمەس, نەگٸزٸ...
سٶز تالقىسىنا قايتا ورالساق, جالپى ٸشكٸ ٶنٸم, نەگٸزٸ, ەلدٸڭ تابىسى مەن حالقىنىڭ ەل-اۋقاتىن كٶرسەتەتٸن كٶرسەتكٸش. مىسالى, سوڭعى 30 جىلىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كٶلەمٸ دوللارمەن ەسەپتەگەندە (!) 30 ەسە ٶسكەن ەكەن. بۇل ميدى اينالدىرار كٶرسەتكٸش! بەينەلەپ ايتقاندا, ورتا تٷگٸلٸ ٸرٸ دەرجاۆا تٷسٸندە كٶرمەگەن مۇنداي تسيفردى. مەسەلەن, ەكونوميكاسىندا جٷرگٸزٸلگەن تٷرلٸ رەفورمانىڭ ارقاسىندا 30 جىلدا العاش رەت قىتايدىڭ جٸٶ-سٸ دوللار تٷرٸندە 15 ەسەگە ٶسكەن. سوندا بارلىعى قالپاعىن اسپانعا اتىپ, مۇنى ەكونوميكالىق عاجايىپقا بالادى ەمەس پە?..
راسىندا, قازٸردٸڭ ٶزٸندە ورتالىق ازييا جەنە تمد ەلدەرٸ ٸشٸندە جٸٶ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا قازاقستان بٸرٸنشٸ ورىندا تۇر. كٶردٸڭٸز بە, ورتا دەرجاۆا دەگەن سٶزدٸڭ قاي تۇستان قىلتيىپ جاتقانىن...
ەكونوميكالىق ٶسٸم قازاقستان ازاماتتارىنىڭ جالاقىسىنان نەگە كٶرٸنبەيدٸ?
وسى تسيفرعا, ياعني بٸزدٸڭ ەلدٸڭ جٸٶ كٶرسەتكٸشٸنە سٷيەنگەن, كەز كەلگەن مەملەكەت قازاقستانمەن جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلەدٸ. مىسالى, قىتاي كٶلٸك جاسايتىن بٸردەن ٷش زاۋىت اشقالى جاتىر قازاقستاننان. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ ويىنشا, مۇنداي تابىسپەن قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتى كٶلٸكتٸ قولعاپشا ايىرباستاپ مٸنە الادى. جىلدا بولماسا دا ەكٸ جىلدا بٸر رەت. بٸراق ولار قايدان بٸلسٸن, قازاقستانداعى ماكروەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر باسقالاي ەسەپتەلەتٸنٸن...
يە, جىلىنا وسىنشا بايلىققا كەڭەلگەن مەملەكەتتٸڭ حالقى دا باي بولۋى تيٸس. ٶيتكەنٸ بۇل حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن بٸلدٸرۋٸ تيٸس كٶرسەتكٸش قوي. بٸراق بٸر ەمەس بٸرنەشە نەسيەگە باسى شاتىلعان, بٸر جالاقىعا كٷن كٶرە الماي, ەكٸ-ٷش جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ەل ازاماتتارىنان مۇنى بايقاي بەرمەيمٸز. نەگە? بۇل سۇراقتى ٶتكەن اپتادا جۋرناليستەر قاۋىمى مينيسترلەرگە قويىپ كٶردٸ. جاۋاپتارى بٸر سىدىرعى, ناقتىلىق جوق. سٶزبە سٶز بەرە كەتەلٸك.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ نۇرلان بايبازاروۆ:
"ەگەر ەكونوميكا سالالارىنا ٷڭٸلسەك, جالاقى ٶندٸرٸس كٶلەمٸمەن بايلانىستى. جالاقى دەگەن بٸر ورىندا تۇرمايدى. ٶنٸم مەن ٶندٸرٸس كٶلەمٸنٸڭ ارتۋىنا بايلانىستى كەسٸپورىندار جالاقىنى دا ٶسٸرۋگە تىرىسادى. بٸز مۇنى جاقسى بٸلەمٸز. مەملەكەتتٸك قولداۋ بٸلدە وتىرىپ, بٸز كەسٸپورىنداردان جۇمىسشىلار جالاقىسىن كٶتەرۋدٸ ٷنەمٸ تالاپ ەتٸپ وتىرامىز. ال ەگەر بيۋدجەت سالاسىنا كەلسەك, سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسىن ٶسٸرۋ بويىنشا ەلەۋلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. بۇل باعىتتاعى جۇمىس الدا دا جالعاسىن تابادى. حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ – بٸزدٸڭ باستى مٸندەتٸمٸز".
قارجى مينيسترٸ مەدي تەكەيەۆ:
"قازاقستاندا 150-300 مىڭ تەڭگە جالاقى الاتىنداردىڭ ٷلەسٸ - 35 پايىز, ال 300-600 مىڭ تەڭگە الاتىنداردىڭ ٷلەسٸ - 36 پايىز. بٷگٸنگٸ ەكونوميكا قۇرىلىمى باياعىداي. جالپى, بٸز كٶمەك كٶرسەتەتٸن بولامىز. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ, مۇعالٸم مەن دەرٸگەرلەردٸڭ جالاقىسى 2-3 جىلدا ەكٸ ەسەگە ٶستٸ. الدا دا بۇل كٶلەم ارتا بەرەدٸ دەپ سەنەمٸز. قازٸر قازاقستانداعى ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى 85 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى".
رەسمي جاۋاپتاردىڭ تٷرٸ وسى. ەندٸ شىنايى جاعدايعا كەلەلٸك. نەگٸزٸ, بٸزدە ٷكٸمەتكە, بيلٸككە اقىل-كەڭەس ايتىپ, ۇسىنىستار جاساپ وتىراتىن ساراپشىلار قاۋىمى دەگەن بار. مٸنە, سولاردىڭ بٸرٸ - ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆتىڭ ٶتكەن اپتادا وتاندىق باق-تاردىڭ بٸرٸنە بەرگەن سۇقباتى جارييالاندى.
سوندا ول كٸسٸ: "بٸزدەگٸ ينفلياتسييا جۇمىس كٷشٸ اقىسى ٶسٸمٸن ەسەپتەمەگەندە, بٷكٸل تاۋارلار مەن قىزمەتتەر باعاسىنىڭ ٶسٸمٸ بولىپ تابىلادى" دەپ اشىعىن ايتتى. ياعني, "ينفلياتسييا بولدى" دەيدٸ دە تاۋارلار, تاريفتەر, قىزمەتتەر باعاسى ٶسە بەرەدٸ, بٸراق ينفلياتسيياعا قاراپ بٸزدە جالاقىنى ٶسٸرمەيدٸ. ەسەپتەۋدەن وسى اراسىن شورت كەسٸپ تاستاعان بٸزدٸڭ "بٸلگٸشتەر". "نەگە? بۇل دۇرىس ەمەس قوي", دەپ سۇرادى جۋرناليست ارىستانبەكوۆتەن. "ەرينە, دۇرىس ەمەس. بٸز بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز", - دەدٸ ول قىسقا قايىرا.
قازاقتار شەتەلگە نەگە كەتٸپ جاتىر?
جالاقىعا قاتىسى جوق, بٸراق جٸٶ كٶرسەتكٸشٸ ەسەبٸنە كٷمەندانعان تاعى بٸر ساراپشىلار قاۋىمى ٶتكەن اپتادا ٶز تالداۋلارىن جارييالادى. 2024 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا قازاقستان ەكونوميكاسى 3,2% ٶسٸمدٸ كٶرسەتٸپ, ٶندٸرۋ ەدٸسٸ بويىنشا جٸٶ 52,34 تريلليون تەڭگەنٸ قۇرادى دەلٸنگەن رەسمي مەلٸمەتتە. الايدا, economy.kz ساراپشىلارىنىڭ سوڭعى پايدالانۋ ەدٸسٸمەن ەسەپتەگەندە جٸٶ 50,97 تريلليون تەڭگەنٸ قۇراپتى, ال ەكٸ ەسەپتەۋ ەدٸسٸ اراسىنداعى ستاتيستيكالىق ايىرما 1,37 تريلليون تەڭگە نەمەسە جٸٶ-نٸڭ 2,6% قۇرايدى. وسىلاي دەگەن ساراپشىلار بۇل ستاتيستيكالىق ەسەپتەردەگٸ مەسەلەلەر بارىن نەمەسە ەكونوميكالىق پروتسەستەردٸڭ اشىق ەمەستٸگٸن بايقاتۋى مٷمكٸن دەپتٸ!
حالىقارالىق ساراپشىلار دا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشٸ ٶزٸنە ساي ەمەس ەكەنٸن بەتٸنە باسىپ وتىر. "ەڭ الدىمەن, تٷرٸنە قاراپ ال" دەگەن عوي. بٸراق مۇنى مەدەنيەتتٸ تٷردە اشىق ايتقان. كٷنٸ كەشە جارييالانعان ازييا دامۋ بانكٸ مەن يسلام دامۋ بانكٸنٸڭ زەرتتەۋٸندە "تابىسى ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى مەرتەبەگە يە بولعانىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ جاھاندىق قوسىلعان قۇن تٸزبەگٸنە قاتىسۋدا, وندا دا سوڭعى ەكٸ ونجىلدىقتا قيىندىق دەڭگەيٸ تٶمەن جەنە يننوۆاتسيياسى شەكتەۋلٸ سەكتورلارعا باسىمدىق بەرگەن" دەلٸنەدٸ. ال بۇل نە دەگەن سٶز? بۇل جالاقىدان بٸر قاققان بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ حالقىن زاماناۋي جاقسىلىقتان دا ەكٸنشٸ رەت قاعىپ وتىرعانىن مەڭزەيدٸ.
يننوۆاتسييا دەگەن بەكەر ايتىلىپ وتىرعان جوق بۇل ارادا. قازٸر دامىعان ەلدەر بۇل رەتتە ەلدەقايدا العا كەتٸپ قالعان بٸزدەن. ەلەكتروموبيلدٸ الالىق. قازاقستاندا ونى تەۋٸپ جٷرگەندەر بار قازٸر. قاتتى كٶپ ەمەس. بٸراق سولاردىڭ ٶزٸنٸڭ جاعدايىن جاساي الماي وتىر عوي بٸزدەگٸلەر. ياعني, سول كٶلٸكتٸ زاريادتايتىن ورىندار جوق. اۋىل تٷگٸلٸ ٸرٸ قالادا. بار بولسا, ساناۋلى عانا. ال شەتەلدە شە? شەتەلدە زاريادتايتىن ورىن دا كەرەك بولمايتىن بولادى الداعى جىلداردا. ٶيتكەنٸ ولار تاس جولدارعا كٷننەن ەنەرگييا الاتىن قۇرىلعىلار ورناتىپ جاتىر. مەسەلەن, يننوۆاتسييانى ەنگٸزۋ بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىنعا شىعاتىن شۆەيتسارييادا جٷرٸپ بارا جاتقان كٶلٸك تاس جولدان زارياد الا بەرەدٸ ٶزدٸگٸنەن. ال بۇل رەيتينگٸدە قىتاي 11-ورىندا تۇر. قىتايدا ەلەكتروموبيلدەر كەڭٸنەن قولدانىسقا يە, ميلليونداعان حالقى بار ٸرٸ قالالاردا كٶلٸكتەردٸڭ شۋىن دا ەستٸمەيسٸز. حالقىنىڭ سىيىمدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن اسپان استى ەلٸ بٷتٸن قالا سالىپ تاستاعان كٶكتەن. سودان دا بولار, جىلجىمايتىن مٷلٸك نارىعىندا بيىل ولاردا داعدارىس كٷتٸلۋدە. ال بٸزدٸڭ باس قالا – استاناداعى كٶكتەن سالعان لرت-سىنىڭ تٷرٸ اناۋ. يننوۆاتسييا بانك سالاسىندا عانا بار شىعار, وندا دا شەتٸنەن جاعالاي ەمەس. بىلاي, قاراڭ قالعانىمىز راس ەندٸ...
تاعى بٸر ستاتيستيكا. جوعارى بٸلٸمٸ بار ادامداردىڭ ٷشتەن بٸرٸ قازاقستاندى تاستاپ كەتٸپ جاتىر. بۇل تۋرالى دا دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ بيىلعى بايانداماسىندا ايتىلعان. كەتپەگەندە قايتەدٸ ەندٸ جاعدايىمىز مىنانداي بولسا? جان-جاقتا دٷنيەنٸڭ بارلىعى دامىپ جاتقاندا, اباي ايتپاقشى, بوق قاپ بولىپ كٸم جٷرگٸسٸ كەلەدٸ دەيسٸز? شەتەلگە جاقسى دٷنيەنٸ كٶرۋ ٷشٸن بارادى دەيسٸز بە, جوق, ٶز پوتەنتسيالىن ٶزٸ يگەرگٸسٸ كەلگەننەن بارادى. وسىنداعى جالاقىسى كٷنكٶرٸسٸنە جەتپەگەننەن بارادى. مەسەلەن, تەك بٸر وڭتٷستٸك كورەيادا 15 مىڭ وتانداسىمىز تەنتٸرەپ جٷر ەكەن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: بٸز حالقى كەدەي ەلٸ باي قازاقستاندا تۇرامىز نەمەسە قازاقستان بايلىعى ەل يگٸلٸگٸنە ارنالماعان! 50 Cent-تٸڭ سٶزٸنە رەنجٸپ جٷرگەن قازاقتارعا قۇلاققاعىس بۇل!
