الەمدىك ازىق-تۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جۇيەلەرى كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرىستەرى، تابيعي رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلىلىگى جانە نارىقتاعى تۇراقسىزدىق سەكىلدى فاكتورلاردىڭ قىسىمىن بارعان سايىن قاتتى سەزىنىپ وتىرعان شاقتا قازاقستان مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازىق-تۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى  -FAO ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن قالىپتاسقان ارىپتەستىك تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، ەكى تاراپ ەندى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى، تۇراقتى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى باسقارۋ باعىتىنداعى ورتاق ماسەلەلەرگە جۇيەلى ءارى بولاشاققا باعدارلانعان شەشىمدەر ىزدەۋگە دەن قويىپ وتىر، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.

بۇل ۇدەرىستىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى - جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي ديالوگ. ىنتىماقتاستىقتى جاڭا بەلەسكە كوتەرگەن ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى 2024 جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ ريمدەگى فاو شتاب-پاتەرىنە جاساعان ساپارى بولدى. بۇل كەزدەسۋ ەكى تاراپ اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندادى. كەزدەسۋ بارىسىندا سۋ قاۋىپسىزدىگى، ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ، سونداي-اق ورتالىق ازياداعى فاو-نىڭ ينستيتۋسيونالدىق ءرولىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى.

قازاقستان تاراپى سونداي-اق فاو-نىڭ ساراپتامالىق قولداۋىن كەڭەيتۋگە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ، تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ توزۋىمەن كۇرەسۋ، «جاسىل» اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ، سۋ مەن جەر رەسۋرستارىن ءتيىمدى ءارى تۇراقتى پايدالانۋ باعىتىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىلگەرىلەتۋگە نيەت تانىتتى.

بۇل ساياسي كەلىسسوزدەر ناقتى ءىس-شارالارعا 2025 جىلدىڭ مامىر ايىندا ۇلاستى. سول كەزدە فاو-نىڭ باس ديرەكتورى سيۋي دۋنيۋي ۇيىمنىڭ جوعارى باسشىلىعىمەن بىرگە قازاقستانعا ساپار جاساپ، استانا حالىقارالىق فورۋمىنا قاتىستى. ساپار بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى مەن پرەمەر-مينيسترىمەن وتكەن كەزدەسۋلەردە اگروازىق-تۇلىك سەكتورىن سيفرلاندىرۋ، سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى باسقارۋ جانە قازاقستاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن حالىقارالىق نارىقتارعا شىعارۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.

سونىمەن قاتار اگروازىق-تۇلىك جۇيەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن كۇشەيتۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەرگە، يننوۆاسيالارعا جانە ادامي كاپيتالعا ينۆەستيسيا سالۋ قاجەتتىلىگى دە ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. بۇل شارالار سالانىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقپەن قاتار فاو ورتالىق ازياعا ارنالعان كەشەندى سۋبوڭىرلىك باستامانى دا ۇسىندى. بۇل باستاما اگروازىق-تۇلىك جۇيەلەرىن ترانسفورماسيالاۋ مەن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. ينيسياتيۆا ۇلتتىق باسىمدىقتارعا سۇيەنە وتىرىپ، حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى، كليماتتىق قورلار جانە جەكە سەكتوردىڭ ينۆەستيسيالارىن اگروازىق-تۇلىك قۇن تىزبەگىنىڭ بارلىق بۋىنىنا تارتۋدى كوزدەيدى.

قازاقستان مەن فاو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى — قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان فاو–قازاقستان سەرىكتەستىك باعدارلاماسى (فكپپ). بۇل باعدارلاما اگروازىق-تۇلىك سەكتورىندا تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋدى جۇيەلەپ، زاماناۋي ءارى كەڭ اۋقىمدا قولدانۋعا بولاتىن شەشىمدەردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

باعدارلاما اياسىندا اگروازىق-تۇلىك سەكتورىنداعى تەحنولوگيالىق دەڭگەيدى كوتەرۋگە، كليماتتىق تاۋەكەلدەرگە توزىمدىلىكتى ارتتىرۋعا جانە قازاقستاندى وڭىرلىك ءارى جاھاندىق ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى تىزبەكتەرىنە تەرەڭىرەك ەنگىزۋگە باعىتتالعان باسىم ۇسىنىستار پاكەتى ازىرلەندى. بۇل ۇسىنىستار بۇرىن قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەرگە سۇيەنىپ، فاو-نىڭ حالىقارالىق ساراپتاماسى مەن تالدامالىق قۇرالدارى ەڭ جوعارى ناتيجە بەرە الاتىن سالالارعا شوعىرلانعان.

باعدارلاما شەڭبەرىندە ۇلتتىق سورتتاردى جانە تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەلەرىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق الما سورتتارىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن ىلگەرىلەتۋ، دالمە-دال ەگىنشىلىك تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ، شەشىم قابىلداۋدى قولدايتىن سيفرلىق قۇرالداردى دامىتۋ سياقتى باعىتتار بار. بۇل باستامالار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى قۇرىلىمدىق شەكتەۋلەردى - جەردىڭ توزۋى، كليماتتىڭ وزگەرۋى، عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن فەرمەرلىك تاجىريبە اراسىنداعى الشاقتىق سياقتى ماسەلەلەردى ەڭسەرۋگە باعىتتالعان.

سونىمەن قاتار بۇل جوبالار ءوندىرىستىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا، رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە ەلدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل باستامالاردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىگى — ولاردىڭ ينۆەستيسيالىق سيپاتى. ياعني بولاشاقتا جەكە سەكتور مەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەڭ اۋقىمدا جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. مۇنداي جوبالار كونكۋرس نەگىزىندە ىرىكتەلىپ، اگروونەركاسىپ سەكتورىن باسقارۋدا جۇيەلى تاسىلگە كوشۋگە جول اشادى.

فاو–قازاقستان سەرىكتەستىك باعدارلاماسىنان بولەك، ۇيىم ەلىمىزدە تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋ، قۇرعاق جانە تۇزدانعان لاندشافتاردى قالپىنا كەلتىرۋ، اگروورمان-مەليوراسيالىق جۇيەلەردى دامىتۋ، جايىلىمداردى تۇراقتى پايدالانۋ، سونداي-اق «ءبىر دەنساۋلىق» تۇجىرىمداماسى اياسىندا برۋسەللەزبەن كۇرەس جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ باعىتىنداعى كوپتەگەن سالالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا.

بۇدان بولەك، پەستيسيدتەردىڭ ومىرلىك سيكلىن باسقارۋ، سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى پايدالانۋ، ىشكى سۋ ايدىندارىنداعى بالىق شارۋاشىلىعىن جانە اكۆاوسىرۋ سالاسىن دامىتۋ، 2025 جىلعى ۇلتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعىنا تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ جانە مەكتەپتەگى دۇرىس تاماقتانۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ دا نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ قاتارىندا.

بۇل جوبالاردىڭ بارلىعى حالىقارالىق ساراپتاما مەن ۇلتتىق باسىمدىقتاردى ۇشتاستىراتىن ناتيجەگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىق مودەلىن قالىپتاستىرادى. مۇنداي ءتاسىل اگروازىق-تۇلىك سەكتورىنداعى كورسەتكىشتەردى باعالاپ، ونىڭ دامۋ باعىتىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مىقتى اناليتيكالىق ءارى ينستيتۋسيونالدىق نەگىز قالىپتاستىرادى.

فاو باعالاۋىنشا، مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى مەن ينۆەستيسيالىق قۇرالداردىڭ جيىنتىق اسەرى قازاقستانعا ىشكى ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ قانا قويماي، ورتالىق ازيا مەن كورشىلەس وڭىرلەر ءۇشىن ماڭىزدى ازىق-تۇلىك جەتكىزۋشىلەرىنىڭ بىرىنە اينالۋعا مۇمكىندىك بەردى. اسىرەسە استىق ەكسپورتى بويىنشا قازاقستان وڭىردەگى نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ ءبىرى سانالادى.

سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ، ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى درايۆەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. سالانىڭ دامۋى ءوندىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنان بايقالادى: 2023–2025 جىلدارداعى نەگىزگى داقىلداردىڭ ورتاشا ءوندىرىسى الدىڭعى ءۇش جىلمەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا ارتقان. سونىمەن قاتار ەكسپورت كولەمى دە كەڭەيىپ، الدىن الا ەسەپ بويىنشا 27 پايىزدىق ءوسىم تىركەلگەن.

ءارتۇرلى شارۋاشىلىق ساناتتارى ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن قارجىلىق قۇرالدارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ كەڭەيۋى اينالىم قاراجاتىنا قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي، تەحنيكا پاركىن جاڭارتۋعا جانە وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان ينۆەستيسيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

دۇنيەجۇزىلىك بانك دەرەكتەرىنە سايكەس، اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قوسىلعان قۇن تاريحي ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ، 11 ميلليارد اقش دوللارىنان استى. بۇل كورسەتكىش سوڭعى ءۇش جىلداعى ورتاشا مانمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزدىق ءوسىمدى كورسەتەدى. سونىمەن قاتار سالاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى دە ايتارلىقتاي ارتقان — قازىرگى ۋاقىتتا ءبىر قىزمەتكەرگە شاققانداعى قوسىلعان قۇن 10 مىڭ دوللاردان اسىپ وتىر.

دەگەنمەن كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋى قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوسىمشا قىسىم تۇسىرۋدە. ەل اۋماعىنداعى تەمپەراتۋرانىڭ ءوسۋ قارقىنى الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشتەن جوعارى. سونىڭ سالدارىنان قۇرعاقشىلىق، سۋ تاسقىنى جانە شولەيتتەنۋ سياقتى كليماتتىق قۇبىلىستار جيىلەپ، سۋ رەسۋرستارىنىڭ قولجەتىمدىلىگى ازايىپ كەلەدى. بۇل فاكتورلار اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگى مەن اۋىل حالقىنىڭ تابىسىنا اسەر ەتۋدە.

سونىمەن بىرگە كليماتتىق وزگەرىستەر كەيبىر وڭىرلەر ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر دە اشۋى مۇمكىن. ماسەلەن، قازاقستانداعى 184 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق جەردى حالىقارالىق كومىرتەكتى اۋىل شارۋاشىلىعى جۇيەلەرىنە ينتەگراسيالاۋ ارقىلى اۋىلدىق ءوندىرىس ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ تارتۋعا مۇمكىندىك بار.

وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن قازاقستانعا كليماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋگە باعىتتالعان ينۆەستيسيالاردى كوبەيتۋ قاجەت. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋ، جەردى قالپىنا كەلتىرۋ، جايىلىمداردى ءتيىمدى باسقارۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ — وسى باعىتتاعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.

بۇگىندە قازاقستان الەمدىك استىق نارىعىندا بەرىك ورىنعا يە. ەل الەمدەگى ءىرى بيداي ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ قاتارىندا جانە ارپا، زىعىر، سونداي-اق كەيبىر بۇرشاق داقىلدارى بويىنشا دا ماڭىزدى پوزيسياعا يە. ەكسپورت كولەمى ونىمدىلىك پەن نارىقتىق جاعدايعا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرعانىمەن، جالپى ەكسپورتتىق الەۋەت جوعارى كۇيىندە قالىپ وتىر.

فاو ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ شيكىزات ەكسپورتى مەن قايتا وڭدەلگەن ءونىم ءوندىرىسىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان پراگماتيكالىق ءتاسىلىن دە اتاپ وتەدى. كەيبىر سەگمەنتتەردە، اسىرەسە استىق سالاسىندا، نارىقتىق ستراتەگيا لوگيستيكا مەن ساقتاۋ مەرزىمى سياقتى ەكونوميكالىق فاكتورلارعا بايلانىستى قالىپتاسادى. سونىمەن قاتار مايلى داقىلدار سەكىلدى سالالاردا وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمى دامىپ، قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

قازاقستاننىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسى دا زور الەۋەتكە يە. ەلدەگى جايىلىمداردىڭ جالپى اۋماعى 184 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى، بۇل كورسەتكىش بويىنشا قازاقستان الەمدە ءتورتىنشى ورىندا تۇر. مۇنداي تابيعي رەسۋرس ءوندىرىس شىعىندارىن ازايتىپ، اگروتۋريزمدى دامىتۋعا جانە بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ەلدىڭ قاتاڭ كونتينەنتتىك كليماتى جانۋارلار اراسىنداعى كەيبىر اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن شەكتەيتىن تابيعي فاكتور رەتىندە دە قىزمەت ەتەدى.

ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ مەن ءونىمنىڭ شىعۋ تەگىن باقىلاۋ جۇيەلەرى دە اگروازىق-تۇلىك سەكتورىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى. جانۋارلار اۋرۋلارى بويىنشا قولايلى مارتەبەنى كەڭەيتۋ، ۆەتەرينارلىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جانە سيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ حالىقارالىق ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ سەنىمىن ارتتىرىپ، ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتەدى.

فاو ساراپشىلارى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ رەنتابەلدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ دە اسا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتەدى. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتارىنىڭ تابىسىن ماقساتتى تۇردە قولداۋ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە كەڭ اۋقىمدى باعا رەتتەۋىنە قاراعاندا تيىمدىرەك قۇرال بولۋى مۇمكىن.

جالپى العاندا، قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سەكتورى ەكونوميكالىق تيىمدىلىك پەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇيلەسىمدى تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي وتىرىپ دامىپ كەلەدى. ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ، قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ، ەكسپورتتىق الەۋەتتى كۇشەيتۋ جانە ينستيتۋسيونالدىق جۇيەلەردى نىعايتۋ — اگروازىق-تۇلىك سەكتورىن ودان ءارى ىلگەرىلەتۋدىڭ باستى العىشارتتارى.

الداعى كەزەڭگە كوز جۇگىرتسەك، قازاقستان مەن فاو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق كەشەندى ءارى ۇزاق مەرزىمدى باستامالارعا باعىتتالماق. سونىڭ ءبىرى — سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاسيا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ ازىرلەنىپ جاتقان جاڭا سەرىكتەستىك باعدارلاماسى. باعدارلاما سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋدى جەتىلدىرۋگە، يرريگاسيالىق جۇيەلەردى سيفرلاندىرۋعا جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە باعىتتالادى.

سۋ تاپشىلىعىنىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا، اسىرەسە ارال تەڭىزى باسسەينىندە، سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ اگروازىق-تۇلىك جۇيەسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ باستى فاكتورىنا اينالىپ وتىر.

وڭىرلىك دەڭگەيدە قازاقستان مەن فاو-نىڭ ىنتىماقتاستىعى «ورتالىق ازيانىڭ استىق سەبەتى» باستاماسى اياسىندا جۇزەگە اسۋدا. بۇل جوبا قازاقستاندى وڭىردەگى استىق ءوندىرىسى مەن ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى ورتالىعى رەتىندە قاراستىرادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ، ساقتاۋ جانە لوگيستيكا جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ ارقىلى قازاقستان كورشى ەلدەردىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دە ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

الداعى جىلدارى بۇل ىنتىماقتاستىق جاڭا وڭىرلىك شارالارمەن نىعايا تۇسپەك. سونىڭ ىشىندە 2026 جىلدىڭ مامىرىندا دۋشانبە قالاسىندا وتەتىن فاو-نىڭ ەۋروپا مەن ورتالىق ازياعا ارنالعان ايماقتىق كونفەرەنسياسى جانە 2026 جىلعى ساۋىردە استانادا ۇيىمداستىرىلاتىن وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميت بار.

ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرى مەن حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ قاتىسۋى ينۆەستيسيالىق باستامالاردى ۇيلەستىرۋگە، سونداي-اق سۋ، كليمات جانە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بويىنشا ورتاق شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وسىنىڭ ءبارى قازاقستان مەن فاو-نىڭ ورتالىق ازيادا تۇراقتى اگروازىق-تۇلىك جۇيەلەرىن دامىتۋ جولىنداعى نەگىزگى سەرىكتەستەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.